Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Ne joq deısiz bul kúlkilerdiń astarynda? Ata qazaqtyń azat ómiri, qoldan sýsytyp alǵan soń soǵan degen qımas qushtarlyq, óktemdikke degen yza men kek, kezi kelgendegi rııasyz kóńil men uly júrekten týǵan óner. Kim bolsa da tabanyn súrtip, taza kirip, tasyrańdamaı júrsin degendeı qazaq perishteniń ózine taqııa kıgizip qoıdy sol zamanda. Qudaı joq, ult joq, ulys joq degen ýaqytta. Solaı isteý keregin bile tura qazir qolǵa alsaq olaı shyǵara almaısyz, sebebi ulttyń tól qasıetteriniń kóbinen kóz jazyp qalǵanbyz. «Eski aqyn bizden áli artyq, ol kezde týǵan bala artyq» dep Shákárim aıtpaqshy, qazaq kınosynyń atasy Sháken Aımanov kúnde týyp jatqan joq.
Sol kezdiń ıdeologııalyq nusqaýymen ulttar dostyǵyn nasıhattaǵanymen, Sháken Aımanov «Taqııaly perishte» komedııasynda kúldire otyra kelmeske ketip bara jatqan qundylyqtarymyz ben ulttyq erekshelikterimizdi, onymen qosa kele jatqan zaman ańǵaryn da tamyrshydaı tap basyp kórsete bilgen. Bári bir qazaq ult bolyp óz ornyn almaı qoımaıdy degen qarsylyq ta joq emes kınoda. Osynyń bárin sovettik ıdeologııany kóz qyla otyra myńdaǵan detal arqyly orap jetkizý jáne bir jarym-aq saǵatqa syıdyryp jiberý degen... Aıtyp bolmaıtyn sheberlik.
Siz buryn baıqamaǵan bolýyńyz múmkin, taǵy bir tamashalap kórińizshi fılmdi. Aýyldan kelgen qazaq anasy, basynda aq jaýlyq, qolynda qazaqtyń oıýly sandyǵy, ájelerdiń qutyndaı qorjyn, júrisi shalt, astam, avtobýstan túsken boıda mańaıyn bılep-tóstep almaı ma? Taksıstiń ózimen «áı, toqta, meni mynda jetkizip salshy» dep jeke sóılesedi, boıynda kiriptarlyq joq, qazaq tabıǵatyna tán keńdik pen erkindik bar. Taılaqtyń úıine kire bergeninde aldynan ıt jetektep shyqqandy kórgende bir jaǵy shoshysa, bir jaǵy tiksinip, jırenip qalmaı ma? «Qaı atań ıtpen turyp edi, eı?» degendeı. Avtobýstan túsken boıdaǵy erkindigi «kúıeýge tıdiń be?» dep suraıtyn barsha boıjetkenmen qarym-qatynasynda saqtalady. Mundaǵy qazaq qoldanysyna tán «áı, balam nemese beri kele qoıshy» degendeı qaratpa, odaǵaı sózder. Bizge keıinnen kılikken «keshirińiz, joldas» deý joq. Álgindeı oqshaý sózder – astamsyǵandyq, dórekilik emes, ózimsigendik, baýyr tutqandyqqa jaqyn qazaqy nazar aýdarý.
Qazaq attan túspegen altyn dáýrenniń ótip ketkenin Tana apaıdyń qyz kúnindegi estelik arqyly jetkizedi. Onda qazaqtyń sal-serilik dáýreni, qyz ben jigit aıtysy, jastardyń erkindigi, sonymen qatar halyq áni «Quralaıdy» qaıta bir jańǵyrtady. Atalǵan ándi keıin estradamen salǵan Dosymjan Tańatarov osy kınodan alǵanyn aıtady. Mundaǵy salt-sana kórinisi, jeńilgen qyzdyń aıyp-shamy, jigitke usynǵan oramal, aradaǵy sert – óz aldyna jeke áńgime. Boıjetken kezinde Tana sertke senip qalǵan, ómir boıy sony keshire almaǵan. Demek sertten attaý bul eldiń saltynda joq degen sóz. Sertten taıǵanǵa keshý joq. Sony keńestik zaman aıaqasty etip turǵan joq pa? Taılaq unatqan Aısha Dosanova kezinde sertten taıǵan Dosannyń qyzy bolyp shyǵady. Aqyry Aıshamen tabysady Taılaq. Demek dúnıege basqa urpaq keldi. Olar ómirlerin ózi bılegisi keledi. Saltpen emes, sanamen. Biraq ustap qalatyn tustary da jeterlik eken salt-dástúrdiń. Jastar jartylaı jalańash bılegen balet teatrynan eńgezerdeı ulyn ala jóneledi apasy. Jap-jas Ermek Serkebaev halyqtyń «Iаpyraı» ánin operamen oryndaǵanda, jasy úlken qazaq Nııaz «opera operasymen, dástúrli án-kúıge jetetin qazyna joq» dep tyıyp tastamaı ma? Sondaı-aq Qyzdar ınstıtýtynyń jataqhanasyndaǵy jaǵdaı. Qalyń boıjetken sovettik zaman tyıym salǵan djazǵa bılep bolǵan soń, qalyń qyzdardyń birin de mensinbegen qazaqtyń eki kempiri aqyrynda Odısseıdi kóksegen olardyń ústinen attap ketpeı me? Jáne Taılaq (qazaq balasy dep uǵý kerek) sońynan qalmaı qoıǵan álgi temeki tartatyn kelinshekti mańyna jolatpaıdy. Mundaı eleýsiz bolsa da, esti elementter jeterlik.
Tana men Taılaq, ana men bala kelispeı qalǵandaǵy dıalogke mán bergen jón. Kempir: «Tórt jyl keıin týsam da Keńesten kem bilmeımin», dep salady. Sheshesi qazaqtyń atynan sóılep tur. О́ıtkeni kınoda búkil Almaty bir tóbe bolsa, bul kisi bir tóbe, erekshe qazaq ekenin eskerý kerek. Soǵysta ólgen kúıeýinen jastaı qalǵan, sóıtse de bes balasyn jetimsiretpeı jetkizgen qazaq anasynyń basynda ulttyń qasireti tur. Jáne sol ana úılenbeı júrip alǵan ulyna «seniń keńesińnen kóp bilemin» degeni tegin emes. Otyzǵa kelgenshe úılenbeı júrip alý qazaq saltynda joq edi. Quda túsý, atastyrý bári dalada qalǵan... Osylaı qaldyrý kerek pe, oılaný kerek pe, kórermenge qaldyrady.
Taılaq pen Aısha tabıǵat aıasynda júrgende boıjetken «Shveısarııadaǵydaı» dese, Taılaq «qaıdaǵy Shveısarııa, Qazaqstan!» dep týǵan ólkesi týraly aıtyp ketedi. Tana apaı álgi orys qyzdy unatyp, konkı tebý jarysyna barǵanda taǵy birer sheteldiktiń aýzyna «qazaqtyń qysy» degen áńgimeni salady. Ssenarıin ózi jazyp, ózi túsirgen Sháken Aımanovtyń birtýar ekenin osy jalǵyz-aq komedııasynan kórýge bolady.
Fılmniń o bastaǵy mazmuny ulttyń qasiretinen bas tartady, negizi. Sháken ata sıýjetti týǵan inisi Káýken Kenjetaevtyń jary, ataqty opera ánshisi, Qazaqstannyń halyq ártisi Shabal Beısekovanyń anasy Aınakúlden alǵan. Shabaldyń ákesi Qarataıdyń Beısegi Sákenniń jaqyn dosy, oqyǵan, zańger, Aqmola oblysynyń prokýrory qyzmetin atqarǵan. 1937 jyly atý jazasyna kesilgen. NKVD úıine tutqyndaýǵa kelgende, kúsh kórsetkendermen aıqasqa tústi me eken, sodan besiktegi balalary Sakko qatty shoshyp qalǵan da, keıin kisimen sóılese qoımaıtyn tomaǵa-tuıyq bolyp, úılenbeı uzaq júredi. Birde Káýken men Shabaldyń úıinde ulyn úılendirem dep júrip basynan keshkenderin Aınakúl apa Shákenge jaıyp salsa, «mynaýyńyz kınoǵa suranyp tur eken» depti Aımanov. «Taqııaly perishteniń» prototıpteri Sakko Qarataev pen Bıhan apa belgili adamdar, kórkem beınesi atalǵan fılmde bolsa, shynaıy beıneleri jýrnalıst Aıgúl Ahanbaıqyzynyń «Aımanovtyń Tanasy men Taılaǵy» maqalasynda jazylǵan.
