Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Sarapshylardyń boljamynsha, jıyrma jyldan keıin elimizde sýdy tutynýshylar sany 56 paıyzǵa ósip, sý tapshylyǵy jylyna 20 sharshy kılometrden asýy múmkin. GVP UN WATER halyqaralyq sýdy basqarý ındeksine sáıkes Qazaqstan ındeksi eń tıimsiz dep baǵalanady. Strategııalyq bastamalar ortalyǵynyń baǵalaýynsha, sý resýrsyn tıimsiz basqarý saldarynan el jyl saıyn 206 mln dollar joǵaltady. Dúnıejúzilik banktiń boljamynsha, respýblıkamyzdaǵy sý resýrstarynyń kólemi 2030 jylǵa qaraı jylyna 90-nan 76 km3-ge deıin tómendeıdi. Bul 8 jyldan keıin eldegi sý tapshylyǵy jylyna shamamen 12–15 km3, ıaǵnı shamamen 15 paıyzdy quraıdy degen sóz. Bul másele Memleket basshysynyń nazarynan da tys qalǵan joq. Prezıdent óz Joldaýynda 2025 jylǵa qaraı el halqyn 100 paıyzǵa aýyzsýmen qamtamasyz etýdi tapsyrǵan bolatyn.
«Osy máselelerdi sheshýde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń 2022–2024 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrý negizindegi AP14871988 «Jylý sorǵysy negizinde kún-jylý tushylandyrý qondyrǵysyn ázirleý» taqyrybyndaǵy ǵylymı jobany bizdiń ýnıversıtet ǵalymdary D.Baıymbetov, Hındýstan ınjınırıng jáne tehnologııalar kolledjiniń (Úndistan) professory Mohanraj Murugesan, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary E.Belıaev, A.Tóleýhanov, E.Erdesh jáne taǵy basqa mamandarmen birlesip júrgizip jatyrmyz. Ǵylymı jobanyń qarjylandyrý somasy 67 mln teńgeni quraıdy», deıdi joba jetekshisi Samal Syrlybekqyzy.
Onyń aıtýynsha, jobanyń jalpy maqsaty – shalǵaıdaǵy eldi mekender úshin tuzdy sýdy tushytýǵa arnalǵan jylý sorǵysy men kún dıstıllıatory negizinde shaǵyn kún-jylý tushytý qondyrǵysynyń prototıpin ázirlep, jasaýdy kózdeıdi. Sondaı-aq jergilikti klımattyq jáne áleýmettik jaǵdaılar negizinde kún-jylý tushytý qondyrǵysyn paıdalanýdyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesi jáne tushytý qondyrǵysynyń ónimdiligin tekserip, synaıdy.
«Aqtaý qalasynyń klımattyq jaǵdaıyna kún dıstıllıatorynyń ónimi jáne ony arttyrý joldary TRNSYS baǵdarlamalyq paketinde zertteldi. Kún dıstıllıatorynyń ónimdiligi tikeleı kún radıasııasy, absorberdiń aýdanyna, sýdyń býlaný kezindegi latenttik energııa mólsherine jáne sýdyń kondensasııalaný jyldamdyǵyna tikeleı táýeldi ekeni belgili. Sol sebepti de sý býynyń kondensasııalaný jyldamdyǵyn arttyrý maqsatynda jylý sorǵysynyń júıesi qosyldy», dep jas ǵalym ózi jetekshilik etetin joba týraly túsindirdi.
Kún dıstıllıatorynyń Qazaqstan tarapyndaǵy Kaspıı jaǵalaýyndaǵy ónimdiligin sıfrlyq túrde zertteý úshin «Python» baǵdarlamasynda jylý teńgerimine negizdelgen kompıýterlik kod ázirlengen. Jylý sorǵysy negizindegi regeneratıvti kún-jylýlyq tushytý qondyrǵysynyń tıimdiligin jáne jylý ónimdiliginiń matematıkalyq esepteýleri Engineering Equation Solver (EES), TRNSYS 18.0 baǵdarlamalyq jabdyqtarynda, sonymen qatar menshikti jylý teńgerimi algorıtmi arqyly júzege asyrylypty.
«Tushytý qondyrǵysynyń massalyq shyǵynyna kún radıasııasynyń áserin anyqtaý maqsatynda 12 aıǵa esepteýler júrgizildi. Elimizdiń kontınenttik klımaty úshin ortasha táýliktik kún energııasy qysqy maýsymda 2-den 5 MDj/m2-ge deıin aýytqıdy, al jazda kún radıasııasy 22 MDj/m2-ge deıin jetedi. Bul – osy aýdan úshin maksımaldy mán. Tushytý qondyrǵynyń massalyq shyǵyny shamamen 67 lıtrdi qurady. Modeldeý nátıjeleri kún tushytý qondyrǵysyn jylý sorǵy júıesimen biriktirý arqyly ónimdiliginiń 80 paıyzǵa artqanyn rastaıdy. Jylý sorǵysy kún dıstıllıatoryna Kaspıı mańy aımaǵynyń jyly qysqy jaǵdaılaryn eskerip, Mańǵystaý oblysynda jyl boıy tazartylǵan sý óndirýge múmkindik beredi. Ǵylymı joba boıynsha ázirlengen shaǵyn (mobıldi) avtonomdy tushytý qondyrǵysy qazirgi tańda ortalyq kommýnıkasııalarǵa qol jetkize almaıtyn shalǵaı eldi meken men aýyldy aýyz sýmen qamtamasyz etýge septigin tıgizedi dep esepteımiz», deıdi jas ǵalym.
Birneshe ǵalymdy biriktirgen ǵylymı topqa jetekshi bolyp, mańyzdy jobany qolǵa alǵan Samal Syrlybekqyzy – Sh.Esenov ýnıversıtetiniń PhD, qaýymdastyrylǵan professor. Jas ta bolsa ǵylym jolyn tańdap, el damýyna jańalyq qossam dep júrgen izdenimpaz ǵalym.
Mańǵystaý oblysy
