Ada Lavleıs – aǵylshynnyń uly aqyny Djordj Baıron men Izabella Noel-Baıronnyń jalǵyz qyzy. Ekeýi de daryndy jáne bilimdi aqsúıekter áýletinen shyqqan. Biraq bul neke sátsiz boldy. Ada Lavleıs jaryq dúnıe esigin ashqan soń, ata-anasy ajyrasyp, sábı anasymen qalady. Anasy qyzynyń ǵylym jolynda bilim alýy úshin baryn saldy. Ol kezde matematıka jáne jaratylystaný ǵylymdaryn negizinen tek er adamdar oqıtyn. Alǵashynda eshkim jas qyzdy moıyndamady. Bul kózqaras Ada Lavleısti shyńdap, kerisinshe onyń matematıka salasyn odan ári zertteýge degen talpynysyn kúsheıte tústi. Boıjetken shamamen 17 jasynda ónertapqysh Charlz Bebbıdjmen kezdesedi. Osy sátten bastap onyń ómiri túbegeıli ózgerdi. Alǵyrlyǵymen kózge túsken qyz keıinnen Charlzdiń shákirti atandy. Bebbıdjdiń arqasynda Ada Lavleıs London ýnıversıtetiniń professorlarynan bilim alyp, matematıkany tereńirek oqı bastaıdy. Osy kezeńde Charlz matematıkalyq esepteýdi júrgizýge arnalǵan mashınany jasaý jolynda júrgen edi. Lavleıs te 1841 jyldan bastap Bebbıdj mashınasyn zertteýmen shyndap aınalysady. Onyń mundaǵy eń basty jumysy Bernýllı sandaryn esepteýge arnalǵan baǵdarlama qurý boldy. Bunyń bári Ada Lavleıstiń bolashaqta ashatyn jańalyǵyna aparatyn daıyndyq joly edi.
Kúnderdiń kúninde Charlz «Týrın» ýnıversıtetinde analıtıkalyq mashınany oılap tabý týraly baıandama jasady. Al onyń áriptesi, matematık Lýıdjı Menabrea fransýz tilinde dáris oqıdy. Ada fransýz tilin de, matematıkany da jaqsy biletin. Solaı tálimgeri qyzǵa osy dáris mátinin aǵylshyn tiline aýdarýdy tapsyrady. Ol mátindi jaı aýdaryp qana qoımaı, ǵalymdardy ıdeıalarymen tańǵaldyrady. Nátıjesinde onyń maqalasy bastapqyda aýdarylýy kerek mátinnen úsh ese kólemdi bolyp shyqty. Lavleıstiń tolyqtyrýlarynan onyń analıtıkalyq mashınany jetik meńgergeni belgili boldy. Budan keıin Bebbıdj Adany «Sandar sıqyrshysy» dep atap ketti.
Búginde «Lovelace» baǵdarlamasy qoldanysta joq. Biraq bul XIX ǵasyrdaǵy keremet jetistik bolyp, qazirgi programmalaý biliminiń bastaýynda tur. Eńbegin zamandastary joǵary baǵalady. Tipti onyń esimi ataqty ǵalymdardyń atymen qatar atalady. Lavleıs bolashaqta kompıýterler tek sandarmen jumys isteýi úshin ǵana emes, budan da mańyzdy dúnıe jasaýǵa qajet bolady dep boljaı bilgen. Al qazir tapqyr ǵalymnyń aıtqany aıdaı keldi. Ol osy kúnge deıin kókeıkesti bolyp kelgen programmalaýdyń negizgi prınsıpin jasap ári mashınalardyń múmkindigin teorııa túrinde kórsetken alǵashqy adam boldy. Sodan beri IT salasyndaǵy kórnekti áıelderdiń biri retinde tarıhta qaldy.
Ada Lavleısti este saqtaý maqsatynda 1980 jyly oılap tabylǵan ámbebap baǵdarlamalaý tili «ADA» dep ataldy. Amerıkanyń Qorǵanys mınıstrligi osy «ADA» tilin Amerıka qarýly kúshteriniń biryńǵaı baǵdarlamalaý tili retinde, keıin ony búkil NATO úshin de bekitti. Sol sııaqty Ada Lavleıstiń qurmetine Amerıkanyń Alabama jáne Oklahoma shtattaryndaǵy kishigirim eki qala onyń esimimen ataldy. Oklahomadaǵy bir kolledj de sonyń atynda.
Ada Lavleıs 37 jasynda, 1852 jyly 29 qarashada ómirden ozdy. Onyń ákesi de osy jasta, erte qaıtys bolǵan edi. Ol Baırondar kesenesindegi ákesiniń qasyna jerlendi. Qysqa ǵumyr keshse de, jas matematıktiń bir ǵana eńbegi onyń esimin tarıhta tuńǵysh baǵdarlamalaýshy retinde jazyp qaldyrdy.
Bekzat QULShAR,
L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdenti
