Derekterge júginsek, 1944 jylǵy 31 qańtarda Cheshen-Ingýsh Avtonomııasyn taratý jáne «fashıst basqynshylaryna járdem bergeni úshin» onyń turǵyndaryn Ortalyq Azııa men Qazaqstanǵa qonys aýdartý týraly KSRO qorǵanys memlekettik komıtetiniń qaýlysy shyqqan. Qys aıynda mıllıonǵa jýyq jurtshylyqty vagonǵa tıep, Qazaqstanǵa ákelgen. Sol bir kúnderdi eske alǵan, jasy 90-nan asqan Amın Dabıev jolda qanshama qandasynyń qaza bolyp, máıiti elsiz dalada shashylyp qalǵanyn kúrsine eske alady. Zulmat jyldary ol nebári 12 jasynda týǵan jerinen alastalyp, kóppen birge qazaq eline qonystanǵan. Qanshama qıyndyqty eńsergen qart sol kezdegi jergilikti qazaq halqynyń qamqorlyǵyn eshqashan umytpaıtynyn aıtady. «Qazaqtarǵa myń da bir rahmet! Olar bolmaǵanda barlyq cheshen qyrylyp ketetin edi. Amal joq, jolda birshama adam óldi. Kez kelgen adamdy vagonǵa ákep tyqty da syrtynan qulyptap qoıdy. Jolda úlken stansaǵa kelgende ǵana esikti ashyp syrtqa shyǵarady da, 1 saǵattan soń qaıta esikti jaýyp qoıady. Qaıtys bolǵandardy jol-jolda tastap ketti. Munda kelgende qazaqtardyń úıinde jattyq. Bir nandy bólisip jedik. Bizdi syrtqa teppedi. Sol úshin qazaqtarǵa myń alǵys aıtamyn», deıdi Amın Dabıev. Qazaqstanǵa qonystanǵandardyń basym bóligi ońtústik óńirge bólinip, ár aýdanǵa jiberilgen. Búginde qazaq jerine sińip, urpaq órbitip, ósip-óngen olardyń tilegi – ashyq aspan men beıbit ómir ǵana.
Al oblystyq «Garabah» ázerbaıjan etnomádenı qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ramıla Mýstafaeva naǵashy atasy 1937 jylǵy saıası jaǵdaılarǵa baılanysty Taýly Qarabaqtan Sozaq jerine qonys aýdarǵanyn aıtady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, ǵasyr jasap otyrǵan naǵashy atasynyń áńgimesi jadynda jattalyp qalǵan. «Naǵashy atam Ázerbaıjannan Qazaqstanǵa poıyzben shyqqanyn aıtady. Jolda kóz jumǵan adamdardy vagonnan laqtyra salady eken. Vagondaǵylar bul elge óltirý úshin ákele jatyr dep oılaǵan. Osylaısha, birneshe kúnge sozylǵan aýyr sapardan tiri qalǵandaryn Sozaq aýdanynyń qazirgi ortalyǵyna jetkizgen. Bul jerde Sholaqqorǵan jurty qarsy alypty. Ol kezde 13 jastaǵy atamdy baqýatty turatyn kisiniń shańyraǵyna aparady. Qoryqqannan anasynyń etegine tyǵylyp, «endi osy jerde shynymen óltiredi» dep oılaǵan. Biraq qazaq halqy jylyshyraı tanytyp, ystyq shaı men tamaq usynady. Sol úıde úsh kún qonaq bolyp, keıinnen úıdi-úıge bólinip qonystanypty. Arada ýaqyt óte kele qazaq halqy sol jyldary qonys aýdarǵandardyń baspanaly bolýyna járdemdesken. Atam qazaqtardyń óz baýyryndaı kórgenin umytpaıtynyn únemi aıtyp otyratyn. Sebebi kim bolsa da qıyn sátte qolushyn sozyp, shyn kóńilmen as-sýyn usynǵan adamdardy qurmettep ótýge tıis. Bir jyldary óz eline qonys aýdaratyn múmkindikter de bolypty. Biraq osy kıeli Otanymyzda qaldyq, degen áńgimelerin aıtyp júredi, – deıdi Ramıla Mýstafaeva. – Biz Qazaqstanda týdyq, osy eldiń tárbıesin sińirdik, osy elde ósip-óndik jáne eń bastysy, biz qazaqsha oılaımyz. Men Saıram aýdany ákimdiginde on jylǵa jýyq jumys istedim. Sol kezeńde meni shettetken nemese ultyma qatysty teris áńgime aıtqan birde-bir adam bolmady. Sondaǵy ujymmen áli de tyǵyz qarym-qatynastamyn. Tipti, ázerbaıjandarǵa qaraǵanda, qazaq dostarym kóp. Taǵy bir aıta keterligi, anamnyń ápke-sińlileri qazaq, grýzın, ázerbaıjan, túrik, tájik, endi biri cheshenge turmysqa shyqqan. Sanap kórsem, bizdiń áýletimizde segiz túrli ult ókili bar eken».
О́ńirde ómir súrip jatqan elýden astam etnos ókilderi elimizdiń, oblystyń damýyna, qoǵamdyq tatýlyq pen turaqtylyqtyń saqtalýyna shynaıy qyzmet etip keledi. Jalpy, óńirdegi halyq arasynda qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti, tatýlyqty saqtaý maqsatynda 11 oblystyq, 2 qalalyq, 5 aýdandyq jáne 1 aýyldyq etnomádenı birlestik jumys isteıdi.
Túrkistan oblysy
