О́tken ǵasyrdyń basynda birde jaryq, birde kúńgirt tirlikte ómir súrgen qazaqty qaıtsek ózgelerdiń qatarynan qaldyrmaımyz, oraıy kelip jatsa, ilgeri ozdyryp jiberemiz degen Alash arystarynyń tý etip kótergeni bilim jarysy bolypty. “Oqýsyz halyq qansha baı bolsa da, biraz jyldardan keıin onyń baılyǵy ónerli halyqtardyń qolyna kóshpekshi”, – degen Ahmet Baıtursynuly: “Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerektiń jolynda jumys isteý kerek”, – deıdi. Sóıtedi de: “... bilimniń nasharlyǵy qazir jerdiń molshylyǵynda sezilmeıtin shyǵar, jer tarshylyqqa aınalsa, tez-aq seziler”, – depti. Osy mysaldardan ultynyń bolashaǵyn, urpaǵynyń keleshegin oılaǵan jaqsy men jaısańdarymyzdyń sol arman, múddesi qazir táýelsizdiktiń arqasynda, Elbasynyń tikeleı qoldaýymen júzege asyrylýda. Zaman tetigin barlyq jaǵynan jetik biletin maman daıyndaý máselesi qazir taıǵa tańba basqandaı aldymyzdan shyǵyp tur. О́mirge ıkemdi, qoǵamǵa qolaıly, ýaqyt talabyna saı jumys istep, kadr ázirlep kele jatqan elimizdegi irgeli oqý oryndarynyń biri ǵana emes, biregeıi bolyp esepteletin Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti desek, asyryp aıtqandyq emes. Osy oqý ornynyń shańyraq kóterip, halyqtyń ıgiligine qyzmet etip kele jatqanyna 80 jyl bolypty. Osyǵan oraı biz ýnıversıtettiń rektory, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, professor Tilektes Espolovty áńgimege tartqan edik.
– Tilektes Isabaıuly, “Qazir boı jarystyratyn zaman emes, oı jarystyratyn zaman”, dep Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, órkenıet kóshine óreli de órkendi ispen qosylamyz dep jatqan tusta qazaq topyraǵynda tamyr tartýy jaǵynan ultymyzǵa jaqyn qarashańyraq, siz basqaryp otyrǵan ýnıversıtet ekeni ras. Osy bilim ordasynyń arǵy-bergi tarıhy týraly ataýly kún qarsańynda az-kem málimet bere ketseńiz.
– О́tken tarıh, bitken is, shyqqan bıik, alar asý jaıly áńgime qozǵar bolsaq, ýnıversıtetimizdiń irgetasy agrarlyq óndiris pen ǵylymdy damytý maqsatynda ótken ǵasyrdyń 30 jyldarynda qalanǵan edi. Naqtylaı tússek, 1929 jyly 1 qazanda Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýty qurylsa, kelesi jyldyń 5 qazanynda Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty shańyraq kóterdi. “Aldyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn iniler”, dep danyshpan Abaı aıtqandaı, osy jerde men eki oqý ornynyń alǵashqy qadamynan nyq basýǵa belsene kirisken aǵa urpaqtyń eren eńbegin, kórsetken úlgisin, qıly kezeńderdegi qıyndyqtarǵa tóze otyryp, jastarǵa bilim berip, tárbıe úıretýdegi qajyr-qaıratyn erekshe atap aıtýdy azamattyq paryzym dep sanaımyn. Árıne, bárin birdeı tizip shyǵý múmkin emes. Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtynyń birinshi dırektory, ǵalym-mıkrobıolog I.Saıkovıch desek, odan keıin L.Ataıans, S.Arǵynshıev, M.Iýnýsov, E.Baıǵaraev, A.Antıpenko, M.Rýdakov, S.Efımov, D.Zykov, A.Dzerjınskıı, F.Muhamedqalıev, G.Qonaqbaev, M.Ermekov, Z.Qojabekov, Q.Sabdenov basshylyq etken edi. Qazaq ıntelıgensııasy, onyń ishinde uly jazýshy Muhtar Áýezov, professorlar A.Ermekov, H.Nurmuhametov jáne basqalar eleýli úles qosqan. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty shańyraq kótergende onyń birinshi dırektory, ultymyzdyń aıtýly qaıratkerleriniń biri Oraz Jandosov bolsa, onyń jaqsy isin H.Chýrın, N.Beketov, S.Syzdyqov, A.Sembaev, D.Andrıanov, A.Jumatov, A.Dorofeev, E.Taıbekov, H.Arystanbekov, T.Tazabekov, B.Shah, E.Jumabekov jalǵastyrǵan. 30-40-jyldary Reseıden, Ýkraınadan, Belorýssııadan kelgen oqymystylar az bolmaǵan. Olardyń qatarynda akademık S.Vyshelesskıı, professor I.Vasılkov, V.Averbýrg, A.Lýkın, B.Dombrovskıı, M.Kalmykov, N.Karavaev, V.Kler, V.Kellerman, t.b. Sol sekildi jemis-jıdek fakýltetine oqytýshylyqqa shaqyrylǵan professorlar A.Dragavsev, S.Kalmykov, ǵalymdar M.Rastegaev, P.Erınbýrg, ınjenerlik tehnologııa salasynyń oqytýshy-professorlary I.Saharov, E.Dyhman, Kıevten kelgen A.Vasılenko, V.Vedernıkov, orman sharýashylyǵyn jetik meńgergen professor A.Federov, ataqty ekonomıst, professor A.Chaıanov jáne gıdrotehnıka mamandyǵynyń irgetasyn qalaǵan professor L.Tájibaevtyń eńbegi erekshe.
Qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan alǵashqy akademık Naılıa Bazanovanyń ǵylymı joly jáne eńbegi qazirgi urpaqqa úlgi. Ultymyzdyń jarqyrap shyqqan shoq juldyzdarynyń biri Kárim Myńbaevqa búgingi urpaq erekshe iltıpatpen qaraıdy. Al oqý orny túlekteriniń arasynan keshegi keńes dáýirinde de, odan keıingi táýelsizdik jyldarynda da el damýyna erekshe úles qosyp, Otanymyzdyń abyroıyn asyrǵan asyl aǵalarymyz ben abzal ápkelerimiz az bolǵan joq. Solardyń qatarynda úsh qaharman – Keńes Odaǵynyń Batyry, 30 azamat Eńbek Eri ataǵyn alǵan eken. Oǵan qosa 80 túlegimiz KSRO Joǵarǵy Keńesiniń jáne Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtattary bolsa, 50 ǵalym Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgine saılanǵan, 12 adam Memlekettik syılyqtyń laýreaty atanyp otyr. Munyń ózi bilim ordasynyń mártebesin kóterip qana qoımaı, bilim men ǵylymnyń joǵary sapaly kórsetkishi bolyp tabylady.
– Muny ótken kúnderdiń bel-belesi desek, eki oqý ornyn bir arnada toǵystyryp, táýelsiz Otanymyzdyń qarqyndy damýyna qajet dep qaıta jańǵyrtqan Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetti týraly oı sabaqtasańyz.
– Ýnıversıtet tarıhynyń ekinshi kezeńi 1996 jyldan bastalady. Sol jyly joǵaryda aıtqan eki ınstıtýttyń negizinde Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti quryldy. Ony basqarý belgili qoǵam qaıratkeri, qazirgi Parlament Májilisiniń depýtaty, belgili ekonomıst-ǵalym, akademık Kenjeǵalı Saǵadıevke júkteldi. Agrarlyq keshendi naryq talabyna saı damytý jolynda bilikti kadr ázirleý úshin oqý ornynyń bedelin arttyrý nıetinde el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev arnaıy Jarlyqpen ulttyq mártebe berdi. Sóıtip, Qazaq ulttyq ýnıversıteti degen dárejege kóterildi.
– Osyndaı abyroıǵa ıe bolǵan ulttyq ýnıversıtetke qoıylar talap ta, júkteler mindet te az bolmasa kerek. Munymen qatar, bilim berý isinde oqytýshy-professorlardyń róli erekshe ekeni de belgili ǵoı.
– Suraǵyńyzdyń tórkinin túsinip otyrmyn. Professor-oqytýshylardyń sapalyq quramy qandaı degendi meńzeıtin bolarsyz. Bilim ordasynyń basty qundylyǵy – adam kapıtalynan turatyny, onyń altyn dińgegi oqytýshylar ekeni esh talas týdyrmaıdy. Oqý ornynda 7 fakýltet jumys isteıdi. Onyń quramynda 40 kafedra bar. Sol kafedralarda 600-den astam Otanymyzǵa tanylǵan professor, ǵylym doktorlary men kandıdattar qyzmet etedi. Jekelegen kafedra oqytýshylarynyń barlyǵy derlik 100 paıyz ǵylymı ataqqa ıe bolǵandar. Otanymyzdyń Ulttyq ǵylym akademııasynyń agrarlyq ǵylymdar jónindegi bólimshesi bizdiń ýnıversıtette ornalasqan. 37 akademık osy bólimsheni ortaq iske jumyldyryp, agrarlyq bilim men ǵylymdy damytý máselelerin jan-jaqty zerttep, zerdeden ótkizýde.
Oqytýshylar talapkerlerge bilim berip, tárbıe úıretýmen qatar, jas izdenýshilerdiń ǵylymmen aınalysýyna qolushtaryn sozyp otyrady. Alty dıssertasııalyq keńeste olardyń ǵylymı jumystaryn qorǵaýǵa, biliktiligin arttyryp, bilimderin jetildirýge janashyrlyq tanytady. El ekonomıkasynyń qarqyndy damyp, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń kóterilýinen bolar, sońǵy jyldary kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııa qorǵaýǵa talpynǵan izdenýshiler sany artyp keledi. Respýblıkalyq saraptaý kezinde ózderiniń ǵylymdaǵy, bilim berý isindegi jetistikterimen tanylǵan 57 professor-oqytýshylar “Úzdik oqytýshy” grantyn jeńip alyp, sonyń nátıjesinde olar stýdentterdi bilim men ǵylym ınnovasııasyna baýlý ústinde. Bir jylda 20 oqytýshynyń “Úzdik oqytýshy” memlekettik grantyna ıe bolýy respýblıkamyzdaǵy eń joǵary kórsetkish jáne ýnıversıtetimizdiń zor maqtanyshy bolyp tabylady.
Buǵan qosa búgingi tańda ýnıversıtet ujymy bakalavrıattyń – 39, magıstratýranyń – 38, PhD doktorantýranyń 15 mamandyǵy boıynsha bilim berýde.
2009 jylǵy jeltoqsan aıynda ýnıversıtet Ulttyq akkredıtteý ortalyǵynan ınstıtýsıonaldyq akkredıtasııadan, al bıylǵy jyldyń sáýir aıynda memlekettik attestasııadan tabysty ótti.
– Bir oqý ornynyń 80 jyldyq tarıhyn bir suhbattyń aıasyna syıǵyzý múmkin emes. Degenmen aýyl sharýashylyǵy bilimi men ǵylymynyń kóshbasshysy sanalatyn oqý orny qandaı úlgi-ónegesimen ózgelerdi tánti etip otyr?
– Bul saladaǵy negizgi mindet – agroónerkásiptik keshenge maman daıyndaıtyn Otanymyzdaǵy joǵary oqý oryndarynyń oqý-ádistemelik jumystar boıynsha ózara qarym-qatynasyn úılestirý, baǵyt-baǵdar berý. Ýnıversıtette respýblıkalyq oqý-ádisteme keńesi, oqý-ádisteme seksııasy quramynda “Eginshilik”, “Mal sharýashylyǵy”, “Agroınjenerııa”, “Veterınarııa”, “Orman jáne jer sharýashylyǵy” baǵytyndaǵy mamandyqtar boıynsha 5 sektor quryldy. Agrarlyq salaǵa maman daıyndaıtyn barlyq joǵary oqý oryndarynyń beldi ǵalym-oqytýshylary osy sektorlardyń múshesi. Atqarylǵan salmaqty jumystardyń biri retinde aıtar bolsam, osy oqý-ádisteme seksııasynyń tikeleı usynysymen mamandyqtardy jikteý kezinde zaman talabyna saı tórt jańa mamandyq engizildi. Olar “Jemis-kókónis sharýashylyǵy”, “Jerdi melıorasııalaý, baptaý jáne qorǵaý”, “О́simdik qorǵaý jáne karantın”, “Aýyl sharýashylyǵyn energııamen qamtamasyz etý”. Respýblıkamyzdaǵy barlyq agroónerkásip salasyna mamandar daıarlaıtyn joo bizdiń ýnıversıtetimizde daıyndalǵan bakalavrıat boıynsha 39, magıstratýra boıynsha 38 mamandyǵynan memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttary men 300-den astam pánderdiń tıptik oqý baǵdarlamalary negizinde bilim beredi.
Bilimniń qaınar kózi – kitap, ıaǵnı oqýlyqtar men oqý quraldary ekeni anyq. Osy oraıda oqý-ádisteme seksııasy tarapynan baspaǵa ázirlengen qoljazbalarǵa erekshe talap qoıylýda. Ǵylym jetistikteri men oqytý úrdisi ushtasyp, ol ómirdegi shyndyqpen jalǵassa, tájirıbelik taǵylymdar jan-jaqty qamtylyp, munyń bári túsinikti baıandalsa, ondaı oqýlyqtyń jemisti bolatyny sózsiz. Bizdiń ýnıversıtettiń professor-oqytýshylary memlekettik tilde daıyndalatyn oqýlyqtardyń sapasyna basa nazar aýdarýda. Agrarlyq ýnıversıtetterde negizinen – bárimizdiń altyn tuǵyrymyz sanalatyn aýyl jastary oqıdy. Olardyń kóbi qazaq mektepteriniń túlekteri. Sol sebepti, joǵaryda aıtqandaı, memlekettik tilde jaryq kóretin oqý-ádistemelik materıaldardyń sapasyna kóńil bólý sodan týyndap otyr. Árbir qoljazba oqý-ádistemelik seksııada jan-jaqty saraptamadan ótip, ár taraý, tarmaǵy talqylanyp, talapqa saı bolǵan jaǵdaıda ǵana baspaǵa usynylady.
– Joǵary oqý ornynyń negizgi maqsaty – salaǵa qajet bilimi myqty, sol myqty bilimdi tájirıbede múltiksiz júzege asyratyn maman daıyndaý ǵoı. Daıyndalǵan maman el kóleminde qalyp qoımaı, álemdik deńgeıge birte-birte kóterilip, zaman talabyna jaýap berýin qoǵam qajetsinip otyr. Ásirese Eýropalyq bilim keńistigi elimizde keń qanat jaıyp keledi. Bul turǵyda sizderdiń ýnıversıtet qandaı ister atqaryp jatyr?
– Tomaǵa-tuıyqtyq jahandaný zamanynda aıaqqa tusaý bolatynyna kóz jetti. Barys-kelis, alys-beris dáýirinde eldik beıneńdi saqtap qalýdyń joly – damyǵan elderdiń jaqsysyn ala otyryp, sony jetildirip qoldana bilýde bolyp tur. Mundaı ıgilikti isti júıeli atqarǵan memleketterdiń keleshegi kemeldengen ústine kemeldenip keldi. Bizdiń Otanymyzda táýelsizdiktiń arqasynda burynǵy qursaýdy laqtyryp tastap, tórtkúl dúnıedegi oń ózgeristerdiń ózimizge tikeleı qatysy baryn el damýyna kiriktirip jatyrmyz. Bul turǵydan kelgende, bilim salasyna qatysty dúnıelerdi eldik mentalıtetimizge, ulttyq ereksheligimizge oraılastyryp, ornyqtyra bastadyq. О́rkenıet kóshine bet burǵan elge mundaı qasıet asa qajet. Ǵylymı-tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq progrestiń negizgi qozǵaýshy kúshi bilim men ǵylymda jatyr ǵoı. Bilim berý salasynda artta qalý memlekettiń básekege qabilettiligine keri áser etedi. Álemdegi 47 memlekettiń biri bolyp Otanymyzdyń Bolon prosesine qosylýy sonyń ádemi kórinisi bolsa kerek. Jáne bizdiń el – Ortalyq Azııa memleketteri arasynda eýropalyq bilim berý úrdisine enip, tolyqqandy múshe bolǵan alǵashqy memleket. Bolon deklarasııasyna qol qoıý joǵary bilim sapasyn jańa deńgeıge kóterip, mamandardyń álemdik eńbek naryǵynda óz ornyn irkilmeı tabýyna jol ashady.
Bizdiń ýnıversıtet osy úderistiń negizi bolyp tabylatyn Ýnıversıtetterdiń Uly Hartııasyna elimizdegi 30 joǵary oqý ornynyń arasynan alǵashqylardyń biri bolyp 2003 jyly qol qoıǵan edi. Bul shara bilim ordasynda daıyndalatyn mamandyqtardyń oqý baǵdarlamalary men oqý josparlaryn eýropalyq standarttarǵa sáıkestendirýge, akademııalyq dárejelerdiń halyqaralyq deńgeıde moıyndalýyna, kredıttik tehnologııa boıynsha synaqtardyń birlik júıesin engizý arqyly akademııalyq utqyrlyqty qamtamasyz etýge, eki dıplomdyq bilim baǵdarlamasynyń júzege asýyna múmkindikter týdyrdy.
Qazir bizdiń oqý ornyndaǵy fakýltetterde bakalavrıattyń 39 jáne magıstratýranyń 38 mamandyǵy boıynsha 10 myńnan astam stýdent bilim alýda. Ýnıversıtettiń 80 jyldyq tarıhynda 135 myńǵa jýyq agrarlyq salanyń sapaly mamandaryn daıyndap, sapqa qostyq. Jalpy, ýnıversıtet kóp jaqty, óte kúrdeli qurylym. Munda bilim berý, kásipker daıyndaý, ǵylymdy uıymdastyrý, oqý ádistemelik jumysty jolǵa qoıý, bilimdi óndirispen ushtastyrý jáne ǵylymı jańalyqtardy tájirıbe júzinde oryndaý sekildi san-sala bir arnada toǵysyp jatady. Osynyń bárin júzege asyrýda Elbasy Nursultan Nazarbaev belgilep bergen strategııalyq basym baǵyttar biz úshin temirqazyq tárizdi. Máselen, bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Prezıdent: “Joǵary bilim sapasy eń joǵary halyqaralyq talaptarǵa jaýap berýi tıis. Eldegi joo-lar álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń reıtıngine enýge umtylýlary kerek”, dep mindet júktedi. Bul degenimiz, maman daıyndaý men ǵylymdy damytý jolyndaǵy umtylystarǵa baǵyt-baǵdar ǵoı. Osyndaı úlken isterdi atqarý joldaryn usynǵan Memleket basshysy elimizdi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń 10 jyldyǵyna arnalǵan baǵdarlama táýelsiz eldiń 18 jylda jasaǵan jumysynan salmaqty ekenin atap ótip, tek qana shıkizatqa senip otyratyn bolsaq, onda jaǵdaıymyzdyń múshkil bolatynyn álemdik daǵdarys kórsetip bergenin jetkizip, bul iste jurt bolyp jumylý qajettigin alǵa tartty. Otanymyz 2020 jylǵa deıingi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn iske asyrýǵa kiristi. Ústimizdegi jyly 5 mıllıard dollardan astam qarajat jumsalatyn 144 joba aıaqtalatyny málim. Al quny 26 mıllıard dollardy quraıtyn 47 joba júzege asady. Mundaı jiti qımyl elimizdiń shıkizat óndirýden qutylyp, óndiristi elge aınalýyna septigin tıgizedi. Osyndaı aýqymdy isti atqarý kezinde bilikti maman daıyndaý máselesin Nursultan Ábishuly taıaýda ótken Shetel ınvestorlar keńesiniń kezekti 23-plenarlyq otyrysynda atap ótti. Ásirese, zaman talabyna saı jańa mamandyq ıelerin oqytý jaıyn qozǵaǵan Elbasy “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy aıasynda aldaǵy jyly sheshiletin úsh máselege kóńil aýdardy. Ol – kadrlar daıarlaý, biliktilikti arttyrý jáne jastar tájirıbesin júzege asyrý. Prezıdent óz elimizde daıyndalǵan mamandardy birte-birte barlyq salanyń tutqasyn ustaıtyn tuǵyry myqty etip qalyptastyrý kerektigin de tilge tıek etti. Endeshe, bul jumystardy bolashaqta dóńgelentip áketetin jastardy básekege qabiletti etip shyǵarý qajettigi kún sanap artyp kele jatyr.
– Álemdegi beldi de bedeldi oqý oryndarymen baılanystaryńyzdyń bar ekeninen habardarmyz. Osy týraly taratyp aıta ketseńiz.
– Aıtaıyn. Halyqaralyq baılanys degende dúnıejúziniń kóptegen agrarlyq saladan bilim beretin, ǵylymmen aınalysatyn ýnıversıtetterimen tabysty baılanystar barshylyq. Jalpy sany 500-ge tarta ýnıversıtet stýdentteri men ustazdary, jas ǵalymdar qaýymy sheteldik tájirıbeden ótti. Álemdik 300 agrarlyq ýnıversıtettiń jahandyq konsorsıýmynyń múshesi bolyp tabylamyz. 157 elıtaly joǵary oqý oryndary arasynda memorandým qabyldanyp, 53 ýnıversıtetpen naqty tájirıbe almasý jumystary júzege asyrylýda. Atap aıtqanda, Germanııanyń Vaınshtefan ýnıversıtetimen birikken eki dıplomdyq magıstrlyq kýrs óz nátıjesin berdi. Ásirese, sheteldik ekonomıkany basqarý, ınnovasııalyq tehnologııalardy, ǵylymı zertteýlerdi júrgizý boıynsha jańa ádisterdi meńgergen 59 magıstr oqýlaryn bitirip shyqty. Bul kýrsty Germanııanyń táýelsiz akkredıtasııalyq komıssııasy zańdastyryp, bizdiń eldiń dıplomymen qosa, ózderiniń dıplomyn, sertıfıkatty bitirýshilerge saltanatty túrde tapsyrdy. Kýrsqa sabaq bergen oqytýshylar Germanııanyń, Ýkraınanyń jáne Reseıdiń irgeli oqý oryndarynda daıyndyqtan ótken eken. Halyqaralyq TEMPUS jobalary boıynsha biz Gollandııa, Polsha, Avstrııa, Germanııa, Ispanııa, Belgııa, AQSh, Vengrııa jáne Reseı agrarlyq ýnıversıtetteriniń oqý úrdisimen, tájirıbelerimen tereń tanystyq. Sonyń negizinde bizdegi oqý sapasyna baǵa berýdiń ózindik júıesi jasaldy. Bul júıe respýblıkanyń negizgi 6 joǵary oqý ornyna taratyldy. TEMPUS jobasy sheńberinde “Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyna PhD baǵdarlamasyn jasaý” iske asyryldy. Qazirgi sátte 15 PhD doktorantýra bilim berý baǵdarlamalary boıynsha 28 doktorant oqýda. Olarǵa ǵylymı jetekshiler bolyp Vengrııa, Polsha, Gollandııa, Belgııa, AQSh, Reseı joǵary oqý oryndarynyń professorlary bekitilip otyr. Doktoranttar tájirıbelik daıyndyqty shet elderde ótýde. Qazirgi ýaqytta ýnıversıtetimizde Arab, Egıpet, Fınlıandııa elderiniń doktoranttary men magıstranttary bilim alýda. Keler jyly Fınlıandııa, Qytaı, Bolgarııa, Túrkııa, Italııadan doktoranttar keledi.
Taıaý merzimde “Tabıǵatty paıdalaný ekonomıkasy”, “Agrarlyq ekonomıka” magıstratýra mamandyqtary boıynsha AQSh-tyń Nevada jáne Soltústik Dakota ýnıversıtetterimen 2 dıplomdyq bilim berý baǵdarlamasy jolǵa qoıylady. Osyndaı baǵdarlamalar “Agrarlyq ınjınırıng” mamandyǵynan Vengrııanyń Áýlıe Ishtvan atyndaǵy ýnıversıtetimen, “Sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný” mamandyǵynan Italııanyń Alıkante ýnıversıtetimen birlikte jumys jasaýdy qolǵa almaqpyz. Akademııalyq mobıldilikti qamtamasyz etý maqsatyndaǵy sharalar da iske asyrylýda. Bilim baǵdarlamalaryn, oqý ádistemelerin jetildirýdegi, stýdentterge dáris oqýdaǵy jetistikteri eskerilip, AQSh, Kanada, Germanııa, Bolgarııa, Úndistan, Japonııa, Qytaı memleketteriniń 30 oqytýshysyna ýnıversıtettiń “Qurmetti professory” ataǵy berildi.
Halyqaralyq baılanystar salasyndaǵy eń basty jetistikterimizdiń biri – “Erasmýs Mýndýs: ashyq yntymaqtastyq tereze” halyqaralyq baǵdarlama grantyna ıe bolýymyz. Atalmysh baǵdarlama negizinde ýnıversıtet ustazdary men jas ǵalymdary Eýropa jáne AQSh-tyń elıtaly joǵary oqý oryndarynda halyqaralyq baǵdarlamalar negizinde tájirıbeden ótetin bolady.
– Bilim men ǵylym tarazy basynda birin-biri tolyqtyryp otyratyn rýhanı qundylyq ekenine ejelden qanyqpyz. Bul baǵyttaǵy atqarylǵan jumys, aldaǵy mindet az emes bolar.
– Innovasııalyq jáne ındýstrııalyq joba baǵyttaryn basshylyqqa alǵan ujym ǵalymdarynyń izdenisteri atap óterlik. Sonyń nátıjesinde qol jetken jetistikterimiz de naqtylyǵymen dáıektelýde. Ýnıversıtetimizdegi 3 ǵylymı-zertteý ınstıtýty men 3 ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ǵylymı-pedagogıkalyq áleýeti joǵary, jan-jaqty damyǵan oqymystylary Otan áleýetin arttyrý jolynda tyń qadamdarǵa, el men jerdiń, halyqtyń bolmysyna saı keletin zertteýlerge jete mán berip, tamyry tereńde jatqan zerdeleý jumystaryna umtylý ústinde.
– Respýblıkamyzdaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń joly qaısy? Osy turǵyda sizderdiń taraptaryńyzdan qandaı jumystar atqarylýda?
– Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda halyqtyń densaýlyǵy – ol Qazaqstannyń strategııalyq maqsattaryna jetýdegi tabysynyń ajyramas quramdas bóligi ekenin erekshe atap kórsetti. Osyǵan baılanysty kóterme saýda salasynda azyq-túlik sapasyn qadaǵalaýdy kúsheıtý basty nazarǵa alyndy.
Joǵaryda atalyp ótkendeı, bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý, keleshek urpaqtyń tániniń taza, janynyń muńsyz bolýy jolynda, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń ǵylymı ońtaıly tásilderin jasaýda. Japonııanyń Sumadse kompanııasymen qol qoıylǵan memorandýmǵa baılanysty azyq-túlik qaýipsizdigi men qorshaǵan ortany qorǵaý jóninde jańa ǵylymı zerthana ashýdy josparlap otyrmyz. Bul Almaty qalasynyń saýda oryndary men bazarlaryna túsetin ónimderdiń gendik modıfıkasııalanǵan organızmderdiń quramyn anyqtaý jónindegi zerthana retinde jumys jasaıtyn bolady. Atalǵan zerthana qazirdiń ózinde iri jobalarmen aınalysyp jatqan ınjenerlik beıindegi “Elektrondy mıkroskopııa” zerthanasymen tikeleı baılanysty jumys júrgizedi. Ol zerthanada ýnıversıtet ǵalymdaryna nano deńgeıinde jumys jasaýǵa, aýylsharýashylyq jáne tamaq ónimderiniń quramyn tolyq anyqtaýǵa múmkindik beredi. Onda ornatylǵan mıkroskop dán, et, sút, jún, metall jáne basqa da ónim úlgilerin 50 myńnan mıllıon esege deıin ulǵaıtyp kórsetedi. Ári ónimniń ishki qurylymyn saqtaı otyryp, tońazytylǵan jáne ylǵaldy nysandardyń bir ýaqytta bes úlgisin zerttep, zerdeleıdi.
JEM-1011 elektrondy mıkroskopta ýltrarentgen sáýlesiniń kómegimen materıaldyń quramyn, krıstaldar men bólikteriniń mólsherin anyqtaý, krıstaldyq bólshekti ıdentıfıkasııalaý, amorfty deneniń sandyq ara qatynasyn júıeleý, krıomıkroskopııa, patologııa jumystaryn oryndap shyǵýǵa bolady. Sol sııaqty JSM-6510 LA kóshiretin mıkroskoptyń kómegimen naqty aýmaq úlgisinde sapalyq jáne sandyq taldaý, odan alynǵan elementterdiń profıldik qurylymyn bólý, ýchaske elementteriniń kartalyq bólinimderin, bólshekterdi, kletkaly tomografııa arqyly onyń túıinin sheshý zerthanaǵa paıdalanýǵa berilgen soń esh qıyndyq týǵyzbaıdy. Atalǵan sharalar elimizge syrttan keletin ónimderdiń sapasyn qadaǵalaýǵa zor múmkindikter týǵyzyp qana qoımaı, halyq densaýlyǵy – basty baılyq degen qaǵıdany ornyqtyrýǵa keńinen septigin tıgizedi.
– Oqý ornynyń arǵy-bergi tarıhynan, atqarylyp jatqan kádeli isterinen maǵlumat berdińiz. Ál-Farabı babamyz tárbıesiz bergen bilimniń qumǵa quıǵan sýmen teń bolatynyn ósıet etip aıtyp ketken eken. Osy arada jastar tárbıesi týraly aıtar oı-baılamdaryńyz bar shyǵar.
– Qazirgi kúrdeli qoǵamda bilim berý qanshalyqty ózekti bolsa, tárbıe úıretý de sonshalyqty mańyzdy. Sondyqtan men ýnıversıtet basshysy retinde bilim men tárbıeni qatar júrgizýdi durys dep sanaımyn. Maman bilimdi bola turyp tárbıesiz bolsa, onda qoǵamǵa paıdasy shamaly. Bilim men tárbıeniń tarazy basyndaı teń turýy daýsyz formýla.
Men rektor retinde stýdentterge erekshe qurmetpen qaraımyn. Árqaısysyn óz ulym, óz qyzym dep esepteımin. 11 oqý korpýsynda, 10 jataqhanada, 2 sporttyq saýyqtyrý kesheninde, 2 stadıon, 6 ashana men qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndarynda jıi bolyp, kezdesýler ótkizip, jaǵdaılarymen tanysyp otyramyn. Aýyldan kelgen jastardyń kózderinen maǵan degen senimdi jáne qurmetti kórgen saıyn olar da bolashaq qazaq zııalysy ekeni oıǵa oralǵanda ózime júktelgen jaýapkershiliktiń arta túsetinin únemi sezinip júremin. Mysaly, ýnıversıtetimizde oqıtyn sheteldik qandas baýyr-stýdentter usynysymen 80 jyldyq merekege oraı 500-deı jastar qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn pash etetin “Qara jorǵa” bıin úırenýde. Táýbe, qazaq jastary qazaq bilimin, ǵylymyn, ónerin jańa bıikterge kóteretini sózsiz. Olardyń baqyty men keleshegi elimizdegi saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimge baılanysty dep bilemin. Prezıdentimiz osy turǵyda júrgizip otyrǵan saıasatyna jastar árkez qoldaý kórsetip keledi. Otanymyzdaǵy el tynyshtyǵyn, jastardyń baqytty ómirin baıandy etý maqsatynda bizdiń stýdentter “Qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý – Qazaqstan qoǵamyndaǵy turaqtylyq pen gúldenýdiń negizi” atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizip, sonyń nátıjesinde “Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti stýdentteri respýblıkanyń kúlli stýdent jastaryna úndeý” qabyldady. Bul úndeý merzimdik basylymdarda jaryq kórip, stýdentterdiń qoldaýyna ıe boldy.
Oqý júıesi Eýropa standarttaryna beıimdelgenmen – ulttyq úlgimiz bir sátte nazardan tys qalmaı, tárbıe jumysy óz salt-sanamyzǵa saı júrgizilip keledi. Ǵasyrlar qoınaýynan kele jatqan halyqtyq úlgi men ónege, tálim men tárbıe ǵana qazaqty, onyń ishinde jahandanýdyń jaǵymsyz jaqtarynan saqtap qalmaq. Biz muny sóz júzinde emes, stýdentterdi qatystyra otyryp, bilim jarysynda álemdik jetistikterdiń ozyǵyn alyp, ulttyq qundylyqtardy jańǵyrtýdyń joldaryn qarastyramyz. Rýhanı álemi ozyq úlgige negizdelgen tárbıe mazmundy bolmaq. Onyń ústine ýnıversıtet túlekteri elimizdiń ár alýan óńirine baryp qyzmet etedi. Onda qaımaǵy buzylmaǵan, tilin, mádenıetin qyzǵyshtaı qorǵap otyrǵan qara- shańyraqtyń ıesi – halqymyz otyr. Ýnıversıtetimizdiń tárbıe jumysy jáne jastar saıasatyn júzege asyrý sharalary “2010-2014 jyldarǵa arnalǵan oqý-tárbıe jumysynyń perspektıvalyq jospary”, “QazUAÝ-da Qazaqstan Respýblıkasy jastar saıasatyn iske asyrý konsepsııasy”, “QazUAÝ-da stýdentterge patrıottyq tárbıe berý konsepsııasy” aıasynda atqarylady. Rýhanı qundylyqtarymyzdyń bir parasy óner desek, “Altyn dán” ansambli, akademık A.Jubanov atyndaǵy halyq aspaptar orkestri, “Gúlbaný” bıshiler toby, KVN komandalary quramynda stýdentter óz ónerlerin elge tanytyp keledi. Jaz aılarynda 500-den astam stýdent “Jasyl el” baǵdarlamasyna tartylady. Ýnıversıtetimizdegi shoqtyǵy bıik sala – sport salasy. Sportpen aınalysqan stýdentter jat qylyqtan aýlaq júredi. Sondyqtan da basshy retinde men bul salaǵa erekshe nazar aýdaramyn. Almatyda 40-qa jýyq joǵary oqý oryndary bar. Solardyń ishinde tek bizdiń ýnıversıtettiń gandboll, voleıbol, basketbol komandalary joǵary lıgada oınap júr. Al erler voleıbol komandasynyń elimizdiń joǵary lıgasynyń “A” tobynda oınaýy úlken jetistik. Osyndaı jumystardyń basy-qasynda júrgen aýyl balalary ekenin aıta ketsem deımin. Bizdiń basketbolshylar qalalyq, respýblıkalyq jarystarda alańdy dúbirge bólep júrgeni anyq. Tipti, ardagerler arasynda voleıbol komandasy jumys isteıdi. Onda oınaıtyndardyń jas mólsheri 40-tan asyp, 70-ke taıaǵandar. Ardagerlerdiń bul qajyr-qaıraty qanshama jastarǵa úlgi bolyp júr deseńizshi. Olardyń oıyn mánerin kórgen stýdentterdiń serpilmeı qalýy áste múmkin emes. Men osy arada keshegi Beıjiń olımpıadasynda el qorjynyna altynnan olja salǵan Baqyt Sársekbaevtan bastap álemdik, eýropalyq, azııalyq oıyndardyń talaı jeńimpazdary bolǵan azamattar bizdiń ýnıversıtetimizdiń túlegi ekenin maqtanyshpen aıtamyn.
Iá, tárbıe taǵylymdy bolǵan jerde bilimge de, bilikke de, básekege de keń jol ashylady. HVIII ǵasyrda fransýz ǵalymy Robert Oýenniń: “Jastarǵa beriletin tárbıe kúshtiliginiń arqasynda ǵana jetilgen qoǵam paıda bolady” degen sózderi qazir de ózektiligin joıǵan joq. Ýnıversıtet belsendi stýdentter men oqýda ozat atanǵandarǵa beretin “Jastar” syılyǵyn taǵaıyndady. Men jastarǵa 20 jas pen 30 jas aralyǵynda bilim men ǵylymda bıik asýlardy baǵyndyrýǵa bolatynyna mysaldar keltirip júremin. Sonyń biri bizdiń bilim ordasynyń alǵashqy ustazdarynyń qatarynda bolǵan Muhtar Áýezov 20 jasynda “Eńlik-Kebek” pesasyn jazǵan. 21 jasynda jalpy qazaq jastarynyń Omby qalasynda ótken quryltaıyna qatysyp, onyń atqarý komıtetine múshelikke saılanǵan. Al Shoqan Ýálıhanov 23-25 jasynda áıgili “Manas” jyryn qaǵazǵa túsirgen. Sattar Erýbaev 23 jyl ómir súrip, qazaq ádebıetine atyn altyn árippen jazyp ketti. Osy jerde qazaqtyń has batyry Baýyrjan Momyshulynyń: “Jıyrma jas – naǵyz tarıhı erlikter jasaıtyn kez”, degen sózi oıyma oralyp otyr.
Jalpy, “Eliń úshin aıanba – erligińe syn, jurtyń úshin aıanba – jigittigińe syn” degen sol uly tulǵa B.Momyshulynyń ataly sózine júginer bolsaq, jańa álemdegi – jańa Qazaq eliniń jas býyny – BILIMDI, EŃBEKSÚIGISh, MAQSATKER, О́RShIL, NAMYSShYL, OTANShYL, JALYNDY, RÝHY MYQTY, ELINE ADAL, JURTYNA JANAShYR, JIGERLI bolýy kerek. Bul keshendi tárbıe arqyly ǵana boıǵa daryp, oıǵa bekıdi. Osy turǵydan kelgende, jastar arasynda atqarylyp jatqan is-sharalardy bir suhbattyń aıasyda tolyǵymen qamtı almaıtynymyz anyq. Áńgimemizdi qoryta aıtqanda, 80 jyldyq mereıtoı ýnıversıtetimizdiń damý tarıhyn júıeli saralaý, bolashaqqa basym baǵdar jasaýǵa negiz qalaıdy. Jáne ýnıversıtettiń agroóndiris salasyna qajet kásibı mamandar daıarlaý áleýeti, jetistikterdi baǵyndyrýdyń 80 jyldyq tájirıbesi damýdyń naqty modeli bolyp tabylady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Súleımen MÁMET.
– Tilektes Isabaıuly, “Qazir boı jarystyratyn zaman emes, oı jarystyratyn zaman”, dep Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, órkenıet kóshine óreli de órkendi ispen qosylamyz dep jatqan tusta qazaq topyraǵynda tamyr tartýy jaǵynan ultymyzǵa jaqyn qarashańyraq, siz basqaryp otyrǵan ýnıversıtet ekeni ras. Osy bilim ordasynyń arǵy-bergi tarıhy týraly ataýly kún qarsańynda az-kem málimet bere ketseńiz.
– О́tken tarıh, bitken is, shyqqan bıik, alar asý jaıly áńgime qozǵar bolsaq, ýnıversıtetimizdiń irgetasy agrarlyq óndiris pen ǵylymdy damytý maqsatynda ótken ǵasyrdyń 30 jyldarynda qalanǵan edi. Naqtylaı tússek, 1929 jyly 1 qazanda Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýty qurylsa, kelesi jyldyń 5 qazanynda Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty shańyraq kóterdi. “Aldyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn iniler”, dep danyshpan Abaı aıtqandaı, osy jerde men eki oqý ornynyń alǵashqy qadamynan nyq basýǵa belsene kirisken aǵa urpaqtyń eren eńbegin, kórsetken úlgisin, qıly kezeńderdegi qıyndyqtarǵa tóze otyryp, jastarǵa bilim berip, tárbıe úıretýdegi qajyr-qaıratyn erekshe atap aıtýdy azamattyq paryzym dep sanaımyn. Árıne, bárin birdeı tizip shyǵý múmkin emes. Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtynyń birinshi dırektory, ǵalym-mıkrobıolog I.Saıkovıch desek, odan keıin L.Ataıans, S.Arǵynshıev, M.Iýnýsov, E.Baıǵaraev, A.Antıpenko, M.Rýdakov, S.Efımov, D.Zykov, A.Dzerjınskıı, F.Muhamedqalıev, G.Qonaqbaev, M.Ermekov, Z.Qojabekov, Q.Sabdenov basshylyq etken edi. Qazaq ıntelıgensııasy, onyń ishinde uly jazýshy Muhtar Áýezov, professorlar A.Ermekov, H.Nurmuhametov jáne basqalar eleýli úles qosqan. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty shańyraq kótergende onyń birinshi dırektory, ultymyzdyń aıtýly qaıratkerleriniń biri Oraz Jandosov bolsa, onyń jaqsy isin H.Chýrın, N.Beketov, S.Syzdyqov, A.Sembaev, D.Andrıanov, A.Jumatov, A.Dorofeev, E.Taıbekov, H.Arystanbekov, T.Tazabekov, B.Shah, E.Jumabekov jalǵastyrǵan. 30-40-jyldary Reseıden, Ýkraınadan, Belorýssııadan kelgen oqymystylar az bolmaǵan. Olardyń qatarynda akademık S.Vyshelesskıı, professor I.Vasılkov, V.Averbýrg, A.Lýkın, B.Dombrovskıı, M.Kalmykov, N.Karavaev, V.Kler, V.Kellerman, t.b. Sol sekildi jemis-jıdek fakýltetine oqytýshylyqqa shaqyrylǵan professorlar A.Dragavsev, S.Kalmykov, ǵalymdar M.Rastegaev, P.Erınbýrg, ınjenerlik tehnologııa salasynyń oqytýshy-professorlary I.Saharov, E.Dyhman, Kıevten kelgen A.Vasılenko, V.Vedernıkov, orman sharýashylyǵyn jetik meńgergen professor A.Federov, ataqty ekonomıst, professor A.Chaıanov jáne gıdrotehnıka mamandyǵynyń irgetasyn qalaǵan professor L.Tájibaevtyń eńbegi erekshe.
Qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan alǵashqy akademık Naılıa Bazanovanyń ǵylymı joly jáne eńbegi qazirgi urpaqqa úlgi. Ultymyzdyń jarqyrap shyqqan shoq juldyzdarynyń biri Kárim Myńbaevqa búgingi urpaq erekshe iltıpatpen qaraıdy. Al oqý orny túlekteriniń arasynan keshegi keńes dáýirinde de, odan keıingi táýelsizdik jyldarynda da el damýyna erekshe úles qosyp, Otanymyzdyń abyroıyn asyrǵan asyl aǵalarymyz ben abzal ápkelerimiz az bolǵan joq. Solardyń qatarynda úsh qaharman – Keńes Odaǵynyń Batyry, 30 azamat Eńbek Eri ataǵyn alǵan eken. Oǵan qosa 80 túlegimiz KSRO Joǵarǵy Keńesiniń jáne Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtattary bolsa, 50 ǵalym Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgine saılanǵan, 12 adam Memlekettik syılyqtyń laýreaty atanyp otyr. Munyń ózi bilim ordasynyń mártebesin kóterip qana qoımaı, bilim men ǵylymnyń joǵary sapaly kórsetkishi bolyp tabylady.
– Muny ótken kúnderdiń bel-belesi desek, eki oqý ornyn bir arnada toǵystyryp, táýelsiz Otanymyzdyń qarqyndy damýyna qajet dep qaıta jańǵyrtqan Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetti týraly oı sabaqtasańyz.
– Ýnıversıtet tarıhynyń ekinshi kezeńi 1996 jyldan bastalady. Sol jyly joǵaryda aıtqan eki ınstıtýttyń negizinde Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti quryldy. Ony basqarý belgili qoǵam qaıratkeri, qazirgi Parlament Májilisiniń depýtaty, belgili ekonomıst-ǵalym, akademık Kenjeǵalı Saǵadıevke júkteldi. Agrarlyq keshendi naryq talabyna saı damytý jolynda bilikti kadr ázirleý úshin oqý ornynyń bedelin arttyrý nıetinde el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev arnaıy Jarlyqpen ulttyq mártebe berdi. Sóıtip, Qazaq ulttyq ýnıversıteti degen dárejege kóterildi.
– Osyndaı abyroıǵa ıe bolǵan ulttyq ýnıversıtetke qoıylar talap ta, júkteler mindet te az bolmasa kerek. Munymen qatar, bilim berý isinde oqytýshy-professorlardyń róli erekshe ekeni de belgili ǵoı.
– Suraǵyńyzdyń tórkinin túsinip otyrmyn. Professor-oqytýshylardyń sapalyq quramy qandaı degendi meńzeıtin bolarsyz. Bilim ordasynyń basty qundylyǵy – adam kapıtalynan turatyny, onyń altyn dińgegi oqytýshylar ekeni esh talas týdyrmaıdy. Oqý ornynda 7 fakýltet jumys isteıdi. Onyń quramynda 40 kafedra bar. Sol kafedralarda 600-den astam Otanymyzǵa tanylǵan professor, ǵylym doktorlary men kandıdattar qyzmet etedi. Jekelegen kafedra oqytýshylarynyń barlyǵy derlik 100 paıyz ǵylymı ataqqa ıe bolǵandar. Otanymyzdyń Ulttyq ǵylym akademııasynyń agrarlyq ǵylymdar jónindegi bólimshesi bizdiń ýnıversıtette ornalasqan. 37 akademık osy bólimsheni ortaq iske jumyldyryp, agrarlyq bilim men ǵylymdy damytý máselelerin jan-jaqty zerttep, zerdeden ótkizýde.
Oqytýshylar talapkerlerge bilim berip, tárbıe úıretýmen qatar, jas izdenýshilerdiń ǵylymmen aınalysýyna qolushtaryn sozyp otyrady. Alty dıssertasııalyq keńeste olardyń ǵylymı jumystaryn qorǵaýǵa, biliktiligin arttyryp, bilimderin jetildirýge janashyrlyq tanytady. El ekonomıkasynyń qarqyndy damyp, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń kóterilýinen bolar, sońǵy jyldary kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııa qorǵaýǵa talpynǵan izdenýshiler sany artyp keledi. Respýblıkalyq saraptaý kezinde ózderiniń ǵylymdaǵy, bilim berý isindegi jetistikterimen tanylǵan 57 professor-oqytýshylar “Úzdik oqytýshy” grantyn jeńip alyp, sonyń nátıjesinde olar stýdentterdi bilim men ǵylym ınnovasııasyna baýlý ústinde. Bir jylda 20 oqytýshynyń “Úzdik oqytýshy” memlekettik grantyna ıe bolýy respýblıkamyzdaǵy eń joǵary kórsetkish jáne ýnıversıtetimizdiń zor maqtanyshy bolyp tabylady.
Buǵan qosa búgingi tańda ýnıversıtet ujymy bakalavrıattyń – 39, magıstratýranyń – 38, PhD doktorantýranyń 15 mamandyǵy boıynsha bilim berýde.
2009 jylǵy jeltoqsan aıynda ýnıversıtet Ulttyq akkredıtteý ortalyǵynan ınstıtýsıonaldyq akkredıtasııadan, al bıylǵy jyldyń sáýir aıynda memlekettik attestasııadan tabysty ótti.
– Bir oqý ornynyń 80 jyldyq tarıhyn bir suhbattyń aıasyna syıǵyzý múmkin emes. Degenmen aýyl sharýashylyǵy bilimi men ǵylymynyń kóshbasshysy sanalatyn oqý orny qandaı úlgi-ónegesimen ózgelerdi tánti etip otyr?
– Bul saladaǵy negizgi mindet – agroónerkásiptik keshenge maman daıyndaıtyn Otanymyzdaǵy joǵary oqý oryndarynyń oqý-ádistemelik jumystar boıynsha ózara qarym-qatynasyn úılestirý, baǵyt-baǵdar berý. Ýnıversıtette respýblıkalyq oqý-ádisteme keńesi, oqý-ádisteme seksııasy quramynda “Eginshilik”, “Mal sharýashylyǵy”, “Agroınjenerııa”, “Veterınarııa”, “Orman jáne jer sharýashylyǵy” baǵytyndaǵy mamandyqtar boıynsha 5 sektor quryldy. Agrarlyq salaǵa maman daıyndaıtyn barlyq joǵary oqý oryndarynyń beldi ǵalym-oqytýshylary osy sektorlardyń múshesi. Atqarylǵan salmaqty jumystardyń biri retinde aıtar bolsam, osy oqý-ádisteme seksııasynyń tikeleı usynysymen mamandyqtardy jikteý kezinde zaman talabyna saı tórt jańa mamandyq engizildi. Olar “Jemis-kókónis sharýashylyǵy”, “Jerdi melıorasııalaý, baptaý jáne qorǵaý”, “О́simdik qorǵaý jáne karantın”, “Aýyl sharýashylyǵyn energııamen qamtamasyz etý”. Respýblıkamyzdaǵy barlyq agroónerkásip salasyna mamandar daıarlaıtyn joo bizdiń ýnıversıtetimizde daıyndalǵan bakalavrıat boıynsha 39, magıstratýra boıynsha 38 mamandyǵynan memlekettik jalpyǵa mindetti bilim berý standarttary men 300-den astam pánderdiń tıptik oqý baǵdarlamalary negizinde bilim beredi.
Bilimniń qaınar kózi – kitap, ıaǵnı oqýlyqtar men oqý quraldary ekeni anyq. Osy oraıda oqý-ádisteme seksııasy tarapynan baspaǵa ázirlengen qoljazbalarǵa erekshe talap qoıylýda. Ǵylym jetistikteri men oqytý úrdisi ushtasyp, ol ómirdegi shyndyqpen jalǵassa, tájirıbelik taǵylymdar jan-jaqty qamtylyp, munyń bári túsinikti baıandalsa, ondaı oqýlyqtyń jemisti bolatyny sózsiz. Bizdiń ýnıversıtettiń professor-oqytýshylary memlekettik tilde daıyndalatyn oqýlyqtardyń sapasyna basa nazar aýdarýda. Agrarlyq ýnıversıtetterde negizinen – bárimizdiń altyn tuǵyrymyz sanalatyn aýyl jastary oqıdy. Olardyń kóbi qazaq mektepteriniń túlekteri. Sol sebepti, joǵaryda aıtqandaı, memlekettik tilde jaryq kóretin oqý-ádistemelik materıaldardyń sapasyna kóńil bólý sodan týyndap otyr. Árbir qoljazba oqý-ádistemelik seksııada jan-jaqty saraptamadan ótip, ár taraý, tarmaǵy talqylanyp, talapqa saı bolǵan jaǵdaıda ǵana baspaǵa usynylady.
– Joǵary oqý ornynyń negizgi maqsaty – salaǵa qajet bilimi myqty, sol myqty bilimdi tájirıbede múltiksiz júzege asyratyn maman daıyndaý ǵoı. Daıyndalǵan maman el kóleminde qalyp qoımaı, álemdik deńgeıge birte-birte kóterilip, zaman talabyna jaýap berýin qoǵam qajetsinip otyr. Ásirese Eýropalyq bilim keńistigi elimizde keń qanat jaıyp keledi. Bul turǵyda sizderdiń ýnıversıtet qandaı ister atqaryp jatyr?
– Tomaǵa-tuıyqtyq jahandaný zamanynda aıaqqa tusaý bolatynyna kóz jetti. Barys-kelis, alys-beris dáýirinde eldik beıneńdi saqtap qalýdyń joly – damyǵan elderdiń jaqsysyn ala otyryp, sony jetildirip qoldana bilýde bolyp tur. Mundaı ıgilikti isti júıeli atqarǵan memleketterdiń keleshegi kemeldengen ústine kemeldenip keldi. Bizdiń Otanymyzda táýelsizdiktiń arqasynda burynǵy qursaýdy laqtyryp tastap, tórtkúl dúnıedegi oń ózgeristerdiń ózimizge tikeleı qatysy baryn el damýyna kiriktirip jatyrmyz. Bul turǵydan kelgende, bilim salasyna qatysty dúnıelerdi eldik mentalıtetimizge, ulttyq ereksheligimizge oraılastyryp, ornyqtyra bastadyq. О́rkenıet kóshine bet burǵan elge mundaı qasıet asa qajet. Ǵylymı-tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq progrestiń negizgi qozǵaýshy kúshi bilim men ǵylymda jatyr ǵoı. Bilim berý salasynda artta qalý memlekettiń básekege qabilettiligine keri áser etedi. Álemdegi 47 memlekettiń biri bolyp Otanymyzdyń Bolon prosesine qosylýy sonyń ádemi kórinisi bolsa kerek. Jáne bizdiń el – Ortalyq Azııa memleketteri arasynda eýropalyq bilim berý úrdisine enip, tolyqqandy múshe bolǵan alǵashqy memleket. Bolon deklarasııasyna qol qoıý joǵary bilim sapasyn jańa deńgeıge kóterip, mamandardyń álemdik eńbek naryǵynda óz ornyn irkilmeı tabýyna jol ashady.
Bizdiń ýnıversıtet osy úderistiń negizi bolyp tabylatyn Ýnıversıtetterdiń Uly Hartııasyna elimizdegi 30 joǵary oqý ornynyń arasynan alǵashqylardyń biri bolyp 2003 jyly qol qoıǵan edi. Bul shara bilim ordasynda daıyndalatyn mamandyqtardyń oqý baǵdarlamalary men oqý josparlaryn eýropalyq standarttarǵa sáıkestendirýge, akademııalyq dárejelerdiń halyqaralyq deńgeıde moıyndalýyna, kredıttik tehnologııa boıynsha synaqtardyń birlik júıesin engizý arqyly akademııalyq utqyrlyqty qamtamasyz etýge, eki dıplomdyq bilim baǵdarlamasynyń júzege asýyna múmkindikter týdyrdy.
Qazir bizdiń oqý ornyndaǵy fakýltetterde bakalavrıattyń 39 jáne magıstratýranyń 38 mamandyǵy boıynsha 10 myńnan astam stýdent bilim alýda. Ýnıversıtettiń 80 jyldyq tarıhynda 135 myńǵa jýyq agrarlyq salanyń sapaly mamandaryn daıyndap, sapqa qostyq. Jalpy, ýnıversıtet kóp jaqty, óte kúrdeli qurylym. Munda bilim berý, kásipker daıyndaý, ǵylymdy uıymdastyrý, oqý ádistemelik jumysty jolǵa qoıý, bilimdi óndirispen ushtastyrý jáne ǵylymı jańalyqtardy tájirıbe júzinde oryndaý sekildi san-sala bir arnada toǵysyp jatady. Osynyń bárin júzege asyrýda Elbasy Nursultan Nazarbaev belgilep bergen strategııalyq basym baǵyttar biz úshin temirqazyq tárizdi. Máselen, bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Prezıdent: “Joǵary bilim sapasy eń joǵary halyqaralyq talaptarǵa jaýap berýi tıis. Eldegi joo-lar álemniń jetekshi ýnıversıtetteriniń reıtıngine enýge umtylýlary kerek”, dep mindet júktedi. Bul degenimiz, maman daıyndaý men ǵylymdy damytý jolyndaǵy umtylystarǵa baǵyt-baǵdar ǵoı. Osyndaı úlken isterdi atqarý joldaryn usynǵan Memleket basshysy elimizdi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damytýdyń 10 jyldyǵyna arnalǵan baǵdarlama táýelsiz eldiń 18 jylda jasaǵan jumysynan salmaqty ekenin atap ótip, tek qana shıkizatqa senip otyratyn bolsaq, onda jaǵdaıymyzdyń múshkil bolatynyn álemdik daǵdarys kórsetip bergenin jetkizip, bul iste jurt bolyp jumylý qajettigin alǵa tartty. Otanymyz 2020 jylǵa deıingi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn iske asyrýǵa kiristi. Ústimizdegi jyly 5 mıllıard dollardan astam qarajat jumsalatyn 144 joba aıaqtalatyny málim. Al quny 26 mıllıard dollardy quraıtyn 47 joba júzege asady. Mundaı jiti qımyl elimizdiń shıkizat óndirýden qutylyp, óndiristi elge aınalýyna septigin tıgizedi. Osyndaı aýqymdy isti atqarý kezinde bilikti maman daıyndaý máselesin Nursultan Ábishuly taıaýda ótken Shetel ınvestorlar keńesiniń kezekti 23-plenarlyq otyrysynda atap ótti. Ásirese, zaman talabyna saı jańa mamandyq ıelerin oqytý jaıyn qozǵaǵan Elbasy “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy aıasynda aldaǵy jyly sheshiletin úsh máselege kóńil aýdardy. Ol – kadrlar daıarlaý, biliktilikti arttyrý jáne jastar tájirıbesin júzege asyrý. Prezıdent óz elimizde daıyndalǵan mamandardy birte-birte barlyq salanyń tutqasyn ustaıtyn tuǵyry myqty etip qalyptastyrý kerektigin de tilge tıek etti. Endeshe, bul jumystardy bolashaqta dóńgelentip áketetin jastardy básekege qabiletti etip shyǵarý qajettigi kún sanap artyp kele jatyr.
– Álemdegi beldi de bedeldi oqý oryndarymen baılanystaryńyzdyń bar ekeninen habardarmyz. Osy týraly taratyp aıta ketseńiz.
– Aıtaıyn. Halyqaralyq baılanys degende dúnıejúziniń kóptegen agrarlyq saladan bilim beretin, ǵylymmen aınalysatyn ýnıversıtetterimen tabysty baılanystar barshylyq. Jalpy sany 500-ge tarta ýnıversıtet stýdentteri men ustazdary, jas ǵalymdar qaýymy sheteldik tájirıbeden ótti. Álemdik 300 agrarlyq ýnıversıtettiń jahandyq konsorsıýmynyń múshesi bolyp tabylamyz. 157 elıtaly joǵary oqý oryndary arasynda memorandým qabyldanyp, 53 ýnıversıtetpen naqty tájirıbe almasý jumystary júzege asyrylýda. Atap aıtqanda, Germanııanyń Vaınshtefan ýnıversıtetimen birikken eki dıplomdyq magıstrlyq kýrs óz nátıjesin berdi. Ásirese, sheteldik ekonomıkany basqarý, ınnovasııalyq tehnologııalardy, ǵylymı zertteýlerdi júrgizý boıynsha jańa ádisterdi meńgergen 59 magıstr oqýlaryn bitirip shyqty. Bul kýrsty Germanııanyń táýelsiz akkredıtasııalyq komıssııasy zańdastyryp, bizdiń eldiń dıplomymen qosa, ózderiniń dıplomyn, sertıfıkatty bitirýshilerge saltanatty túrde tapsyrdy. Kýrsqa sabaq bergen oqytýshylar Germanııanyń, Ýkraınanyń jáne Reseıdiń irgeli oqý oryndarynda daıyndyqtan ótken eken. Halyqaralyq TEMPUS jobalary boıynsha biz Gollandııa, Polsha, Avstrııa, Germanııa, Ispanııa, Belgııa, AQSh, Vengrııa jáne Reseı agrarlyq ýnıversıtetteriniń oqý úrdisimen, tájirıbelerimen tereń tanystyq. Sonyń negizinde bizdegi oqý sapasyna baǵa berýdiń ózindik júıesi jasaldy. Bul júıe respýblıkanyń negizgi 6 joǵary oqý ornyna taratyldy. TEMPUS jobasy sheńberinde “Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyna PhD baǵdarlamasyn jasaý” iske asyryldy. Qazirgi sátte 15 PhD doktorantýra bilim berý baǵdarlamalary boıynsha 28 doktorant oqýda. Olarǵa ǵylymı jetekshiler bolyp Vengrııa, Polsha, Gollandııa, Belgııa, AQSh, Reseı joǵary oqý oryndarynyń professorlary bekitilip otyr. Doktoranttar tájirıbelik daıyndyqty shet elderde ótýde. Qazirgi ýaqytta ýnıversıtetimizde Arab, Egıpet, Fınlıandııa elderiniń doktoranttary men magıstranttary bilim alýda. Keler jyly Fınlıandııa, Qytaı, Bolgarııa, Túrkııa, Italııadan doktoranttar keledi.
Taıaý merzimde “Tabıǵatty paıdalaný ekonomıkasy”, “Agrarlyq ekonomıka” magıstratýra mamandyqtary boıynsha AQSh-tyń Nevada jáne Soltústik Dakota ýnıversıtetterimen 2 dıplomdyq bilim berý baǵdarlamasy jolǵa qoıylady. Osyndaı baǵdarlamalar “Agrarlyq ınjınırıng” mamandyǵynan Vengrııanyń Áýlıe Ishtvan atyndaǵy ýnıversıtetimen, “Sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný” mamandyǵynan Italııanyń Alıkante ýnıversıtetimen birlikte jumys jasaýdy qolǵa almaqpyz. Akademııalyq mobıldilikti qamtamasyz etý maqsatyndaǵy sharalar da iske asyrylýda. Bilim baǵdarlamalaryn, oqý ádistemelerin jetildirýdegi, stýdentterge dáris oqýdaǵy jetistikteri eskerilip, AQSh, Kanada, Germanııa, Bolgarııa, Úndistan, Japonııa, Qytaı memleketteriniń 30 oqytýshysyna ýnıversıtettiń “Qurmetti professory” ataǵy berildi.
Halyqaralyq baılanystar salasyndaǵy eń basty jetistikterimizdiń biri – “Erasmýs Mýndýs: ashyq yntymaqtastyq tereze” halyqaralyq baǵdarlama grantyna ıe bolýymyz. Atalmysh baǵdarlama negizinde ýnıversıtet ustazdary men jas ǵalymdary Eýropa jáne AQSh-tyń elıtaly joǵary oqý oryndarynda halyqaralyq baǵdarlamalar negizinde tájirıbeden ótetin bolady.
– Bilim men ǵylym tarazy basynda birin-biri tolyqtyryp otyratyn rýhanı qundylyq ekenine ejelden qanyqpyz. Bul baǵyttaǵy atqarylǵan jumys, aldaǵy mindet az emes bolar.
– Innovasııalyq jáne ındýstrııalyq joba baǵyttaryn basshylyqqa alǵan ujym ǵalymdarynyń izdenisteri atap óterlik. Sonyń nátıjesinde qol jetken jetistikterimiz de naqtylyǵymen dáıektelýde. Ýnıversıtetimizdegi 3 ǵylymı-zertteý ınstıtýty men 3 ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ǵylymı-pedagogıkalyq áleýeti joǵary, jan-jaqty damyǵan oqymystylary Otan áleýetin arttyrý jolynda tyń qadamdarǵa, el men jerdiń, halyqtyń bolmysyna saı keletin zertteýlerge jete mán berip, tamyry tereńde jatqan zerdeleý jumystaryna umtylý ústinde.
– Respýblıkamyzdaǵy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń joly qaısy? Osy turǵyda sizderdiń taraptaryńyzdan qandaı jumystar atqarylýda?
– Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda halyqtyń densaýlyǵy – ol Qazaqstannyń strategııalyq maqsattaryna jetýdegi tabysynyń ajyramas quramdas bóligi ekenin erekshe atap kórsetti. Osyǵan baılanysty kóterme saýda salasynda azyq-túlik sapasyn qadaǵalaýdy kúsheıtý basty nazarǵa alyndy.
Joǵaryda atalyp ótkendeı, bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý, keleshek urpaqtyń tániniń taza, janynyń muńsyz bolýy jolynda, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń ǵylymı ońtaıly tásilderin jasaýda. Japonııanyń Sumadse kompanııasymen qol qoıylǵan memorandýmǵa baılanysty azyq-túlik qaýipsizdigi men qorshaǵan ortany qorǵaý jóninde jańa ǵylymı zerthana ashýdy josparlap otyrmyz. Bul Almaty qalasynyń saýda oryndary men bazarlaryna túsetin ónimderdiń gendik modıfıkasııalanǵan organızmderdiń quramyn anyqtaý jónindegi zerthana retinde jumys jasaıtyn bolady. Atalǵan zerthana qazirdiń ózinde iri jobalarmen aınalysyp jatqan ınjenerlik beıindegi “Elektrondy mıkroskopııa” zerthanasymen tikeleı baılanysty jumys júrgizedi. Ol zerthanada ýnıversıtet ǵalymdaryna nano deńgeıinde jumys jasaýǵa, aýylsharýashylyq jáne tamaq ónimderiniń quramyn tolyq anyqtaýǵa múmkindik beredi. Onda ornatylǵan mıkroskop dán, et, sút, jún, metall jáne basqa da ónim úlgilerin 50 myńnan mıllıon esege deıin ulǵaıtyp kórsetedi. Ári ónimniń ishki qurylymyn saqtaı otyryp, tońazytylǵan jáne ylǵaldy nysandardyń bir ýaqytta bes úlgisin zerttep, zerdeleıdi.
JEM-1011 elektrondy mıkroskopta ýltrarentgen sáýlesiniń kómegimen materıaldyń quramyn, krıstaldar men bólikteriniń mólsherin anyqtaý, krıstaldyq bólshekti ıdentıfıkasııalaý, amorfty deneniń sandyq ara qatynasyn júıeleý, krıomıkroskopııa, patologııa jumystaryn oryndap shyǵýǵa bolady. Sol sııaqty JSM-6510 LA kóshiretin mıkroskoptyń kómegimen naqty aýmaq úlgisinde sapalyq jáne sandyq taldaý, odan alynǵan elementterdiń profıldik qurylymyn bólý, ýchaske elementteriniń kartalyq bólinimderin, bólshekterdi, kletkaly tomografııa arqyly onyń túıinin sheshý zerthanaǵa paıdalanýǵa berilgen soń esh qıyndyq týǵyzbaıdy. Atalǵan sharalar elimizge syrttan keletin ónimderdiń sapasyn qadaǵalaýǵa zor múmkindikter týǵyzyp qana qoımaı, halyq densaýlyǵy – basty baılyq degen qaǵıdany ornyqtyrýǵa keńinen septigin tıgizedi.
– Oqý ornynyń arǵy-bergi tarıhynan, atqarylyp jatqan kádeli isterinen maǵlumat berdińiz. Ál-Farabı babamyz tárbıesiz bergen bilimniń qumǵa quıǵan sýmen teń bolatynyn ósıet etip aıtyp ketken eken. Osy arada jastar tárbıesi týraly aıtar oı-baılamdaryńyz bar shyǵar.
– Qazirgi kúrdeli qoǵamda bilim berý qanshalyqty ózekti bolsa, tárbıe úıretý de sonshalyqty mańyzdy. Sondyqtan men ýnıversıtet basshysy retinde bilim men tárbıeni qatar júrgizýdi durys dep sanaımyn. Maman bilimdi bola turyp tárbıesiz bolsa, onda qoǵamǵa paıdasy shamaly. Bilim men tárbıeniń tarazy basyndaı teń turýy daýsyz formýla.
Men rektor retinde stýdentterge erekshe qurmetpen qaraımyn. Árqaısysyn óz ulym, óz qyzym dep esepteımin. 11 oqý korpýsynda, 10 jataqhanada, 2 sporttyq saýyqtyrý kesheninde, 2 stadıon, 6 ashana men qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndarynda jıi bolyp, kezdesýler ótkizip, jaǵdaılarymen tanysyp otyramyn. Aýyldan kelgen jastardyń kózderinen maǵan degen senimdi jáne qurmetti kórgen saıyn olar da bolashaq qazaq zııalysy ekeni oıǵa oralǵanda ózime júktelgen jaýapkershiliktiń arta túsetinin únemi sezinip júremin. Mysaly, ýnıversıtetimizde oqıtyn sheteldik qandas baýyr-stýdentter usynysymen 80 jyldyq merekege oraı 500-deı jastar qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn pash etetin “Qara jorǵa” bıin úırenýde. Táýbe, qazaq jastary qazaq bilimin, ǵylymyn, ónerin jańa bıikterge kóteretini sózsiz. Olardyń baqyty men keleshegi elimizdegi saıası turaqtylyq pen qoǵamdyq kelisimge baılanysty dep bilemin. Prezıdentimiz osy turǵyda júrgizip otyrǵan saıasatyna jastar árkez qoldaý kórsetip keledi. Otanymyzdaǵy el tynyshtyǵyn, jastardyń baqytty ómirin baıandy etý maqsatynda bizdiń stýdentter “Qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrý – Qazaqstan qoǵamyndaǵy turaqtylyq pen gúldenýdiń negizi” atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizip, sonyń nátıjesinde “Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti stýdentteri respýblıkanyń kúlli stýdent jastaryna úndeý” qabyldady. Bul úndeý merzimdik basylymdarda jaryq kórip, stýdentterdiń qoldaýyna ıe boldy.
Oqý júıesi Eýropa standarttaryna beıimdelgenmen – ulttyq úlgimiz bir sátte nazardan tys qalmaı, tárbıe jumysy óz salt-sanamyzǵa saı júrgizilip keledi. Ǵasyrlar qoınaýynan kele jatqan halyqtyq úlgi men ónege, tálim men tárbıe ǵana qazaqty, onyń ishinde jahandanýdyń jaǵymsyz jaqtarynan saqtap qalmaq. Biz muny sóz júzinde emes, stýdentterdi qatystyra otyryp, bilim jarysynda álemdik jetistikterdiń ozyǵyn alyp, ulttyq qundylyqtardy jańǵyrtýdyń joldaryn qarastyramyz. Rýhanı álemi ozyq úlgige negizdelgen tárbıe mazmundy bolmaq. Onyń ústine ýnıversıtet túlekteri elimizdiń ár alýan óńirine baryp qyzmet etedi. Onda qaımaǵy buzylmaǵan, tilin, mádenıetin qyzǵyshtaı qorǵap otyrǵan qara- shańyraqtyń ıesi – halqymyz otyr. Ýnıversıtetimizdiń tárbıe jumysy jáne jastar saıasatyn júzege asyrý sharalary “2010-2014 jyldarǵa arnalǵan oqý-tárbıe jumysynyń perspektıvalyq jospary”, “QazUAÝ-da Qazaqstan Respýblıkasy jastar saıasatyn iske asyrý konsepsııasy”, “QazUAÝ-da stýdentterge patrıottyq tárbıe berý konsepsııasy” aıasynda atqarylady. Rýhanı qundylyqtarymyzdyń bir parasy óner desek, “Altyn dán” ansambli, akademık A.Jubanov atyndaǵy halyq aspaptar orkestri, “Gúlbaný” bıshiler toby, KVN komandalary quramynda stýdentter óz ónerlerin elge tanytyp keledi. Jaz aılarynda 500-den astam stýdent “Jasyl el” baǵdarlamasyna tartylady. Ýnıversıtetimizdegi shoqtyǵy bıik sala – sport salasy. Sportpen aınalysqan stýdentter jat qylyqtan aýlaq júredi. Sondyqtan da basshy retinde men bul salaǵa erekshe nazar aýdaramyn. Almatyda 40-qa jýyq joǵary oqý oryndary bar. Solardyń ishinde tek bizdiń ýnıversıtettiń gandboll, voleıbol, basketbol komandalary joǵary lıgada oınap júr. Al erler voleıbol komandasynyń elimizdiń joǵary lıgasynyń “A” tobynda oınaýy úlken jetistik. Osyndaı jumystardyń basy-qasynda júrgen aýyl balalary ekenin aıta ketsem deımin. Bizdiń basketbolshylar qalalyq, respýblıkalyq jarystarda alańdy dúbirge bólep júrgeni anyq. Tipti, ardagerler arasynda voleıbol komandasy jumys isteıdi. Onda oınaıtyndardyń jas mólsheri 40-tan asyp, 70-ke taıaǵandar. Ardagerlerdiń bul qajyr-qaıraty qanshama jastarǵa úlgi bolyp júr deseńizshi. Olardyń oıyn mánerin kórgen stýdentterdiń serpilmeı qalýy áste múmkin emes. Men osy arada keshegi Beıjiń olımpıadasynda el qorjynyna altynnan olja salǵan Baqyt Sársekbaevtan bastap álemdik, eýropalyq, azııalyq oıyndardyń talaı jeńimpazdary bolǵan azamattar bizdiń ýnıversıtetimizdiń túlegi ekenin maqtanyshpen aıtamyn.
Iá, tárbıe taǵylymdy bolǵan jerde bilimge de, bilikke de, básekege de keń jol ashylady. HVIII ǵasyrda fransýz ǵalymy Robert Oýenniń: “Jastarǵa beriletin tárbıe kúshtiliginiń arqasynda ǵana jetilgen qoǵam paıda bolady” degen sózderi qazir de ózektiligin joıǵan joq. Ýnıversıtet belsendi stýdentter men oqýda ozat atanǵandarǵa beretin “Jastar” syılyǵyn taǵaıyndady. Men jastarǵa 20 jas pen 30 jas aralyǵynda bilim men ǵylymda bıik asýlardy baǵyndyrýǵa bolatynyna mysaldar keltirip júremin. Sonyń biri bizdiń bilim ordasynyń alǵashqy ustazdarynyń qatarynda bolǵan Muhtar Áýezov 20 jasynda “Eńlik-Kebek” pesasyn jazǵan. 21 jasynda jalpy qazaq jastarynyń Omby qalasynda ótken quryltaıyna qatysyp, onyń atqarý komıtetine múshelikke saılanǵan. Al Shoqan Ýálıhanov 23-25 jasynda áıgili “Manas” jyryn qaǵazǵa túsirgen. Sattar Erýbaev 23 jyl ómir súrip, qazaq ádebıetine atyn altyn árippen jazyp ketti. Osy jerde qazaqtyń has batyry Baýyrjan Momyshulynyń: “Jıyrma jas – naǵyz tarıhı erlikter jasaıtyn kez”, degen sózi oıyma oralyp otyr.
Jalpy, “Eliń úshin aıanba – erligińe syn, jurtyń úshin aıanba – jigittigińe syn” degen sol uly tulǵa B.Momyshulynyń ataly sózine júginer bolsaq, jańa álemdegi – jańa Qazaq eliniń jas býyny – BILIMDI, EŃBEKSÚIGISh, MAQSATKER, О́RShIL, NAMYSShYL, OTANShYL, JALYNDY, RÝHY MYQTY, ELINE ADAL, JURTYNA JANAShYR, JIGERLI bolýy kerek. Bul keshendi tárbıe arqyly ǵana boıǵa daryp, oıǵa bekıdi. Osy turǵydan kelgende, jastar arasynda atqarylyp jatqan is-sharalardy bir suhbattyń aıasyda tolyǵymen qamtı almaıtynymyz anyq. Áńgimemizdi qoryta aıtqanda, 80 jyldyq mereıtoı ýnıversıtetimizdiń damý tarıhyn júıeli saralaý, bolashaqqa basym baǵdar jasaýǵa negiz qalaıdy. Jáne ýnıversıtettiń agroóndiris salasyna qajet kásibı mamandar daıarlaý áleýeti, jetistikterdi baǵyndyrýdyń 80 jyldyq tájirıbesi damýdyń naqty modeli bolyp tabylady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Súleımen MÁMET.
