Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Baǵdarlamalardyń alǵashqy nusqalary jumyssyzdyq deńgeıiniń 1999 jylǵy 34,5%-dan 2008 jylǵa qaraı 12%-ǵa deıin tómendeýine, týrasyn aıtqanda, halyqtyń jappaı kedeılik qamytyn kıip ketpeýine yqpal etti deýge bolady. Odan soń qarjy daǵdarysy nátıjesinde jumyssyzdar sany jarty mıllıonnan edáýir asqan eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıdyń nasharlaýyna baılanysty Úkimet «Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn» (JQJK) iske qosty. Bul 2020 jylǵa qaraı shamamen 1,5 mıllıon adamdy eńbekpen qamtýǵa tıis-ti. 2011-2016 jyldar ishinde shamamen 399 mlrd teńge qarastyrylǵan bul baǵdarlamanyń ornyna 2017 jyly basqasy keldi de, keıin koronavırýs pandemııasyna baılanysty jol kartasy qaıta bastalyp, qosymsha 300 mlrd teńge qarjy bólindi. Bul bastamanyń negizgi erejesi – azamattardy, eńbek naryǵyna shyǵatyn jastardy oqyta otyryp, ári qaraı jumysqa ornalasýǵa kómektesý edi. Sóıtip, atalǵan maqsatqa qol jetkizýge 14,3 mlrd teńge baǵyttaldy. Onyń aıasynda qosymsha qarjyǵa halyqty jumyspen qamtý ortalyqtary qurylyp, izdenýshilerge tegin kásiptik, qaıta daıarlaý jáne biliktilikti arttyrý kýrstary usynyldy.
Sondaı-aq memleket jalaqyny 6 aıdan 12 aıǵa deıin ishinara sýbsıdııalaı otyryp, jastar tájirıbesi úshin áleýmettik jumys oryndaryn qurýǵa da tyrysty. Biraq sýbsıdııalaý tásili birkelki bolmaı, mólsheri aı saıyn azaıyp otyrdy. Jastar praktıkasy baǵdarlamasy óz kezeginde odan ári jumysqa ornalasý úshin tájirıbe jınaqtaýǵa múmkindik bergenimen, uzaqmerzimdi jumys oryndaryn qurýǵa muryndyq bola almady. Al tálimgerlerdiń jalaqysy nebári 26 myń teńgeni quraǵan.
Jumyspen qamtýdyń jol kartasy eńbek utqyrlyǵyn arttyrý úshin azamattardy jumysqa ornalasý kepildiginsiz eldiń ońtústiginen soltústigine kóshirý shyǵyndaryn jabýdy qarastyrdy. Degenmen berilgen qyzmettik turǵyn úıdiń jaldaý aqysyn jáne kommýnaldyq qyzmetterdi jumysshylar ózderi tóleýge májbúr bolǵan. Baǵdarlamany sátti júzege asyrýǵa baspana, jumysqa ornalasý jáne ınfraqurylymnyń damymaýy syndy faktorlar kedergi keltirgeni aıqyn. 2022 jyldyń kúzinde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qonys aýdarǵan eńbekke qabiletti otbasy músheleriniń jumysqa ornalasý deńgeıiniń tómendigin moıyndap, azamattardyń eń aldymen jumys oryndary bar óńirlerge kóshýi turǵysynda baǵdarlamany qaıta qaraý nıetin málimdedi. Jýyrda ótken Úkimet saǵatynda Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev aıtqandaı, endigi úmit – qaralyp jatqan jańa Kóshi-qon týraly zańnyń eńbek utqyrlyǵyn arttyrý maqsatyndaǵy yqpaldy sharalarynda.
Baǵdarlamanyń taǵy bir baǵyty boıynsha jumysyn jańa bastaǵan kásipkerlerge shaǵyn nesıeler usynylyp, negizinen aýyl turǵyndary osy daǵdylarǵa oqytyldy. Jyl ótken saıyn kásipkerlikti qarqyndy damytý basym maqsatqa aınaldy. Keıin azamattar negizinen turmystyq-kommýnaldyq sharýashylyq ınfraqurylymy men nysandaryn: joldardy, qubyrlardy, mektepterdi, aýrýhanalardy, múgedekterge arnalǵan oryndardy jóndeý men salý sekildi ýaqytsha jumystarǵa tartyldy.
JQJK maqsattary men mindetteriniń kóbi 2016 jyly qabyldanǵan «Eńbek» baǵdarlamasynda jalǵasty. Jumyspen qamtý ortalyqtarynyń mindetin moınyna alǵan Enbek.kz biryńǵaı sıfrlyq platformasynda osy jyldyń qańtarynda 227 myń jumys izdeýshige 92 myń bos orynnan kelgen. Onyń 68 myńǵa jýyǵy memleket tarapynan sýbsıdııalandy. Sóıtip, negizinen bilim berý sektorynda (17 myń bos jumys orny) ortasha jalaqysy 100-200 myń teńge, sondaı-aq biliktiligi tómen adamdarǵa (11 myń) jalaqysy 100 myń teńgeden aspaıtyn jumys usynylǵan. Jalpy, habarlandyrýlardyń denin býhgalterlerdi, satýshylardy jáne medısına qyzmetkerlerin jaldaýǵa arnalǵan tabysy 100-200 myń teńge shegindegi vakansııalar quraǵan.
Baıqap otyrǵanymyzdaı, osy ýaqytqa deıin qalyptasqan úrdis azamattardyń bárin birdeı tabysy joǵary jumys oryndarymen qamtýǵa ákelmedi. Negizinde, mundaı qısyn jumys izdep sabylǵan halyqqa emes, jurttyń adal aqysyn únemdeýden paıda kóretin jumys berýshige qolaıly sekildi. Al aılyǵy az bolsa da áreń tapqan jumysynan aıyrylyp qalmaýdyń qamyn oılaǵan halyqtyń kópshiligi barǵa shúkir, joqqa sabyr etýmen kún kóredi. О́nimdi jáne joǵary bilikti jumys oryndary eńbek naryǵynda az, elde jumyspen qamtylǵandardyń 61 paıyzy orta jáne tómen daǵdyǵa ıe. Sarapshylar mundaı jumystardyń nashar ekonomıka jaǵdaıynda nemese avtomattandyrýǵa baılanysty tez joǵalyp ketetinin aıtady. Jumys kúshiniń suranysynda orta bilikti jumysshylar basym, sapaly, kúrdeli jumys oryndary jetispeıdi. Adam kapıtaly – álemdegi eńbek naryǵyn damytýdyń basym tujyrymdamalarynyń biri bolǵanymen, ekonomıkanyń suranystaryna jaýap berý úshin bul damý qandaı baǵytta júretinin naqty túsiný taǵy qajet.
О́z kezeginde Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde jumyssyzdyq deńgeıi keıingi birneshe jylda is júzinde ózgermegenin habarlady. Bul rette resmı qaýlylar JQJK jumys istegen barlyq ýaqyt ishinde tek 580 myń azamat (barlyq qatysýshynyń 23,3%-y) turaqty jumyspen qamtylǵanyn kórsetedi. Sondaı-aq «Eńbek» baǵdarlamasy tek 334 myń jumys izdeýshige (qatysýshylardyń 13,3%-y) turaqty jumys ornyn alýǵa kómektesken. Byltyr úshinshi toqsanda elimizde 9 mln ekonomıkalyq belsendi azamat tirkelip, olardyń ishinde jumyssyzdar sany 451 myń adamdy – 5%-dy qurady. Biraq 2,1 mln adamdy nemese ekonomıkalyq belsendi halyqtyń 23%-yn alatyn ózin ózi jumyspen qamtyǵandardyń bári birdeı turaqty jumys isteýmen joǵary tabys taýyp júrgen joq. О́z betimen qamtylǵan toptardyń bir bóliginiń tabysy jaldamaly jumysshylardyń ortasha jalaqysyna da jetpeıdi. Olardyń jartysy 60-150 myń teńgege ómir súrse, shamamen 350 myńnan asa ózin ózi jumyspen qamtyǵandardyń kirisi kúnkóris deńgeıinen tómen. Bul rette KPMG esepteýlerine sáıkes elimizdegi naqty jumyssyzdyq deńgeıi ýaqytsha jumyspen qamtylmaǵandar, jasyryn jumyssyzdar jáne ózin ózi ónimsiz jumyspen qamtyǵandardy eskergende, 20%-ǵa deıin barady.
Buǵan qosa 2010 jyldardyń ortasynan bastap elimizde jańa jumys kúshiniń turaqty aǵyny baıqalady. Jyl saıyn eńbek naryǵyna jumys tájirıbesi joq 300 myńǵa jýyq jas shyǵady. Alaıda jańa jumys oryndarynyń paıda bolýynyń qazirgi qarqyny bul ósimge ilese almaýy múmkin. Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵynyń demografııalyq boljamy Qazaqstandaǵy halyqtyń tabıǵı ósý koeffısıenti álem boıynsha ortasha deńgeıden 52%-ǵa joǵary ekenin kórsetken. Osyǵan baılanysty 2034 jyly jumys kúshiniń sany 10 mıllıon adamnan asýy, ári qaraı jastar tobynyń kóbeıýine baılanysty jumys oryndarynyń tapshylyǵy 1 mıllıonǵa jetýi yqtımal.
Sarapshylar aıtyp júrgendeı, elimizdegi jumyssyzdyqty azaıtý saıasaty jalaqysy tómen ýaqytsha jumys oryndarynyń kómegimen eńbek naryǵyn turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan. Ekonomıst Qýat Ákejanovtyń pikirinshe, aldaǵy on shaqty jylda jumys oryndary tapshylyǵynyń kúrt ósýin boldyrmaý úshin bizge jumys oryndaryn sýbsıdııalaýdyń neǵurlym ónimdi nysanyna kóshý, sondaı-aq eńbek utqyrlyǵy júıesin qaıta qaraý qajet. Bul jumyspen qamtýdy, halyqtyń tabysyn arttyrýmen qatar, áleýetti jumysshylarǵa tartymdy jaǵdaılar usynýǵa áli daıyn emes ekonomıkanyń jańa salalarynyń damýyna múmkindik beredi.
Ázirge byltyr qabyldanǵan jańa Áleýmettik kodekspen, sondaı-aq Eńbek naryǵyn damytýdyń 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasymen endigi besjyldyqta sapaly jumys oryndarynyń sanyn 3,6 mln-ǵa deıin ulǵaıtý, jumyspen qamtý qurylymyn jaqsartý jóninde bıik maqsattarǵa kóz tigip otyrmyz. Sonymen, jyl saıyn tabysy medıandyq kórsetkishten asatyn adamdardyń sany orta eseppen 250 myńǵa artpaq. Másele – taǵy da sol uzaqmerzimdi jumys oryndaryn qurýǵa, joǵary jalaqyǵa qalaı qol jetkizetinimizde.
