Qalam – qasıet

Ár mamandyqtyń ózine tán artyq­shylyǵy men aýyrtpalyǵy bar. Tilshiniń tirshiligi de únemi qyz-qyz qaınap jatatyn zaýyt jumysynyń qarbalasyna uqsaıdy. Kóz maıyńdy taýysa jazǵan maqalań búgin jaryq kórip, kezegin kútip kelesisi turady. Qoǵam tynysyn seziný, jazǵan-syzǵanyńa jaýapkershilikpen qaraý – óz aldyna bólek dúnıe. Jazýǵa kóńil soqpaǵan qaısybir sátte aldyńǵy tolqyn aǵalardyń oı-qaıratynan qýat alyp, jumysqa shabyttana ki­risetin sátter az emes. Mundaıda ata basylymnyń ardagerleri redaksııaǵa bas suǵyp, jastarǵa jiger berip jatady. Shırek ǵasyr boıy «Egemenniń» Semeı óńirindegi tilshisi bolǵan Dáý­let aǵa – Seısenuly gazetimizdiń Alma­ty bólimshesine jıi atbasyn bu­ryp, izbasar-áriptesterine úlgi ónege kórsetip júretin jannyń biri.

Semeı oblysynyń Abaı aýdanyna qarasty Sarjal aýylynda dúnıege kelgen keıipkerimiz qalamy qarymdy jýrnalıst bolýdy bala kezden maqsat etse kerek. Aıadaı aýyldyń mádenı ja­ńalyqtary 11-12 jastaǵy bala Dáýlettiń qalamy arqyly aımaqtyq, respýblıkalyq gazet-jýrnaldarda jarııalanǵan.Ult tarıhynda esimi altyn árippen ádipteletin «Qaradan shyǵyp han atanǵan» Qunanbaıdyń qoltyǵynan demegen Doǵal bı, Alash arystary Halel Ǵabbasov, Ah­metjan Qozybaǵarov sekildi tul­ǵalardy túletken Sarjal aýyly qolyna qalam ustaǵan qarshadaı balany arman arqalatyp Almatyǵa attandyrǵan. Alǵashqy áńgimeleri 19 jasynda Oralhan Bókeı, Tynym­baı Nurmaǵambetov, Smaǵul Elý­baılarmen birge «Báısheshek» atty jas jazýshylardyń jınaǵyna engen ol ómir jolyn jýrnalıstıkamen ushtastyrýdy qolaı kórgen. Taýman Amandosovtyń alǵaýymen KazGÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetine qa­byldanyp, Baqqoja Muqaı, Shó­mishbaı Sarıev, Smaǵul Elýbaı, Sul­tanáli Balǵabaev, Amanjol Ar­ǵyngeldın, Jaqaý Dáý­renbekov, Jo­laman Boshalaqov, Gúl­jaýhar Seıit­­janova sekildi daryndy zamandastarymen birge bilim aldy. Tilshi ómiriniń qatpar syryna boılaǵan Dáýlet aǵa jýrnalıstik jolda talaı taǵdyrǵa arasha bolǵan azamat. Týǵan topyraǵyn aıtqanda tebirenip ketetin dala perzentiniń kóńilinde qasıet pen qasirettiń órnegi qatar óriledi.

«Men týǵan aýyl Sarjal polı­gonynyń irgesi. Týǵan jerdiń keýdesin tilgilegen soıqan synaqtardy kózi­mizben kórip óstik. Ákem Seısen ferma meńgerýshisi boldy. Anam Qapýra ómirge 4 ul, 4 qyz ákelgen altyn alqaly ardaqty ana bolatyn. Atqa mingen ofıserler aýyl halqyna bálen saǵatta jarylys bolady dep eskertip jatatyn. Onyń qasiretti zardaby az bolǵan joq. Muny kózimizben kórip turyp, qolǵa qalam almaý múmkin emes edi», dep tolǵanady ol.

Dáýlet aǵanyń ólke tarıhyn qa­siretpen aıǵyzdaǵan polıgon zalaly týraly «Iаdrolyq synaq aımaǵy: keshe jáne búgin» dep atalǵan derekti kitaby – qaraly kezeńniń kartınasyn qaz-qalpynda bere bilgen tarıhı mańyzy zor eńbek. Semeı oblystyq «Semeı tańy» ga­zetinde qyzmet atqarǵan jyldarynda da ólkeniń tynys-tirshiligi, aı­maqtan shyqqan alyp tulǵalar týraly aı­shyqty dúnıeler qalamynan tys qalmaǵan. Respýblıkalyq «So­sıalıstik Qazaqstan» gazetinde jalǵasqan jýrnalıstik joly keıin de el basylymy «Egemende» qaıta óris tapqan. Sol eki aralyqta Shyǵys Qazaqstan oblystyq «Dıdar», el­aralyq «Zaman-Qazaqstan» gazet­terinde, respýblıkalyq «Aqıqat» jýr­nalyndaǵy qoltańbasy da ýa­qyt shejiresinde qalǵan jemisti jyl­­dardyń enshisinde. Osy oraıda bizdiń áriptes keıipkerimiz qazaq jýrnalıstıkasynyń qaranarlary Yryshan Musauly, Balǵabek Qy­dyr­bekuly, Qaltaı Muhametjanov, Kákim­jan Qazybaev, Kamal Smaıylov syndy ustazdarynyń esimin iltı­patpen eske alady.

Dáýlet Seısenulynyń ómirindegi erekshe bir aıshyqty sát dep onyń el basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń turaqty aksııasyna aınalǵan «Ulylyqqa taǵzym» jaıaý joryq ekspedısııasynyń belsendi múshesi bolǵanyn aıta ketken jón. Bul jaıaý joryq «Egemenniń» ardageri Ma­madııar Jaqyptyń bastamasymen hakim Abaıdyń 150 jyldyǵynda bastalǵan. Semeıden shyqqan jaıaý júrginshiler Jıdebaıǵa deıin bes jarym kúnde jetken. Keıinnen osy aksııa IýNESKO-nyń kúntizbesine engen Jambyl, Áýezov, Sátbaev, Músirepov, Mahambet, Shákárim, Súıinbaı, Túr­kistannyń 1500 jyldyǵy, Semeı atom polıgonynyń jabylýynyń 20 jyldyǵynda jalǵasyn tapty. Dáýlet Seısenulynyń yqpalymen sonyń tórteýi Abaı elinde ótkizildi. Elimizdiń shyǵysy men batysy, ońtústigi men soltústigin tutasymen qam­­tyǵan bul sapardyń jalpy qa­shyq­tyǵy 1 600 shaqyrymdy quraǵan. Sapar barysynda oǵan qatysýshylar joldaǵy eldi meken turǵyndarymen kezdesip, ulylardyń ómiri men shy­ǵarmashylyǵyn nasıhattaǵany ǵajap-aq...

Jıyny on saparda jaıaý joryq ekspedısııasynyń turaqty músheleri Mamadııar Jaqyp, Baltabek Er­sálim­uly, Zeınolla Serikqalıev, Dáý­let Seısenulymen birge О́mirzaq Aıtbaev, Erlan Sydyqov syndy akademıkter, kórnekti jazýshy Mar­habat Baıǵut, Búrkitbaı Aı­darhanov, Baltash Álıev sekildi polkovnıkter bularmen birer saparda birge bolypty. Dáýlet aǵa ár jyldarda osy saparlardyń bárine qoldaý bildirgen «Egemenniń» basshylary Nurlan Orazalın, Ýálıhan Qalıjan, Erjuman Smaıyl, Saýytbek Ab­drahmanov esimderin ataı kelip, olarǵa alǵys sezimin bildire ketýdi de umytpady.

Ulylar eliniń týmasy tarıhı tulǵalardyń ómir tynysyn qala­myna arqaý etýden syrt qalǵan joq. Aı­ta­lyq, onyń «Shákárim» dep atalatyn derekti kitaby dala da­nyshpanynyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aldymen As­tanadaǵy «Folıant» baspasynan «Nar­tulǵa», budan soń Almatydaǵy «Qazaqstan» baspasynan «Ǵıbratty ǵumyr» serııasymen jaryq kórdi.

D.Seısenuly búginde on shaqty derekti kitaptyń, jeti dramalyq pesanyń avtory. Onyń pesalarynyń birinde Abaı men Shákárimniń («Abaı-Shákárim»), ıaǵnı ustaz ben shákirttiń arasyndaǵy syılastyq – jasy úlken aǵanyń inige qamqorlyǵy, jeke basynyń úlgi-ónegesi, ini tarapynan aǵa ósıetine adaldyǵy sóz bolsa, al «Muhtardyń muraty» dep atalatyn kelesi pesasynda atynan kórinip turǵandaı, «soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde ósken» hakim aqyn­nyń ómir jolyn ashyp kórsetý za­manymyzdyń zańǵar jazýshysy M.Áýezovtiń basty maqsat-muraty bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Sondaı-aq ol «Maestro», «Mahabbat valsi» dep atalatyn pesalarynda basynan san qıly taǵdyrdy ótkergen ataqty skrıpkashy Áıtkesh Tolǵanbaev pen «vals koroli» atanǵan belgili kompozıtor Beken Jamaqaev týraly drama tilimen baıandaıdy. 2018 jyly onyń halqymyzdyń súıikti perzenti, janjaqty talant ıesi Já­nibek Kármenov týraly derekti kitaby joǵaryda atalǵan «Folıant» bas­pasynan jaryq kórip, al «Jánibek án salady...» atty drama-rekvıemi Semeıdegi Abaı atyndaǵy sazdy-drama teatrynda qoıyldy.

Hakim Abaıdyń 175 jyldyǵynda jýrnalıst-jazýshynyń kórnekti abaıtanýshy ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qaıym Mu­hamedhanov týraly «Er qazaq» dep atalatyn kólemdi derekti kitaby ja­ryq kórdi. M.Áýezovtiń Qaıym Muhamedhanov jáne Qabylbek Shyraqbaev syndy qos shákirti týraly «Qaısar Qaıym» jáne «Temirtaý tragedııasy» dep atalatyn qalamgerdiń eki pesasy da – sahnaǵa suranyp turǵan dúnıeler. Qalamger D.Seısenuly – memlekettik, salalyq orden-medaldarmen marapattalǵan tulǵa. Semeı qalasy men Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty.

– Qalam – qasıet. Onyń kıesin ketirip, tunyǵyn laılaýǵa bolmaıdy. Men, eń aldymen, jýrnalıspin. Osy kıeli ma­mandyqtyń arqasynda qazaqtyń salqar dalasyn tegis sharladyq, atymyz tórge ozdy. Taý tulǵalarmen dıdarlasyp, pikirlestik. Kezi kelgende qo­ǵamdaǵy túıtkildi máselelerdiń túıinin tarqatýǵa tilshi retinde, azamat retinde ún qostyq. Qalammen tabystyrǵan taǵdyryma rızamyn. Adam, eń aldymen, mamandyq tańdaýda qatelespegeni jón, – deıdi Dáýlet Seısenuly.

ALMATY