Mirjaqyptyń beımálim sýreti

Búgin biz Alash qaırat­ker­leriniń biri, asa talantty aqyn Mirjaqyp Dýlatulynyń beı­málim sýreti haqynda sóı­le­mekpiz. Bul sýret 1967 jyly Nıý-Iork, London qala­larynda qatar basylǵan «Or­ta­lyq Azııa Reseı otarynda» atty zertteý eńbeginde ja­ryq kórgen. Amerıka tarıhshysy Edvard Alvorzdiń redaksııasymen oqyrmanǵa usy­nylǵan bul ǵylymı jı­naq­ta Ortalyq Azııadaǵy halyq­tar­dyń jalpy jaǵdaıy, tili, ádebıeti, áleýmettik jáne qoǵamdyq túıtkilder, otar­lyq dáýir jaǵdaıy sııaqty ma­ńyzdy máselelerdi sóz etedi.  Osy jınaqtyń bel orta­syndaǵy «Qubylmaly zııat­kerlik jáne ádebı saýat­ty­lyq» atty maqalada mynadaı sóılemder bar. «Qazaq ult­shyldarynan quralǵan «Alash­orda» partııasynyń ne­gi­zin qalaýshylardyń biri, qazaq oqý-aǵartý komıssary mindetin atqarǵan Ahmet Baı­tursynuly shyn máninde ma­ńyz­dy saıası qaıratker bola bildi, al Mirjaqyp Dýlatuly ony kóptegen is-árekette ózine úlgi tutty». Qazaq zııa­ly­la­rynyń aýyzbirshiligi men talanty týraly osylaı baǵa berýdiń ózi ádiletti kózqaras desek, artyq bolmas. Avtor osy tusta Mirjaqyp Dýlatulynyń buryn jarııalanbaǵan bir sýretin qosady. Sýret astyna «Mirjaqyp Dýlatuly (sol jaqta) qazaq reformatory, jaqyn dosy Ahmet Valı Ib­rahımoǵlynyń qolyn qy­­syp tur, Petropavl, 1906 jyl» degen túsinikteme berip, «Azamat Altaıdyń muraǵatynan alyndy» degen silteme beredi.

Qazaqy oıýy bar tekemet ús­tinde otyrǵan qos zııalynyń bul qundy sýreti ótken ǵasyrdaǵy Ortalyq Azııadaǵy zııalylardyń shynaıy beınesin kórsetip tur. Týǵan eliniń taǵdyry úshin qo­ly­nan kelgenniń bárin isteýge peıil aqynnyń jıyrma bir jas­taǵy kelbeti muraty aıqyn, úmiti bekem, kózqarasy anyq ekenin aıshyqtaǵandaı. Batys ǵalymdary, ásirese Amerıka zertteýshileri álemdegi alýan túr­li órkenıettiń túp-tamyryn, halyqtardyń, taıpalardyń tegin zerttegendi jany qalaı­ty­ny shyndyq. Sol úshin de olar­dyń kóbi ejelgi halyqtar týraly tom-tom kitaptar jazyp, irgeli zertteýler jasady. Biz sóz etip otyrǵan ǵylymı eńbekte av­torlar Reseı qursaýyndaǵy túrki halyqtarynyń mádenıeti men qoǵamdyq jaǵdaıynyń san qyryn jiti zertteýi – osy sózimizdiń bir dáleli. Qoly­myzdaǵy eńbektiń kelesi bet­terinde Álıhan Bókeı­han­uly, «Dala ýálaıatynyń gazeti», Shor­tan­baı Qanaıuly týraly aqparattardy kiristiredi. Ásirese Mirjaqyp Dýlat­uly­nyń «Qazaq jeri» poemasyna toqtalyp, onyń aǵylshynsha aýdarma nusqasyn beredi.

Qalaı desek te, atalǵan ǵy­lymı jınaqta Ortalyq Azııa­daǵy ózge halyqtarmen birge qazaq halqynyń da Reseı ota­ryn­­daǵy jaı-kúıi baıandala­dy. Biz úshin mańyzdysy, ulty úshin janyn bergen Mirjaqyp Dýlat­ulynyń jastyq shaǵyn beıne­leı­tin ózgeshe sýretiniń alpaýyt eldiń baspasynan shyqqan kitapta jaryq kórýi bolmaq. Osyn­daıda aǵylshyn jazý­shysy Djon Rýskınniń «uly halyq­tar óz tarıhyn isi­men, sózimen jáne ónerimen jazady» degeni oıymyzǵa oralady. Otar­lyq júıe janyp turǵan shy­raqty óshirdik dep oılady,  biraq ol óshken joq. Sansyz sanada, jyly júrekterde máńgi laýlap jana berdi. Keshegi ozbyr saıasat alǵa shyqqan azamattyń atynyń basyn irikkisi keldi,  keri­sinshe, talantty oıdyń, tal­ǵam­dy tulǵalardyń rýhy men dili óz halqynyń endigi baǵyt-baǵ­dary boldy. Muhıttyń ar ja­ǵyndaǵy elde Mirjaqyp syndy ashyq oıly azamattardyń ta­rıhı da qundy jádigerleri ta­bylyp jatqany – kóńilge qýa­nysh, júrekke jebeý. Al tarıh qashanda kózimen kórgenin óz esteligine jazady, ýaqyt sony eksheıdi, qalǵany zaman en­shi­sin­de.

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Bolashaq» baǵdarlamasy George Washington ýnıversıtetiniń zertteýshisi, Amerıkadaǵy «Abaı ortalyǵynyń» úılestirýshisi

AQSh