Foto: Tarbııa Aıdymbaevanyń jeke arhıvinen
Kájekeıdiń kórkin asyryp, shapandy shalqı kıip júrgen kópti kóz kórip júr. Tipti keıingi 2-3 jylda qyzdar qaýymy arasynda oqaly taqııa trendke aınalyp, «kıiz úıdiń balamasy» biraz burymdynyń ajaryn asyryp jiberdi. Jer-jerden mekemeler óz ishinde jumany ulttyq kıim kúni dep belgiledi, endi oqýshylar mektepke qazaqı naqyshtaǵy kıim kıip keletin boldy degen dúbir estilip jatyr. Ulttyq kıim - tarıhty tanytyp, babalar murasyn balalarǵa, zamanaýı adamdarǵa uǵyndyrýdyń utymdy tetigi. Onyń ústine óne boıy ulttyq qundylyqtarmen ózektelgen qazaqy obraz oıdy qozǵap, janǵa erekshe rýh syılaıtyn qudiretti kúshke ıe. Arheolog-akademık Álkeı Marǵulan «qazaq halqy kileń oıý-órnek ortasynda ómir súredi» demep pe edi?! Tósenishteri – tekemet-kıizinde oıý, tutynatyn turmystyq zattary, buıymy órnektelgen, turǵylyqty orny-kıiz úı aınala oıý-órnektiń ordasy, kıimi men áshekeıin aıtsańyzshy... Ertede qazaq tirshiligi ulttyq oıý-órnekpen tutasyp jatyr edi. Búginde bul úrdis kelmestiń kemesine minip ketti deýden aýlaqpyz. Áleýmettik jeli alysty jaqyndatyp turǵan ǵasyrda sol platformadan baspanasynyń bir bólmesin ulttyq úlgide jabdyqtap, sándep jatqan jandardyń baryn baıqap júrmiz. Osy talpynystyń ózi baǵaly.
Ulttyq kıimdi jıi kııýge sharyqtap turǵan quny da kedergi edi bir kezderi. Nege qazaqsha kıinbeımiz degende, qalta kótermeıdi, baǵasy qymbat dep aqtap alatynbyz ózimizdi. Qazirgi ulttyq kıim óndirisi san syltaýymyzdy «syndyryp tastaýǵa» qaýqarly. Kúndelikti kıip júrýge yńǵaısyz degen kúńkilimizdiń de kúli kókke ushyp jatyr. Sebebi, zamanaýı transformasııalanǵan ulttyq kıim sán-sapasy turǵysynan edáýir alǵa qaryshtap keledi. Birinshiden, ulttyq kıimimizdi ýaqytqa laıyqtap, árin taıdyrmaı kesip-piship, tigip júrgen dızaıner-bıznesmenderdiń «basy» kóbeıdi. Qatar qalyńdaǵanda, báseke de kúsheıedi. Ekinshiden, ulttyq kıim naýryzda ǵana kıetin atrıbýttan, toı-tomalaqta kıetin obrazǵa oıysyp edi, qazir kúndelikti tamsana kıetin kıim sanatyna kóship jatyr. Oǵan ulttyq kıim óndirýshileriniń oıý-órnek bederlengen kıimdi keńsede, kóshede kıip júrýge yńǵaıly, jeńil etip usynyp jatqany septesip otyr. Úshinshiden, sapaǵa qaraı baǵa da ár túrli. Naryq zańyna saı qarjyńyzǵa yńǵaıy keletin ulttyq kıimdi qınalmaı tabýǵa bolady.
Alaıda ulttyq kıimniń aınalasynda túıitkil azaısa da, túıin túbegeıli tarqaǵan joq. Kásibı ortada oıýdy ornymen qoldanbaý, avtorlyq quqyqtyń saqtalmaýy syndy máseleler aıtylyp júr.
Nesin jasyraıyq, kózdiń jaýyn alyp, kóńildi elitip áketetin ulttyq kıim óndirýshileri shet eldegi dúrkiregen defıleden júlde alǵanda ǵana nazarǵa iligetin. Shyraıy kirip turǵan zamanaýı shapandy da shynaıy ómirden góri ekrannan kóbirek baıqaıtynbyz. Búginde bul olqylyqtyń orny tolysyp jatyr. Tirshiliktiń kez kelgen qyrynda kııýge qolaıly ulttyq kıim tigetin dúkender barshylyq. Sonyń biri ári biregeıi – Tarbiya ulttuq kiim sán úıi. «Biregeıi» degen sózdi pafos úshin ǵana qoldanǵan joqpyz, sebebi, osy ulttyq brendtiń negizin qalaýshy Tarbııa Aıdymbaeva elde eń alǵashqylardyń biri bolyp ulttyq kıim úlgilerin zaman suranysyna laıyqtady.
P.S. Halyq arasynda eleýli suranysqa ıe bolyp jatqan Tarbiya ulttuq kiim sán úıi tikken ulttyq kıimderdi jaqynda Astana qalasynda ashylǵan shoýrýmnan kórip, belgili etnodızaıner Tarbııa Aıdymbaeva hanymmen suhbat quryp keldik.
«Qazaqtyń qanynda tabıǵı, joǵary talǵam bar»
Keıipkerimizdi búgingi bıigine kitapqa degen qumarlyq bastaǵan
«Bala kúnimnen tarıhty tanýǵa qumartyp, ádebıetti oqýǵa áýes boldym. Úıdegilerdiń as-sýǵa dep beretin 15 tıynyn kitap alýǵa jumsadym. Eseıe kele tarıhshy atanýǵa ańsarym aýdy. Mektepti támamdaǵan soń, tarıh mamandyǵynda oqýǵa qujat tapsyrdym. Alǵashqy jyly jolym bolmaı, aýylǵa qaıttym. Tarıhshy bolý mańdaıyma jazylmaǵan bolar, kelesi jyly tiginshilikke túsý baǵy buıyrdy. Anam tiginge epti bolǵandyqtan, meni de sol ónerge baýlydy. Boıymda ınege ıkemdilik bar bolǵan soń, osy mamandyqqa bet burdym. Stýdent shaqta da kitaptan qol úzbedim. Almatydaǵy kitaphanalardyń turaqty oqyrmany boldym. Tipti, sol kezdegi Muqanov kóshesiniń boıyndaǵy dıskpen oqıtyn kitaptardy da tyńdap, oqydym. Jazýshylardyń adamnyń jan dúnıesin tereń tolǵanyspen jetkizetin sheberligi kitapty súıýge túrtki boldy. Shyǵarmalardaǵy adamnyń tereń tebirenisin dóp sýretteýi kóńilimde toqylǵany sonsha, qazir bızneste de olardyń neni qalap turǵanyn, qımyl-qozǵalysynan, kózqarasynan-aq skanerlep, bilip turatyn deńgeıge jettim. Eresek ómirimde kitapty jıi qolǵa alýǵa múmkindik joq. Degenmen eshqandaı is adam taǵdyrynda beker bolmaıtynyna kózim jetedi. Sebebi, sol kezdegi kitapqa qumarlyǵym, ádebı keıipkerlerdi tanýym búgingi tutynýshylarymnyń talǵamyn dóp basýǵa kóp sep bolyp jatyr. Qazaqtyń qanynda tabıǵı, joǵary talǵam bar. Dúkenge kelýshilerdiń tańdaýynan osyny ońaı ańǵaramyn. Olardyń jańa kıimdi kıgende birden jarqyrap, jaınap shyqqysy keletin tilegin túsinemin. Biz ony sol mıssııasyna jetkizý úshin eńbektenemiz. Talǵamyna, túr-sıpatyna saı ulttyq kıim tańdap berý, usyný - mindetimiz. Men bul prosesske erekshe mán beremin», deıdi Tarbııa Aıdymbaeva.
Tarbııa hanym - otandyq ulttyq kıim brendin qalyptastyrýda oıýdy monshaqpen kómkergen, odan qala berdi zamanaýı ulttyq kıim úlgilerine oıý-órnekti prınt arqyly basý isin bastaǵan alǵashqy jan.
«Jastyq shaǵymnan ulttyq kıim tigý, ony nasıhattaýǵa erekshe qulshynys boldy. 5-kýrsta oqyp júrgende-aq ulttyq kıimder tigý boıynsha gran-prı ıelendim. Ambısııamnyń kúshti bolǵany sonsha, dárejeli konkýrstarǵa qaımyqpaı qatystym. Konkýrstyń 4000 teńgelik júldesi osy salaǵa ómirlik joldama syılady. Eń birinshi Zeńgi baba, Qambar ata obrazdaryn tiktim. Ol kezeńde mata, ıne-jip, oımaqtan basqa dúnıe naryqta bolmady. Zeńgi babanyń obrazyn jasaýda qońyraýlardyń bárin qolmen jasap shyqtym. Ol obrazdardy tolyqtyrýǵa anam qolǵabys etti. Meni osy kolleksııam ózgelerden ereksheledi. Oraıy kelgende el boıynsha alǵash bolyp oıýǵa monshaqty kómkerý, oıýly prınt jasaý bizdiń bastamamyz bolǵanyn atap ótkim keledi. Bul iste meni shabyttandyrǵan bir sebep – ulttyq kıimder rýhty kóteredi. Oǵan jeke tájirıbedegi ár satyp alýshy dálel, ásirese, shapandy shattana kıgen er adamdardyń boıy men oıyn túzep, eńsesin tikteı shyqqanyn talaı kórdim», deıdi Tarbııa hanym.
(Foto: Tolǵanaı Batyrhan)
«Ár kolleksııama - mıftik mańyz, qıssa-ańyz arqaý bolady»
«Ár eldiń óz mıfi bar. Alaıda keıbir mıftik personajdar tek qazaq ańyz-ertegilerinde kezdesetinin basa aıtqym keldi. Meniń ulttyq brend salasynda atymdy qalyptastyrǵan is – mıftik keıipkerlerdi kıimde bederleý boldy. Máselen, kolleksııamdaǵy albasty, martý, sýyn aıǵyr obrazdary sátti shyqty. Toptamamdaǵy tańǵy, túngi sholpan juldyzdardyń tabıǵatyn ashýǵa baǵyttalǵan Kúnekeı, Túnekeı kıimi de ańyzdan arqaý alǵan. Ulttyq kıim brendine mıf keıipkerlerin qosý úshin Serikbol Qondybaı eńbekterin tereń zerttedim. Asylynda, mıftik beınelerdi matadan tigý ońaı bolmady. Senseńiz, osy obrazdar oıymda 7 jyl tolqydy. Onyń jaryqqa shyǵýyna Mańǵystaý oblysynda ótetin mádenıet kúnderine arnalǵan kórmege toptama usyn degen sol kezdegi oblys ákimi Eraly Toǵjanovtyń sózi boldy. Qudaıdan buıryq ta osy ýaqytqa qıysyp turǵan bolar. Sol kezeń Ramazan aıy edi. Osyndaı qasıetti aıda 7 jyl tolǵatqan obrazdar dúnıege keldi. Kórmege bir kún qalǵanda tek taý taılaq obrazy daıyn bolmaǵan edi. Ony tigip shyǵýdyń tetigi qansha ter tóksem de mıyma kelmedi. Barymen bazar dep qol siltegen túni, túsime taý taılaqtyń obrazy endi. Men tylsym dúnıe baryna senemin. Sondyqtan taý taılaqsyz ketpeımiz dep, erteńine onyń basyn, órkeshin salyp bastaǵan edim túgel obraz tolysa ketti. Osylaısha kún-tún eńbektený arqyly Mańǵystaýdaǵy mádenıet kúnderindegi kórmege óz dúnıemizdi usyndyq. Oblys ákimi joǵary baǵalap, Astanada ótetin halyqaralyq kórmege jol siltedi. Qazaqtyń ańyz-qıssalary sheksiz. Men kishkentaı bólshegin ǵana bilip osyndaı dúnıe shyǵardym», deıdi keıipkerimiz.
Osyndaı irkilissiz izdenis, tereń tebirenis nátıjesinde «Tarbııa brend» keldi ómirge. Búgingi kúni brendtiń buıymdaryna suranys kún sanap ósip keledi. Soǵan oraı Tarbııa Aıdymbaeva Qazaqstannyń alty qalasynda (Atyraý, Aqtaý, Astana, Almaty, Shymkent, Túrkistan) ulttyq kıim dúkenin ashty. Dúkenge baryp bilgenimiz, ulttyq kıimderdiń baǵasy 120-350 myń teńge aralyǵynda eken. Onda keńsede kııýge laıyqtalǵan shapan túrlerinen bastap, palto ornyna júretin syrt kıimder de bar. Baǵamdasaq, biz sheteldik kostıým-shalbar men syrtqy kıimderdi sol baǵada satyp alyp júrmiz. Endeshe, bul baǵa ulttyq kıim qymbat túsinigin joqqa shyǵarsa kerek.
Qazir ulttyq kıim brendiniń ıesi suranysqa saı – lıýks sapadaǵy kıim tigýge den qoıǵan. Osy maqsatta Alpi taýlarynda óndiriletin taza kashemır materıalyn elge aldyrmaq úshin Italııa kásipkerlerimen kelisimge kelgen. 2 aıda brend ulttyq kıimniń lıýks nusqasyn usynady.
«Lv, Dior, Prada syndy álemdik tanymal brendter qoldanatyn materıalmen ulttyq kıim tigýdi qolǵa alyp otyrmyz. Qazaq kıimi joǵary sapaǵa laıyq. Onyń sapasyn, ásirese, sheteldikter jedel ańǵarady. Bizge munaı men gazdan basqa saladan qarjy tabatyn kez keldi. Sondyqtan men lıýks sapaly ulttyq kıim jasaý arqyly ekonomıkany damytýǵa at salysqym keledi. Eger biz maqsatymyzǵa jetsek, bul bastama qazynaǵa 10-20 jyl azyq bolar edi. Sebebi, keıingi Italııaǵa barǵan saparymda ol jaqtyń turǵyndary Túrki halyqtarynyń ishinde bizdiń ulttyq kıimderimizge asqan qyzyǵýshylyq, ystyq yqylas tanytqanyn kórdim.
Menińshe, bizdi «osy da bola beredi» dep nemquraıdy jasaý jarǵa jyǵady. Árdaıym bıikke umtylý kerek. Bul maǵan bala kúnnen boıyma ákemnen sińgen qabilet. Sondyqtan osy iske bel býyp otyrmyn. Aldaǵy ýaqytta qazaq qoǵamy úshin jastarǵa, jyrshy-kúıshilerge, isker áıel, adamdarǵa bólek toptama tigemiz.
Tarıhtyń bir bólshegi ekenimizdi umytpaý kerek. Bizge babalar naqyshy amanat bolyp jetkendeı, biz jasaǵan búgingi buıym - keleshekke mura. Sondyqtan ulttyq kıim salasynda ter tógip júrgen áriptesterimdi tús shyǵarý, oıýdy oryndy qoldaný, avtorlyq quqyqty taptamaý isine mán berýge, tiginshilik ónerdi trendke aınaldyrý úshin nasıhattaı júrýge shaqyramyn», dep Tarbııa hanym áńgimesin túıindedi.
Qazaqtyń ulttyq oıý-órnegi tek sándi sýret emes. mándi fýnksııasy bar mańyzdy shtrıh. Etnograftar: «Bozbala qyzdyń qolyndaǵy bilezikte bederlengen órnegine qarap, oǵan quda túsken-túspegenin uǵynǵan. Jas kelinshek turmys qurǵannan keıingi ahýalyn oıý-órnekpen beınelep jibergen. «Qusmuryn» sálemdemesi jiberilse, qustaı erikti ekenin uǵynyp, ýaıymdamaıtyn bolǵan. Al boıy uzyn, taldyrmash jan bederlenip, janynda dóp-dóńgelek adamnyń beınesi jaǵdaıynyń múshkil ekenin sózsiz-aq uǵynypty», degen derek keltiredi. Bul qazaqtyń oıý-órneginde zor mán-maǵyna jatqanyn aıǵaqtasa kerek.
