Ǵylymı ataqqa ústemeaqy tólenedi

Jalpy otyrysta qaralǵan alǵashqy eki zań jobasy bir-birimen baılanysty. Sondyqtan «Jol júrisi týraly» zańǵa jekelegen kólik quraldary túrleriniń júrýin uıymdastyrý jáne jol qaýipsizdigin sıfrlandyrý máselelerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy boıynsha qorytyndy ázirleý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske jekelegen kólik quraldarynyń júrýin uıymdastyrý jáne jol qaýipsizdigin sıfrlandyrý máselelerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy boıynsha qorytyndy ázirleý jóninde Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komı­tetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov baıandama jasady.

Kelesi qaralǵan qujat – «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine olardy Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń normalaryna sáıkes keltirý máseleleri boıyn­sha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jo­basy. Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń tóraǵasy Darhan Jazyqbaı bul qujat Kons­tı­týsııalyq sottyń 2023 jylǵy 6 naýryzdaǵy №4 normatıvtik qaýlysyn júzege asyrý maqsa­tynda ázirlengenin atap ótti.

«Konstıtýsııalyq sot azamat B.Q.Argýmbaevtyń «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zańnyń 16-baby 3-tarmaǵy 6) tarmaqshasynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi týraly ótinishin qarady. Bul norma memlekettik qyzmetke kir keltiretin tártiptik teris qylyq úshin tártiptik jaýapkershilikke tartylǵan azamattardy 3 jyl boıy memlekettik qyzmetke qabyl­daýdy shekteıdi. Bul rette mem­le­kettik qyzmetke osyndaı tártip­tik teris qylyq jasaǵany úshin jumystan bosatylǵan azamattar ómir boıy jiberilmeıdi», dedi ol.

Onyń aıtýynsha, Konstı­tý­sııalyq sottyń quqyqtyq ustanymyna sáıkes mundaı kemshilikterdi joıý úshin zań jobasynda Memlekettik qyzmet týraly zańǵa tıisti túzetýler engizý kózdeledi. Budan bólek, zań jobasy Konstıtýsııalyq sottyń 2023 jylǵy 14 shildedegi № 22-NQ normatıvtik qaýlysyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan.

Jalpy otyrysta kóterilgen mańyzdy máseleniń biri – ǵylym salasyn damytý. Keıbir nor­matıvtik-quqyqtyq aktilerge ǵylym máselelerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kóz­degen zań jobasyna qatysty Áleý­mettik-mádenı damý komı­tetiniń tóraǵasy Ashat Aıma­ǵambetov baıandama jasady. Ol zań jobasynyń Senat pen Májilis depýtattarynyń bas­tamasymen ázirlengenin atap ótti. Basty maqsat – ǵylym jáne bilim salasyndaǵy zańnamany jetildirý.

Qujattyń negizgi baǵyt­taryna toqtalǵan depýtat eń birinshi ári mańyzdy másele – ǵalymdar úshin jańa ústemeaqyny engizý ekenin atap ótti. «Qazirgi ýaqytta ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda nemese ýnıversıtetterde isteıtin ǵalymdar PhD, ǵylym doktory, ǵylym kandıdaty sııaqty ǵylymı dárejeleri úshin aı saıyn jalaqysyna qosymsha ústemeaqy alady. Endi olarǵa professor nemese dosent sııaqty ǵylymı ataqtary úshin jalaqysyna qosymsha aqy berý usynylyp otyr. Mysa­ly, PhD, ǵylym kandıdaty qazir aı saıynǵy jalaqysyna atal­ǵan ǵylymı dárejesi úshin 62 myń teńge ústemeaqy alsa, endi ol qosymsha dosent degen ǵylymı ataǵy úshin taǵy 30 myń ústemeaqy, ıaǵnı jalpy 92 myń teńgeni aı saıynǵy jalaqysyna qosymsha ústemeaqy retinde alady. Al ol ǵylym doktory qazirgi ýaqytta 125 myń teńge ústemeaqy alsa, zań qabyldanǵannan keıin qosymsha professor ataǵy úshin taǵy da 60 myń teńge, sonda jalpy alǵanda 185 myń teńge kóleminde jalaqysynyń ústine qosymsha aqy alady», dedi ol.

Sonymen qatar Ashat Aı­maǵambetov halyqaralyq táji­rıbede keńinen taralǵan «sabba­tıkal ınstıtýty» atty taǵy bir qoldaý tetigi usynylyp otyrǵanyn jetkizdi. «Joǵary oqý oryndary men ǵylymı uıym­dardyń jetekshi ǵalymdary úshin shyǵarmashylyq demalys berý usynylady. Bul shyǵarmashy­lyq demalystyń merzimi bir jylǵa deıin jáne osy kezeńde jetekshi ǵalym orta­sha jalaqy deńgeıindegi tó­lem­­derdi alyp otyrýyna da múm­­kindik beriledi. Bul shyǵar­mashylyq demalys ǵalym­darǵa ǵylymı, ǵylymı-pedago­gı­ka­lyq jumystarymen aına­ly­sý­ǵa, monografııalaryn, ǵyly­mı maqalalaryn shyǵarýǵa múmkin­dik beredi», dedi ol.

Zań jobasynyń ekinshi ba­ǵy­ty – ákimdikterge ǵylymdy qar­­­jy­­landyrý quqyǵyn berý. Zań jobasy aıasyn­da jer­gilikti atqarýshy organ­dar­dyń ǵylym jáne ǵylymı-tehnı­kalyq qyzmet salasyndaǵy quzy­retterin keńeıtýge qatysty mańyzdy jańalyq usynylyp otyr. «Mundaı sheshim óńirlerde ǵylymı áleýetti neǵurlym tıim­di paıdalanýǵa yqpal ete otyryp, ǵylymnyń damýyndaǵy óńir­lik erekshelikter men qajet­tilikterdi barynsha eskerýge múmkindik beredi», deıdi depýtat.

Úshinshi baǵyt – zań jobasyna «ǵylymı etıka» uǵy­my­nyń engizilýi. Bul norma ǵyly­mı zertteýlerdiń sapasy men jaýapkershiligin artty­rýǵa, aka­demııalyq adaldyq qaǵı­dattaryn saqtaýǵa baǵyttalmaq.

«Tórtinshiden, jer qoınaýyn paıdalanýshylar sýbektileriniń ǵylym salasyndaǵy qyzmetin retteý máselesi. Bul – úlken má­sele. Zań boıynsha 1% deń­geıinde ǵylymǵa qarajat bólý týraly norma bar, biraq ol norma is júzinde jumys istemeıdi. Jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń kóbi qarajatty ǵylymǵa emes, basqa baǵyttarǵa jumsap jatyr. Ashyqtyq pen básekelestik te joq. Osyǵan oraı zań jobasy aıasynda jer qoınaýyn paıdalanýshylar sýbektileriniń qarajaty esebinen qarjylandyrylatyn ǵylymı jobalarǵa memlekettik tehnıkalyq saraptama júrgizý mindettemeleri belgilenedi jáne zertteýlerdiń monıtorıngi men nátıjelerin tirkeý normalary da usynyldy», dedi Ashat Aımaǵambetov.

Depýtattar tarapynan usy­nylyp otyrǵan besinshi baǵyt – ǵylymı jobalardyń qarajatyn tıimdi paıdalaný. Iаǵnı ǵyly­mı jobalardyń jetekshilerine osy jobaǵa bólingen bıýdjet qarajatyn túrli bap arasyn­da ıkemdi qaıta bólýge quzyret berý týraly norma usynylyp otyr. «Bul shara ǵylymı mindetterdi oryndaýdyń tıimdiligin art­tyrýǵa jáne josparlanǵan nátı­jelerge qol jetkizýge baǵyt­talǵan. Mundaı qaıta bólý joba­nyń bastapqy belgilengen maq­sat­tarynyń ózgerýine ákelmeýi kerek. Bul tásil jobalardy iske asyrý úderisinde qarjyny ıkem­di basqarýǵa múmkindik beredi», dedi depýtat.

Sonymen birge zań jobasynda ǵylymı ınstıtýttardy tikeleı qarjylandyrý, baıqaý keńesterin qurý, Endaýment qory­nyń qarajaty esebinen daryndy jas ǵalymdardy qoldaý úshin stıpendııa taǵaıyndaý týraly norma engizý, áskerde boryshyn ótegen azamattar úshin arnaıy jeńildikter usyný sekildi máseleler qarastyrylǵan.

Májilistiń jalpy otyrysynda «Qazaqstan Respýblıka­sy men О́zbekstan Respýblı­ka­sy arasyndaǵy odaqtastyq qatynas­tar týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy maquldandy. Sonymen qatar «Zııatkerlik menshik qu­qyqtarynyń saýda aspektileri jónindegi kelisimge tolyqtyrý engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyna qorytyndy jasaldy.

Jıynda qaralǵan ózekti má­sele – áıelder men bala­lar­dyń qaýipsizdigin arttyrý. «Áıel­derdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamta­masyz etý máseleleri boıynsha Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdarynyń jobalary boıynsha depýtat Juldyz Súleımenova baıandama jasady. «Bul zańdar barlyq azamattyń, onyń ishinde qoǵamymyzdyń eń osal múshe­leri sanalatyn áıelder men bala­lardyń quqyqtary jáne múddelerin qorǵaýǵa, memlekettik saıasattyń quqyqtyq negizderin jetildirýge, qoǵamdaǵy quqyq buzýshylyqtarǵa baılanys­ty jaýapkershilikti kúsheıtýge arnalǵan. Eń bastysy, qoǵam negizi – otbasyndaǵy bereke-bir­likti nyǵaıtady», dedi depýtat.

«Zań ústemdigi jáne tártip qaǵıdaty – qoǵam damýynyń bas­ty baǵdary bolýy shart», degen ol zań jobalarynda densaýlyq­qa qasaqana jeńil zııan kel­tirý, uryp-soǵý, sýısıdti nası­hattaý, on alty jasqa tolma­ǵan adamdarǵa jynystyq qorlap tıisý jáne basqa da is-áreketter krımınalızasııalanǵanyn, tur­mystyq zorlyq-zombylyq kór­gen belgileri bar adamdarǵa ýaqyt­sha turýǵa múmkindik beretin Otba­syn qoldaý ortalyqtary­nyń quzy­retteri naqtylan­ǵa­ny, densaýlyqqa qasaqana je­ńil zııan keltirgeni jáne uryp-soqqany úshin qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan adamdar­dy ustaý tártibi rettelgenin jet­kizdi. Sonymen qatar 16 jas­qa tolmaǵan jetkinshekterge jy­nystyq qorlap tıiskeni úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheı­tilgen. «Tártip buzý­shy­larǵa jaýapkershilik pen jazany kúsheıtýmen qatar, azamattardy qoldaýdyń psı­hologııalyq kómek ońaltý baǵ­darlamalary qarastyryldy. Budan bólek, Úkimettiń usy­ny­symen depýtattardyń oblys­tyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń jáne astananyń bala quqyqtary jónindegi ýákil­deriniń qyzmetin reglament­teı­tin túzetýleri engizildi. Sony­men birge depýtattar redaksııa­lyq sıpattaǵy túzetýler jáne normalardy zań tehnıkasy­na sáıkes keltirýge baǵyttalǵan, zań jobalarynyń mazmunyn sapaly túrde jaqsartqan túzetýler engizdi», dedi Juldyz Súleımenova.

Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov túzetýler zań ústemdigi men tártipti qamtamasyz etýge tikeleı baǵyttalǵanyn jáne ony ázirleý barysynda óte aýqymdy jumys atqarylǵanyn atap ótti.

– Agressorlar men abıý­zerlerdiń kesirinen qanshama shańyraq shaıqalyp, áıel taǵdyry talqyǵa túsip, balalar zardap shegip jatyr. Áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilik­ti qataıtýdy jurtshylyq kóp­ten beri talap etip keledi. Jańa zańda mundaı qylmystar úshin qatań sharalar qoldanylady. Bul – oryndy. Jalpy, áıelder men balalarǵa kúsh kórsetýge, agressııa men zorlyq-zombylyqqa jol berilmeýge tıis, – dedi palata tóraǵasy.

Jıynda depýtattar «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine baılanys, sıfrlandyrý jáne aq­pa­rattandyrý salasynyń ınves­tısııalyq ahýalyn arttyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn maquldap, mańyzdy máselelerge qatysty depýtattyq saýaldaryn joldady.