Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Jazanyń qataıǵandyǵynyń arqasynda byltyr elimizde mal urlyǵy 2022 jylmen salystyrǵanda 16,3 paıyzǵa azaıdy. IIM Krımınaldyq polısııa departamenti basqarma basshysynyń orynbasary Jandos Batyrbekovtiń málimdeýinshe, byltyr el aýmaǵynda 8,5 myńnan asa mal urlanyp, onyń jartysy tabylǵan. «Alaıda mal urlyǵyn kánigi kásip jasap alǵandar áli de qarapaıym halyqqa zııanyn tıgizip otyr», deıdi ol. Maldyń saqtalýyn qamtamasyz etý úshin IIM bastamasymen jergilikti atqarýshy organdar óńirlerdiń erekshelikterin eskere otyryp, mal jaıý qaǵıdalaryn ázirlep, bekitti.
Qazir Qylmystyq kodekste «Mal urlyǵy» degen jeke bap qarastyrylǵan, ondaǵy eń joǵary jaza – múlikti tárkilep, 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý. Osy qylmystyń biliktilik belgisin aýyr qylmystar sanatyna aýystyrý arqyly birneshe ret mal urlaǵandarǵa, úı-jaıǵa basyp kirgenderge jaza qatańdatyldy. Bul jábirlenýshilermen tatýlasý arqyly urylardyń jazadan jaltaryp ketpeýine jáne urlyqtyń aldyn alýdy kúsheıtýge múmkindik berdi. Zańda jeke adam qoraǵa túsip mal urlasa 5 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen, eger top bolyp aldyn ala sóz baılasyp, iri mólsherde urlyq jasasa, jaza 7 jylǵa deıin beriledi. Al birneshe ret qoraǵa nemese qoımaǵa buzyp kirgeni úshin beriletin jaza – 10 jyl. Asa iri kólemde jáne qylmystyq top bolyp urlyq jasasa, 12 jyl bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen.
Biraq «uryda uıat joq», mal urlyǵy áli de azaımaı otyr. О́tkende Soltústik Qazaqstan oblysynda mal urlyǵymen aınalysqan toptyń qylmysy áshkere boldy. 18 ben 25 jas aralyǵyndaǵy Qyzyljar aýdanyna qarasty Beskól aýylynyń 7 jigiti bir jazda kórshiles Shal aqyn men Esil aýdanynda turatyn aýyl turǵyndarynyń qoralaryna túsip, 10 ret mal urlaǵan.
Aldymen 2023 jyldyń 3 shildesinde Shal aqyn aýdanynyń Keńes aýylyna jeti túnde kelip, bir turǵynnyń qorasynan eki qoıyn urlap ketken. Eki qoıdyń baǵasy 120 myń teńgedeı, mal ıesine osynsha shyǵyn keltirilgen. Arada 10 kún ótkende eki jigit aralaryna taǵy bir serikterin qosyp alyp, Birlik aýylynda turatyn U.Sultannyń qorasynan 5 qoıdy urlap ketken. Mal ıesine keltirilgen shyǵyn – 480 myń teńge.
«Dánikkennen qunyqqan jaman» demekshi, alǵashqy eki «joryqtarynda» ustalmaǵan urylar dandaısyp, arada 5 kún ótkende Eńbek aýylyndaǵy A.Bapashevtyń qorasynan bir qoıdy urlap ketedi. Sóıtip, mal ıesine 45 myń teńgeniń shyǵynyn keltiredi. 21 shildede urylar qastaryna taǵy bir jigitti qosyp alyp, Birlik aýylynyń turǵyny S.Hamzınniń qorasynan alty qoıdy urlap áketedi. Bul joly urylar mal ıesine 370 myń teńge zııan keltiredi.
31 shildede urylar túngi jortýyl alańyn keńeıtip, Esilmen kórshiles Mamlıýt aýdanyndaǵy Tokarevka aýylyna soǵyp, D.Frolov degen turǵynnyń qamaýda turǵan bes qoıyn basyp alyp ketedi. Keltirilgen shyǵyn kólemi – 750 myń teńge.
Urylar toby 8 tamyzda Birlik aýylynda turatyn B.Sylamqazynyń qorasyn torýyldap, 144 myń teńgege baǵalanǵan eki qoıyn qoldy qylady. Al 10 tamyzda aralaryna taǵy qos serigin alyp, eki kólikpen B.Sylamqazynyń úıine kelip, onyń qorasynan úsh qoıdy qoldy qylady. Alaıda muny mise tutpaǵan ákkiler kórshi M.Hamzın degenniń aýlasynan bir qoıdy qosa alyp ketpek bolady. Maldyń aıaǵyn baılap tastap, qalǵanyn ustaýǵa umtylǵanda úrikken qoılar qashany buzyp shyǵyp, aýlaǵa qashady. Qoıdyń dúbirimen úrgen ıtterdiń daýsynan qorqyp qalǵan urylar kólikterine otyryp qashpaqshy bolǵan. Alaıda shyrt uıqyda jatqan úı ıeleriniń dalaǵa shyqqan dybysy bilinbegen soń taǵy úsh qoıdy ustap alyp, taıyp turǵan. Keltirilgen zııan – 432 myń teńge.
Qylmystyq toptyń ábden kánigilenip ári dandaısyp ketkeni sonshalyq, olar ár bes kún saıyn jortýyldaryn jalǵastyryp otyrǵan. 13 tamyzda olar Qaratal aýylyna soǵyp, N.Arystanbapovtyń aýlasynan eki qoıdy urlap ketken. Qaıta aınalyp soǵatyn qasqyrlar toby uqsap, urylar 14 tamyzda Eńbek aýylyna qaıta soǵyp, A.Zákirııanova degen áıeldiń qorasynan bir qoı, Jaqypova degen áıeldiń qashasynan bir qoı urlap, eki turǵynǵa 60 myńnan 120 myń teńge zııan keltiredi.
Aýyldaǵy aǵaıynnyń qorasyna túsip júrgen urylardyń báriniń de aınalysatyn zańdy sharýalary bary belgili bolyp otyr. Bireýi tipti kitaphanashy bolyp jumys istegen. Báriniń de orta jáne ortadan joǵary bilimderi bar. Alaıda qanaǵatsyzdyq olardy urlyqqa ıtermelep, bireýdiń nesibesine qol suǵatyn, qylmystyq, aram jolǵa salǵan. Ońaı jolmen kelgen tabys jalǵasa beredi dep oılasa kerek, tipti saqtyqty da umytqan. Biraq halyq «Urlyq túbi – qorlyq» degendi beker aıtpaǵan, qazir olardyń bári kózderi bozaryp, jastyq ómiriniń otty kúnderin temir tordyń ar jaǵynda ótkizip jatyr.
2023 jyldyń 23 jeltoqsanynda Esil aýdandyq soty qylmystyq toptyń tórt múshesin Qylmystyq kodekstiń 188-1-babynyń 3-bólimi «Mal urlaý» boıynsha 6 jylǵa sottady. Qalǵandaryn da osy bappen 5 jyldan bas bostandyǵynan aıyrdy.
Jýyrda Qylmystyq ister jónindegi oblystyq sot alqasy Soltústik Qazaqstan oblysy sotynyń tóraǵasy Erbol Janǵazınniń tóraǵalyǵymen Esil aýdandyq sotynyń úkimine jazylǵan shaǵym-aryzdy qarap, úkimdi ózgerissiz qaldyrdy. Sóıtip, úkim zańdy kúshine endi.
Buryn mundaı jaǵdaıda japa shegýshimen kelisim bolsa, keltirilgen zııan qalpyna keltirilse, sot shartty nemese basqa túrli jazalar beretin. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bul «jeńildikterdiń» urlyqty tyıýǵa, qylmysty joıýǵa áseri az ekendigin ómirdiń ózi kórsetip otyr.
Soltústik Qazaqstan oblysy
