Qundylyqtardyń aıqyndyǵy

Sol turǵyda, eń aldymen «jetistik» pen «qundylyq» túsinikteriniń basyn ashyp alǵan jón. Adam bolyp bul dúnıege kelgen soń, ár tiri jan uzaq ǵumyr keship, bala-shaǵanyń qyzyǵyn kórip, tabysqa jetip, jaqsy ómir súrgisi keletini anyq. Árıne, tabysqa jetkisi keletin adamnyń ómirde aldyna qoıǵan maqsat-muraty men talpynysy bolýy kerek. Onyń táýekelshil, maqsatshyl, ózine de jáne basqalarǵa da senetin adam bolǵany jón. Biraq ómirde barlyǵy jetistikke qol jetkizip, baılyqqa kenele bermeıtini taǵy bar. Sondyqtan jetistikke jetý uǵymyna qatysty da ártúrli ustanymnyń bolýy da zańdy. Onyń ústine, jahandaný zamanynda batystyq kózqarastar boı alyp, jetistikke jetýdegi maqsattardyń arasynda qumarlyq, qulshynys pen rahatqa bólený basymdyqqa ıe bolyp, adamnyń jan dúnıesin kúızeliske ushyratatyn jantalas, aldap, arbaý jáne elge paıdasy joq, bitpeıtin ártúrli túsiniksiz «amaldardyń» báıgege aınalyp ketkendigi de aqıqat.

Saldarynan zań aıaqqa basylyp, adamdyq qasıetter joǵalyp, keıbireýler shekten shyǵyp, qudaıyn umytyp, tym shalqaqtap ketti. Adam naǵyz jetistiktiń ózine ǵana emes, basqalarǵa da paıda keltirý ekenin túsinýden qalyp barady. Bárin tamyr-tanystyq, para berip, myqty «kókeleriniń» qanatynyń astyna kirip, aýzyn maılap, sol arqyly óz máselelerin «sheshetin» qıturqy zaman týdy. Birneshe býynnan bas­taý alatyn otbasylyq malshy, kenshi, muǵalim, dáriger sııaqty jáne t.b. kásip ıeleriniń «quny» túsip, qundylyqtyq kóp nárse­ler qaltaly «olıgarhtardyń» kóleńkesinde qalyp qoıdy. Eńbek­tiń qadiri ketip, oǵan degen kózqaras ózgerip, máni joǵala bastady. Qoǵamda «eńbek etip, ter tókpeı-aq ómir súrýge bola­dy» degen pikir qalyptasty. Tip­ten mundaılardyń bılik pen depýtattyqa da kóp kúsh salmaı-aq qol jetkizip jatqandyǵyna halyq kýá boldy. Áýeli, balalar olarǵa elikteıtindeı jaǵdaı kúndelikti úırenshikti kórinis­ke aınaldy. Masqara bolǵanda qarapaıymdylyq pen adaldyqtyń ózi minezsizdiktiń jáne álsizdik­tiń sınonımine aınaldy. Qara peıildi «pysyqsymaq», jylpos alaıaqtardyń zamany týdy. Ras, osyndaı ádiletsizdikti kórgen jáne qoǵamdyq ómirdiń «tizginin» óz monopolııasyna qaratyp alǵandardyń kórsetken qorlyǵynan keıbir adamdardyń saǵy synyp, ómirden túńilip, sátsizdikke ushyrap, ómir­den óz ornyn taba almaı qal­dy. Osylaısha, qazaq halqy óziniń rýhanı qundylyqtary men mádenı negizderiniń shaıylyp ketýiniń az aldynda tur.

Sondyqtan qazir jetistikke aparatyn jolda eń aldymen ol beretin qundylyqtarǵa umtylýdyń mańyzynyń artyp otyrǵandyǵyna kóńil aýdarǵan durys. Ol eń aldymen shynaıy maqtanatyn, qoǵamǵa paıdaly da sapaly is, naqty nátıje jáne jaqsylyq bolýǵa tıis. Osyndaı umtylys bolǵanda ǵana eńbek te janady, tabys ta keledi. Sonda ǵana qundylyqtardyń mańyzdylyǵy men paıdalylyǵy qoǵamǵa syrttan tańylmaı, azamattardyń bolmysyna áser etetin, adamnyń osy obektıvti qubylysqa degen sýbektıvti qajettiligi men jaǵymdy baǵalaýynyń týyndaýy sózsiz. Demek bul qundylyqtar júıesi adamnyń kúndelikti nemese jeke turmystyq jáne qoǵamdyq ómirinde oryn alary anyq. Ol kez kelgen ómirlik jaǵdaıda jaqsy men jamandy ajyratyp, olardy durys baǵalaýǵa múmkindik beredi. Áleýmettik tájirıbe men ıgilik retinde ǵasyrlar boıy qalyptas­qan mádenı jáne ǵylymı úrdiske aınalǵan osynaý qundylyqtar qoǵamdyq sananyń qalyptasýyna, alǵa maqsat qoıyp, oǵan jetýdiń joldary men túrli normalaryn dúnıege keltirýge septigin tıgizedi. Nátıjesinde bul qundylyqtar adam ómiriniń mánine, qoǵamdyq ortaǵa, eńbek pen shyǵarmashylyqqa jol ashyp, atalǵan qubylystarǵa baǵa berýdi jeńildetedi. Qundylyq­tar qoǵamdaǵy eń mańyzdy degen ádet-ǵuryptardy retteı otyryp, búkil áleýmettik ortadaǵy tynys-tirshilikte baǵyt berýshi rólin atqarady. О́ıtkeni adamdar ózin qorshaǵan turmystyq jáne rýhanı álemdi qundylyqtar arqyly ǵana sanaly túrde baǵa­laı alady. Demek qundylyqtyq sana – kez kelgen zat pen tabıǵı jáne qoǵamdyq qubylystardyń barlyǵynyń qanshalyqty baǵaly, kundy ekendigin túsinýdiń birden-bir joly.

Endeshe, búgingi tańda dástúr­li qundylyqtarymyzdy qazirgi mádenı úrdistermen úılestirýdiń mańyzynyń artyp otyrǵany daý­syz nárse. О́ıtkeni ulttyq qun­dylyqtar – mádenıettiń quram­das bóligi retinde qoǵamdyq qaty­nastar men adamdar arasyn­­daǵy qarym-qatynastardyń negizgi talaptaryn aıqyndaıdy. Olaı bolsa, materıaldyq jáne rýhanı qundylyqtar ulttyq sanada aıǵaqtap, eldik múddelerdi naqty­laı túsedi. Bul úderis adam­darǵa ózin-ózi tanyp-bilýge jáne qalyp­tasqan qundylyqtardy qabyl­dap, olardyń jan dúnıesinde qana­ǵat­tanarlyq sezimniń paıda bolýy­na septigin tıgizedi. Alaıda qoǵamda áleýmettik toptardyń qajet­tilikteri, múddeleri men talǵam­dary ártúrli bolýy da zańdy nárse. Bul jerde kimdiki durys, al qaı­syniki burys ekenin anyqtaý qıynǵa soǵary anyq. Al eger shy­naıylyq turǵy­synan alar bolsaq, onda durysy azamattyń sanasyna adamı qasıetter sińirip, oǵan paıda ákeletin jáne adamnyń baqyty men ıgiligin qamtamasyz etetin dúnıelerge basymdyq bergen abzal. Sebebi osyndaı qundylyqtar ǵana adam men qoǵamnyń alǵa basyp, damýyna jaǵdaı týdyrary sózsiz. Sonda ǵana aldamshy jáne batystyń tutyný qoǵamyna tán qundylyqtarǵa jol berilmeı, kerisinshe, qoǵamnyń ıgiligine, onyń durys damýyna alǵyshart bolatyn ata-babalarymyzdyń dástúr­lerimen bite qaınasqan ulttyq qun­dy­lyqtar tamyryn tereńge jaıa bas­taıdy. Osylaı ǵana adam men qoǵam­dy keri tartyp, ony azdy­ra­tyn aldamshy dúnıelerden jıre­nip, azamattardyń sanasynyń ýlanýyna jol bermeýge múmkindik paıda bolady.

Halyqtyń áleýmettik-tarıhı tájirıbesi ulttyq damýdyń maqsattary men mindetterin aıqyndap, onyń ıdeologııalyq, ekonomıkalyq, mádenı baǵ­daryn qalyptastyrýda sheshýshi ról atqarady. El azamattary óz ultynyń ajyramas bólshegi retinde halqynyń ulttyq qundylyqtarynyń, ulttyq mentalıtet pen adamzattyń mádenı qazynasyna qosqan úlesi arqy­ly onyń damýyna atsalysa­dy. Osyndaı úderistiń barysynda jeke tulǵalar óz halqynyń dástúrlerin, ádet-ǵuryptary men etnostyq tamyryn bilý arqyly jalpyadamzattyq qundylyqtardy tanı bastaıdy. Nátıje­sin­de jáne adamgershilik ólshe­mi negizinde ulttyq sana-sezim­di damytýdaǵy etnostyq, ult­tyq jáne jalpyadamzattyq qun­dy­lyqtardyń araqatynasyn túsinedi. Árbir azamattyń ulttyq sana-seziminiń damýyna onyń óz ultynyń tarıhı ótkeni jáne halqynyń búgini men erteńine kózqarasynyń qalyptasýy, ult­tyq qundylyqtardyń baǵyt-baǵdarlaryn uǵynyp, qabyldaýy tikeleı yqpal etedi. О́ıtkeni ulttyq qundylyqtarǵa Otan, tarıh, mádenı-rýhanı damý sııaqty dúnıetanym, oılaý qabileti men ulttyq sana­synyń jıyntyǵy jatady. Bul qundylyqtardyń tek áleýmettik-ekonomıkalyq jáne mádenı damý arqyly ǵana paıda bolyp, kóp qyrly dúnıetanym­dyq sıpatqa ıe bola alatyndy­ǵyn umytpaǵan abzal. Demek qoǵam damýynyń deńgeıi adamnyń belgili bir etnos ókili retinde osy qundylyqtar negizinde ózin-ózi tanyp, jetildirýine baılanysty ekendigin kórýimizge bolady.

О́kinishke qaraı, qoǵamǵa bylaı da qajetti synı kózqaras­tar men konstrýktıvti pikirler­di «aram pıǵylǵa» aınaldyrýǵa kúsh salyp jatqan ishki jáne syrtqy kúshterdiń áreketteri kúsheımese, tyıylmaı otyr. Bul úderis qazirgi halyqaralyq ahýaldyń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıde shıelenisýi men keıbir iri elder ózine qajetti kún tártibin basqalarǵa tańýǵa, olardy óz talabyna ıkemdeýge tyrysýyna tikeleı baılanysty bolyp tur. Bul qaqtyǵys geosaıasatta nemese ekonomıkada ǵana bolyp jatqan joq, ol tipti mádenıet pen rýhanııatty, qundylyqtar júıesin, basqasha aıtqanda, ıdeologııa salasyn da sharpyp otyr. Munyń kesiri Qazaqstanǵa, onyń memlekettiligi men ulttyq qaýipsizdigine de tónip turǵandyǵy aıdan anyq.

Sondyqtan Prezıdent Q.Toqaev jat mədenıetke boı aldyrý, jalǵan patrıotızm men jal­ǵan adaldyqtan saqtandyrady. Bul búgingi qıyn-qystaý kezeńde ózge­riske bet alǵan Qazaqstannyń bola­shaǵy úshin óte mańyzdy. Biz neniń jaqsy, neniń jaman eke­nin aıyrýymyz kerek. Ulttyq qun­dylyqtarǵa kelsek, jaýapty adamnyń boıynda ǵana ədildik, qamqorlyq sııaqty izgi qasıetter bolady. Sol turǵyda ult qundy­lyǵy men Ádiletti Qazaq­stan arasynda tikeleı baıla­nystyń bar ekendigi sózsiz.

Memleket basshysy eldi da­my­týǵa kedergi keltiretin nár­se­niń bárinen arylyp, qun­dy­lyq­tarymyzdy túsinip, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý men san ǵa­syrlyq memlekettiligimizdiń tu­ǵyryn bekemdeýge basymdyq berip otyr. Ol sonymen birge qandaı da bir qundylyqty jarlyqpen nemese zańmen ornyqtyrý­dyń múmkin emestigin de jaqsy biledi. Qundylyqtar halyqtyń kóńiline qonyp, onyń sanasyn bıleýi úshin olar qoǵamnyń basym kópshiligine óziniń mańyzdyly­ǵy men mándiligi jaǵynan qasıet­ti, qundy, qymbat, qajetti jáne túsinikti bolýy shart. Bul ómir­sheń, keleshegi zor ıdeologııalar memleket pen qoǵamnyń ortaq izdenisiniń arqasynda ǵana paıda bolady degen sóz. Endeshe, dástúr­li qundylyqtarymyzdy qazirgi mádenı úrdistermen úılestirýdiń qajettiligi týyndaıdy. Prezıdent ony Táýelsiz Qazaqstanda ósip kele jatqan rýhy azat, kózi ashyq, kókiregi oıaý urpaqtyń iske asyra alatyndyǵyna senimdi. О́ıtkeni búgingi jastar erteń halyq­ty quraıdy. Osylaısha, olar ult­tyń rýhyn jańǵyrtatyn bolady. «Osy serpilistiń qarqynyn saqtaı otyryp, ony kúsheıte túsý – memlekettiń mindeti. Bul mindetti abyroımen atqarsaq, qazaqtyń renessans dáýiri, ıaǵnı túbegeıli ózgerister zamany keledi», deıdi Memleket basshysy.

Prezıdent Q.Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen «Biz ozyq oıly ult retinde tek qana alǵa qaraýymyz kerek» atty suh­batynda ıdeologııa sala­syn­daǵy máselelerdi, ulttyń jańa sapa­syn qalyptastyrý isine, qoǵam­nyń qundylyqtar júıesin jań­ǵyrtý jaıyna kóńil bóle otyryp, ultymyz ósip-órkendesin desek, biz jaqsydan úırenip, jamannan jırene bilýimiz kerektigin qatań eskertti.

Japsarbaı QÝANYShEV,

saıası ǵylymdar doktory, professor