– Kórshi memleketter sý salasynda naqty maqsat qoıyp, belsendi jumys istep jatqanda, bizdiń ońtústik aımaqtar qurǵaqshylyq qaýpinen áli aryla almaı otyr. Jańadan qurylǵan Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń de jumysy ázirge oıdaǵydaı nátıje bermedi. Buryn bul salamen ártúrli mekeme aınalysyp, árqaısysy óz bilgenimen áreket etti desek, endi jańa vedomstvonyń biryńǵaı strategııa quryp, sý jaǵdaıyn jete túsinetin maman-kadrlardy toptastyra jumys isteýge shamasy jetpeı jatyr. Bul túıtkildiń sheshimi qandaı?
– Ras, sý sharýashylyǵynda problemalar jyldar boıy qordalanǵan. Al tıisti mınıstrliktiń qurylǵanyna kóp bolǵan joq. Osy kúnge deıin sheshimin tappaǵan problemalardy birden retteı qoıý áste kúrdeli. Kásibı mamandardy tabý, olardy ár baǵyt boıynsha bekitý sheshýshi shart ekenine qaramastan, mınıstrliktiń shtattyq kestesi men quramy áli tolyq qalyptaspaǵan. Sý sharýashylyǵy salasynda qyzmet etken kásibı mamandardyń kópshiligi basqa salanyń mamandarymen almastyrylǵany belgili. Mysaly, Sý resýrstary komıteti Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi quramynda bolǵanda sýdy retteý jáne basqarý kásiporyndarynda veterınarlar, agronomdar, tipti pedagogtar jumys istedi. Buǵan qosa mamandardyń biliktiligin arttyrý, tájirıbe almasý jóndi júzege aspady.
Sý resýrstaryn basqarý máselesi agroónerkásip kesheniniń órkendeýine baılanysty sheshiletin bolyp, sáıkes baǵdarlamanyń bir bóligine aınalǵan kezde bar. Shyn máninde, sý resýrstaryn basqarý máselesi agroónerkásip kesheniniń quramynda emes, kerisinshe bolýy kerek qoı. Odan keıin bul sala «jasyl ekonomıka» quramyna engendeı boldy. Qysqasyn aıtqanda, sý sharýashylyǵy salasynyń máseleleri bir mekeme quzyryna endi ǵana jınalyp jatyr. Degenmen sýdyń zııandy áserlerimen kúresý áli de basqa vedomstvonyń – Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń quzyrynda qalyp qoıdy. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń osyǵan deıin ne ǵylymı zertteý, jobalaý ınstıtýttary, ne qurylysty júrgizý men sý nysandaryn paıdalaný suraqtarymen aınalysatyn arnaıy mekemeleri bolǵan emes. Sý resýrstary komıtetiniń túrli mınıstrlik quzyrynda bolýyna baılanysty sý sharýashylyǵy jeke-dara sheshiletindeı kórinip, júrip jatty. Qazaq Sý sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty arnaıy mekeme bolsa da sý resýrstaryn zertteý máselelerimen aınalyspaıdy. Mekeme negizinen melıorasııa salasyna den qoıǵan. Sebebi tikeleı tapsyrma joq, óz bastamasymen buǵan bet burmaıdy. Shyn máninde, mekeme sýdyń quralýy men ózgerý úderisterine jáne ol týraly zertteýlerdi ekonomıka salalaryna paıdalaný, sý resýrstaryn basqarýdyń áleýmettik, ekologııalyq jáne ekonomıkalyq máselelerin sheshýge atsalysýy qajet. Osy baǵyt úshin arnaıy mamandandyrylǵan zerthanalar men kadrlarǵa, zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq baza qalyptastyrý isine kóńil bólingeni jáne memlekettik tapsyrystar berilgeni abzal.
Sý kózderinde quralatyn sý mólsheriniń sany men sapasyn esepke alý mınıstrlikpen jáne «Qazgıdrometpen» júrgiziledi. Qazir «Qazgıdromettiń» de jaǵdaıy máz emes. Naryq jaǵdaıyna ótý olardy da turalatyp ketti. Sý resýrstarynyń sany men sapasyn ólsheıtin gıdrologııalyq beketter sany kemidi. Olardy qalpyna keltirý endi ǵana qolǵa alynatyn sııaqty. Sonaý soǵys jyldarynyń ózinde kórshi Tájikstanda myqty sý beketteri salynǵan edi. Al bizdiń qazirgi jaǵdaıymyz soǵys kezindegiden de nashar. Sý kadastry máselesine de birtindep moıyn bura bastadyq. Biraq kadastrlardyń sapasyn tekseretin tıisti mekeme de joq sekildi. Qazir jerbeti sýlary máselesimen Almaty qalasyndaǵy Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýty jáne biraz joǵary oqý oryndary aınalysady. Al jerasty sý resýrstary máseleleri Gıdrogeologııa ınstıtýtyna qarasty.
Qazaqstannyń óz aýmaǵynda quralatyn sý resýrstary ortasha eseppen 56,5 tekshe km bolsa, transshekaralyq ózendermen irgeles kórshi elderden keletin sý resýrstarynyń kópjyldyq ortasha mólsheri – 44 tekshe km. Sýdy ekonomıkanyń barlyq salasy paıdalanady. 2020 jylǵy derekterge qaraǵanda, salalar bólinisi boıynsha turmystyq-kommýnaldyq qyzmet – 1 276, ónerkásip – 5 675, aýyl sharýashylyǵyn sýmen qamtý – 441, sýarý – 12 377, kóldetip sýarý – 5 001, jaıylymdy sýmen qamtý 2 001 mln tekshe metr tutynǵan. Sýdy alý kólemi men rejimin esepke alý oıdaǵydaı júrgizilse de paıdalanǵan sýdy – aǵyndy sýlardy esepke alý, olardy tazartý, naqty mólsheri men rejimderi kóp jaǵdaıda nazardan tys qalyp jatady. Al sýarý salasynda olar tipti jóndi ólshenbeıdi jáne esepke alynbaıdy dese de bolady. Sý sharýashylyǵy degenimizdiń ózi – esepke alý, zertteý, paıdalaný, qorǵaý jáne sýdyń zııandy áserlerimen kúresý máselelerimen aınalysatyn ǵylym men tehnıkanyń mańyzdy salasy.
– Memleket basshysy eldi sýmen qamtamasyz etý ulttyq qaýipsizdik máselesimen birdeı ekenin aıtty. Iаǵnı sýdy tıimdi paıdalaný barlyq salaǵa qatysty. Sýdy únemdep tutyný mádenıetin qalaı qalyptastyramyz? Bul turǵyda qaı eldiń tájirıbesine súıengen jón? Qandaı ozyq tehnologııalar sýarmaly sý tapshylyǵyn tómendetýge septigin tıgize alady?
– Respýblıkamyzdy sýmen tolyq qamtýdyń eki jolyn aıtýǵa bolady. Birinshisi – sý resýrstaryn ulǵaıtý, ıaǵnı jerbeti jáne jerasty sý resýrstarynyń mólsherin joǵarylatý. Biz álemdik sý teńdestiginiń quramdas bólikterine áser ete almaımyz. Álemdik deńgeıde mundaı is-sharalardy iske asyrý joldary ázirge joq. Degenmen óńirlik turǵydan mundaı jaǵdaı qarastyrylýy múmkin. Kórshi elderdiń sý resýrstaryn saralap kórsek, sýǵa baı memleket – Reseı. Mysaly, sýdy satý jónindegi Reseıdiń Sý resýrstary ǵylymı zertteý ınstıtýty dırektorynyń kózqarasyn keltirýge bolady. Onyń pikiri Reseı sýdy satqan, satyp jatyr, keleshekte de sata beredi degenge saıady. Al sýdan túsetin paıda munaı ónimderine qaraǵanda bir saty joǵary tabys ákeledi. Sibirden ákelinetin sýdyń ózindik quny (ótken ǵasyrdaǵy Sibir sýlaryn Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderine tartý jobasy) 1 dollar bolǵan. Endi bir satyǵa joǵarylasa, eń kemi 10 dollar bolatyn túri bar.
Sýmen qamtýdyń ekinshi joly – ony paıdalaný mólsherin qysqartý arqyly deńgeıine áser etý. Iаǵnı sý resýrstarynyń transshekaralyq ózendermen keletin sý mólsherleriniń tómendeıtinin eskere otyryp, jergilikti ózen aǵyndylaryn tıimdi ári ońtaıly paıdalaný. Bul jerde áńgime jappaı sýdy únemdeıtin zamanaýı ozyq tehnologııalardy paıdalaný men keleshekte sýdy paıdalaný mólsherine shek qoıý jóninde bolyp otyr. Jalpy alǵanda, qazirgi kezeńdegi ekonomıka salalarynyń sýdy paıdalaný kólemi ári qaraı óspeýi kerek. Naqtyraq aıtqanda, ekonomıkanyń ár salasynyń órkendeýi ózderine belgilengen shekti mólsher deńgeıinde bolýy shart. Sonda ǵana elimizdi sýmen qamtamasyz etý problemasy sheshilmek. Eskeretin jaıt, jaıylymdy sýmen qamtý, dástúrsiz energııa kózderi, saýyqtyrý (onyń ishinde sýdy sý kózderinen tikeleı alatyn kýrorttar men sanatorııler, demalys oryndary jáne basqalar, sonymen qatar sý deneleriniń ózin tikeleı paıdalanatyn sport pen týrızm jáne basqa da nysandar), balyq sharýashylyǵy (onyń ishinde sýdy sý kózderinen tikeleı alatyn toǵandyq balyq sharýashylyǵy), tabıǵı keshender (onyń ishinde dúnıejúzilik jáne memlekettik mańyzy bar qoryqtar men erekshe sý nysandary, batpaqtar men ózen atyraptary, ishki sý kózderi – teńizder men kólder), basqa da sýdy paıdalanatyn kishigirim kásiporyndar, irgeles memleketterdiń sýǵa degen suranystary men talaptary, ózender boıyndaǵy jaǵalyq jerler men pishendikter jáne basqa da sý jiberilimderine qatysty nysandardyń qajettiligi áli tolyq qamtamasyz etilmeı otyr. Sondyqtan olardyń sý paıdalaný deńgeıleri edáýir artady. Osy jóninde Reseı Gıdrologııalyq ınstıtýty dúnıejúzi elderiniń sý resýrstarynyń qoljetimdi mólsherleri men sý paıdalaný deńgeılerin zertteı otyryp ssenarııler jasaǵan. Sóıtip, keleshekte damyǵan elderde sý paıdalaný qysqarsa, damý jolyndaǵy elderde sý paıdalaný deńgeıi arta túsetini anyqtalǵan.
Sýarý salasy da osy sharttardy iske asyrýy qajet. Sýdy paıdalaný kólemi 12 tekshe km-den ári qaraı óspeýin qadaǵalaý kerek. Iаǵnı eń birinshi kezekte sýdy paıdalaný tıimdiligi kem degende eki ese ósýge tıis. Sonda qazir 1,5 mln gektarǵa jýyq jerden alynatyn ónim mólsheri 3 mln gektar jerden alynatyn ónimderdeı bolar edi. Ol úshin aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósirip baptaý tehnologııasyn dál iske asyrý talap etiledi. Munyń bir joly – fermerlerdi ozyq tehnologııalardy paıdalana alatyn dárejege jetkizý. Jáne árbir oblysta úlgi tutarlyq agrofırma tańdalsa, onyń bazasynda ozyq tehnologııany iske asyrý kózdelse jáne solaı bolýyna ádistemelik kómek kórsete alatyn, jumystarǵa tikeleı qatysa alatyn ǵalymdar brıgadasy jasaqtalsa, olardyń eńbekaqysy belgilense, quba-qup. Sýdy paıdalanýdyń, daqyldardy baptaýdyń ozyq tehnologııalary qoldanylsa, daqyldardyń ónimdiligi de ósedi. Sonymen qatar ár óńirge qazir usynylǵan aýyspaly egis sharttary da qalpyna keltirilgeni jón. Sýarmaly eginshilikte qoldanylatyn zamanaýı ozyq tehnologııalar boıynsha jańbyrlatyp, tamshylatyp jáne aerozoldi búrkip sýarý jóninde ǵylymı zertteý ınstıtýttarynyń belgili usynystary bar. Sondaı-aq tuzdylyǵy joǵary sýlardy paıdalana alatyn daqyldar da kezdesedi. Eń qajettisi – árbir klımattyq-aýmaqtyq, releftik erekshelikteri men topyraq túrlerine jáne basqa faktorlarǵa baılanysty ósimdik (onyń ishinde baý-baqsha men júzim, taǵy basqalary) pen mal sharýashylyǵynyń laıyqty jáne jersindirilgen, mamandandyrylǵan baǵyttarynyń usynylýy. Mundaı sharalarǵa sýdy qajet etpeıtin nemese az qajet etetin daqyldardy tańdaý, ondaı daqyldardyń ónimdiligi joǵary jańa sorttaryn shyǵarý jatady. Sýarý salasynyń damýyna múmkindik bar. Birinshi kezekte sýdy paıdalanýdyń paıdaly áser koeffısıentin 0,51-den (shyn máninde 0,40-dan aspaıdy) eń bolmaǵanda 0,75 deıin, al keleshekte 0,85-0,90-ǵa deıin jetkizý qajet. Sodan keıin ǵana sol únemdelgen sý kólemine sáıkes jańadan sýarmaly jerlerdi ıgerý, ozyq úlgilerdi paıdalaný tıimdi. Sonymen qatar sýbsıdııany eger fermer ne bolmasa basqa sý tutynýshy daqyldardyń ónimdiligin arttyrǵan nemese sýdy únemdegen jáne óziniń belgili jer bóliginiń melıoratıvtik-ekologııalyq ahýalyn jaqsartqan jaǵdaıda bergen durys.
– Uzaq talqydan soń jýyrda áýpirimmen Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytý tujyrymdamasy qabyldandy. Bul sý salasynda jyldar boıy jınalǵan problemalardy joıýǵa qanshalyqty yqpal ete alady?
– Qoıylǵan mindettiń paıymyna tereń boılamaı, tek jospardy oryndaý úshin jalań, atústi áreket etý – qashanǵy ádetimiz. Máselen, elimizdi qant ónimderimen qamtamasyz etip, syrtqa táýeldilikten arylý úshin Prezıdent Jetisý oblysynda qant qyzylshasy alqaptary qajettigin aıtty. Iаǵnı sýdy paıdalaný joǵarylaıdy dep tujyrymdaımyz. Bul rette Q.Toqaev Balqash kóliniń ahýalynyń nasharlaýyn da atap kórsetti. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi bolsa, dereý qant ónimin ulǵaıtýdyń josparyn jasap úlgerdi. Bylaısha aıtqanda, qant óndirý jobasy sý resýrstarynyń búgingi jaǵdaıy men keleshegi qandaı bolatyny jáne qorshaǵan ortanyń ahýaly qalaı ózgeretini eskerilmeı, birjaqty jasala saldy. Osy sekildi Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytý tujyrymdamasy da shıki, jartykesh bolyp shyqty. Máselen, keleshekte sý resýrstaryna táýeldi bolmaý úshin 20 shaqty sý qoımasyn salý kózdelgen. Al olardyń jobasy áli joq. Sondaı-aq sý qoımalarynyń ekonomıkalyq turǵydan tıimdiligi, áleýmettik, ekologııalyq aspektileri, metodologııalyq negizderi belgisiz. Tujyrymdamadaǵy taǵy bir orynsyz kórinis – qazir elimizdiń úsh jyldyq merzimge Halyqaralyq Araldy qutqarý qoryn basqarý quqyǵyna ıe bolyp otyrǵandyǵyn paıdalanyp, Soltústik Aral teńiziniń deńgeıin ári qaraı kóteremiz degen ustanym. Sonda bul basqarý merzimi ótkennen keıin teńiz deńgeıi tómendeı beredi, al memleket qarjysy bosqa shyǵyn bolady degendi bildire me? Al sý resýrstaryn qaıdan izdeımiz? Syrdarııa ózeninde sýdy paıdalaný deńgeıi 100 paıyzdan asyp ketti emes pe? Sý resýrstary komıtetiniń burynǵy tóraǵasy Qyrǵyzstanmen keliskenin, bul el bizge qosymsha sý beretinin aıtty. Biraq elimiz sol kezderi ózine tıesili sý mólsherin de ala almaı qaldy.
Salany damytý baǵdarlamasy da san márte ózgerdi. Áli de tolyqqandy emes. 2014 jyly Sý resýrstaryn basqarýdyń memlekettik baǵdarlamasy jasaldy. Odan soń qarjysy durys eseptelmegen degen syltaýmen ol baǵdarlama isten shyqty. Al sol qujatty Sý resýrstary komıteti qazaqstandyqtardyń shamasy jetpeıdi degen kózqaraspen sheteldik mekemege júktegen edi. Sheteldik fırmanyń Qazaqstannyń sý sharýashylyǵy salasyn, onyń jaǵdaıyn qalaı topshylaǵanyn kim bilsin. Sońynda memleket qarjysy tekke shyǵyn boldy.
– Ortalyq Qazaqstan men elordanyń basty sý arterııasy – Qanysh Sátbaev atyndaǵy kanalda sorǵy stansalary jumysynyń tıimdiligi 30 paıyz ǵana. Úlken Almaty kanaly paıdalanýǵa berilgennen beri 40 jyl jóndeý kórmegen. Túrkistan, Qyzylorda jáne Jambyl oblystarynda magıstraldy jáne sharýashylyqaralyq kanaldardyń tozyǵy jetip, nátıjesinde, sýdyń 40 paıyzy dalaǵa ketip jatyr. Sý sharýashylyǵy ınfraqurylymynyń qurylysy men rekonstrýksııasyn tıimdi júrizýdiń joly qandaı?
– Keńes odaǵy kezindegi teńdesi joq iri keshendi gıdrotehnıkalyq qurylǵylar qazir ólmestiń kúıin keshýde. Sátbaev kanaly sýdy Ertis ózeninen 450 metr bıiktikke kóteretin 22 sorǵy stansalary men sý bólgishteri jáne sý qoımalary bar tutas sharýashylyq júıesin quraıdy. №5 sorǵy stansasynyń aryndy qubyrlarynyń dıametri 3 m, úsh syzyqty júıeniń bireýi aýystyrmaly qyzmet atqarady. Búginge deıin sý sharýashylyǵy basshylary mundaı keremet júıeniń qadirin túsine almaı júr. Ortalyq Qazaqstan men trassa boıyndaǵy sý tutynýshylardy jáne Astana qalasyn qosymsha túrde sýmen jabdyqtap otyrǵan birden-bir sý sharýashylyq júıesiniń ahýaly aýyr. Quryǵanda qulyp satyp alýǵa shamasy kelmeıdi. Eger kúrdeli bir aqaý shyǵa qalsa, Qaraǵandy qalasy men sol mańda ornalasqan keshendi óndiris oryndary sýsyz qalatynyn basshylyqtar sezbeıtin sııaqty. Áıtpese Ortalyq Qazaqstannyń búkil alyp nysandaryn sýmen qamtamasyz etip otyrǵan júıeni osyndaı tózgisiz jaǵdaıǵa dýshar eter me edi? Bul jer qanshama ınjener-gıdrotehnıktiń qalyptasyp, shyńdalýyna, sý salasy kadrlarynyń túzilýi men órkendeýine, ujymdardy basqarý men qurylystardy júrgizý tehnologııalaryn ıgerýine tikeleı yqpal etti. Sý sharýashylyǵy salasyndaǵy iri, orta jáne kishi qurylys mekemelerin, sonymen qatar sol qurylystardy paıdalaný suraqtaryn sheship, jobalardy jasaıtyn, izdenis jumystaryn júrgizetin tájirıbeli mekemelerdi ustap qala almadyq. Endi bárin qaıta jasaqtaý qajettiligi týyndap otyr.
– Sý sharýashylyǵy ınjenerlik kadrlarynyń daıyndyq sapasy 90-jyldardaǵy mamandarǵa qaraǵanda tómen. Buryn elimizde sý salasynyń mamandary negizinen Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtynda jáne onyń Qyzylorda fılıalynda shyǵaryldy. Búginde ınstıtýt ýnıversıtetke, orta býyndy daıarlaıtyn tehnıkýmdar kolledjderge aınaldy. Túrli baǵyt boıynsha kadrlar jetispeı jatqanda joǵary oqý oryndarynda oqytý «sý resýrstary jáne sýdy paıdalaný» sekildi jalpylama turpatta júrgiziletini qalaı?
– Sý resýrstary jáne sýdy qoldaný mamandyǵynyń qazirgi zaman talabyna saı emes ekeni belgili. Sý resýrstary komıtetiniń burynǵy tóraǵa orynbasary Á.Keshimovtiń bas bolýymen bir top sý sharýashylyǵy salasynyń ardagerleri bul problemany jan-jaqty zerttep jatyr. Kórsetilgen mamandyq bizde 7 joǵary oqý oryndarynda daıyndalady. Ereksheligi, bir joǵary oqý ornynan ekinshi oqý ornyna týra osy mamandyq boıynsha aýysýǵa múmkindik joq. О́ıtkeni oqý baǵdarmalarynda aıyrmashylyq kóp. Ár joǵary oqý orny óz jolymen júrip, óz oqý baǵdarlamasyn bekitedi. Bir-birimen kelisip, ortaq mámilege kele almaıdy. Sý baǵyty salasynda daıarlaý árqıly, bárin bir júıege keltiretin oqý ádistemelik organ joq. Bolashaq joǵary dárejeli mamandar daıarlaý isi zaman talabyna saı emes, eleýli ózgerister engizýdi talap etedi. Joǵary oqý oryndary bakalavr dárejesinde mamandar daıarlaıdy. Al ekonomıkanyń qaı salasy bolsyn, shtattarynda bakalavr degen laýazym kezdespeıdi. Sonda joǵary oqý oryndarynyń kimge, ne úshin bakalavrlardy daıyndap jatqany belgisiz. Sý sharýashylyǵy salasyndaǵy jumys oryndaryna ınjener-gıdrotehnık kerek, al biz bakalavr daıyndap, qalaı tyǵyryqtan shyqpaqpyz? Sondaı-aq oqý baǵdarlamalarynda kýrstyq jumys nemese joba, eń bolmaǵanda kishigirim oqý-grafıkalyq jumystar engizilmegen. Testileý bolashaq mamannyń oılaý qabiletin joıady. Ǵylymı turǵyda jazý men pikirtalas júrgizý aspektileri shet qalyp bara jatyr.
– Búgingi tańda sý salasynyń jaǵdaıyn retteıtin negizgi qujat – 20 jyl buryn qabyldanǵan Sý kodeksi. Sýdy únemdeýden góri ekonomıkalyq sıpaty basym qujatty da tıisti baǵytqa buratyn kez kelgen joq pa?
– Sý kodeksiniń jobasyn retteý máseleleri qarqyndy júrip jatyr. Qazirgi tańda Sý kodeksiniń qańqasy qurastyrylǵandaı. Onda sýdy basqarý men sý resýrstaryn únemdi paıdalaný sharalary basty nysanaǵa alynǵan. Sonymen qatar tabıǵatty qorǵaý sý mólsherleri, olardyń jyl ishinde ózgerýi sý rejimine sáıkes bolýy kórsetilgen. Sýdy paıdalanýdyń árbir sý sharýashylyǵy alqaptaryna shegi belgilenip, ekonomıka salalaryn sýmen qamtýdyń rettiligi aıqyndalǵan. Mundaı talaptar jerbeti ózen aǵyndylary men jerasty sý mólsherlerine de tıisti sheshildi. Endi jańa kodeks jobasynda sýdy únemdeý, sýdy qaıta paıdalaný júıesin engizý máselesine kóńil bólinip otyr. Qazirdiń ózinde keı óńirlerde (mysaly, Túrkistan) naqty sheshimder qabyldandy.
– Soltústik Kishi Araldy qalpyna keltirýdegi jetistikter Ońtústik Úlken Araldyń sý qoımalaryn jandandyrýǵa biraz úmit beretin sııaqty. Qandaı sharalar kesheni bul úmitti shyndyqqa aınaldyra alady? Sol sekildi Kaspıı ekologııasynyń nasharlaýy problemasyna baılanysty Kaspıı teńizi ǵylymı zertteý ınstıtýty qurylyp jatyr. Onyń jumysy týraly aıtyp berseńiz.
Soltústik Kishi Araldy qalpyna keltirý máselesi kúmándi. Sondyqtan Ońtústik Úlken Araldy jandandyrý shyndyqqa janaspaıdy. Sebebi Aýǵanstan Ámýdarııa ózeninen sý alatyn úlken kanal salyp jatyr. Ol iske asqan kezde Ortalyq Azııa memleketterine, ásirese О́zbekstanǵa kóp shyǵyn keltiredi.
Kaspıı teńiziniń ǵylymı zertteý ınstıtýty sol aımaqtaǵy jáne sol mańdaǵy sý sharýashylyǵy men ekologııalyq ahýaldy zertteıtin bolady. Teńiz sýynan býlanýdyń ortasha kópjyldyq mánderi ózgerip, sý resýrstarynyń lastanýy artady. Qoǵamnyń damý qarqynymen Kaspıı teńiziniń sý balansynyń quramdas bólikterine áseri artady. Osylaısha, ýaqyt óte kele boljamdy perspektıvalyq kezeńderdegi tepe-teńdik deńgeıi (teńizdiń ortasha kópjyldyq deńgeıi) tómendeıdi. Sýy aǵynsyz kólderdiń (teńizderdiń) sý teńdestiginen attap óte almaımyz. Iаǵnı teńizge kelip quıylatyn sý mólsherleri men oǵan túsetin jaýyn mólsherleri býlanýǵa jumsalady. Biz býlaný mólsherin toqtata almaımyz. Jaýyn-shashyn mólsheri turaqty dese de bolady degenmen, keleshekte tómendeýi múmkin. Sonda kelip quıylatyn sý mólsherleri kemigen saıyn, teńiz sýynyń deńgeıi de tómendeı beredi. Bul gıdrologııalyq zańdylyq.
Jalpy, keleshekte sýdy únemdi paıdalaný qaǵıdasyn ustanǵan jón. Keri jaǵdaıda elimizdiń sý resýrstaryn basqarý jaǵdaıy budan beter kúrdelene túsedi. Sol kezde Aral teńizi men Aralmańy problemasyna Balqash kóli, basqa da irili-ortaly-kishili kólder men qundy qoryqtar qosylady. Jer betindegi sý kózderiniń lastanýy artyp, jerasty sý kózderin de lastanýdan qorǵaı almaýymyz múmkin. Oǵan qosa halyqty taza sýmen jabdyqtaý máselesi de ýshyǵyp ketýi ábden yqtımal.
– Oı-pikirińizge rahmet.
Áńgimelesken –
Botagóz ÁBDIREIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
