Solovkı lagerinen qashqan qazaqtar

Bul qundy málimetti muraǵat zert­teýshi Abaı Myrzaǵalı óziniń áleýmet­tik paraqshasynda súıinshilep jazǵan edi. Onyń aıtýynsha, bul – tyń derek. «Túrkııada bilimin jetildirip jatqan Bekzat Bekbolat baýyrymyz habarlasyp, Soloveskıı lagerinen qashyp shyǵyp, Fınlıandııaǵa jetken úsh qazaq týraly jańa málimet tapqanyn aıtty. Ol málimetti О́mir Nızamettın Aıkýrt esimdi zertteýshiniń feısbýk paraq­shasynan alǵanyn eskertti», deıdi ol.

Derekter tabylǵan «Yeni Turan» gazetiniń túpnusqasyn baýyrlas Túrkııa elindegi «Túrki tarıhy men mádenıeti» qorynan (TURKTAV) qolǵa túsirgen edik. Qordyń ıesi – qundy jádiger jınaýshy О́mir Nızamettın myrza.

«Soloveskıı lagerinen qashqan qazaq­tar jóninde «Yeni Turan» gazetiniń 1932 jylǵy 4-sanynyń birinshi betinde basylǵan. Bul gazet Fınlıandııanyń Hel­sınkı qalasynda shyqqan. Gazetti shy­ǵarýshy – ázerbaıjan azamaty Mehmet Sadyq Aran. Basylymnyń tórtinshi sanynda Esmyrzauly men Úmbetulynyń sýreti de basylǵan. Úshinshi sanynda da olardyń qalaı qashqany, bosatylǵany týraly jazylyp jarııalanǵan. Odan bólek basqa da lagerden qashyp shyqqan adamdardyń basynan keshken qorlyǵy baıandalǵan», deıdi kolleksıoner.

Gazette sýreti kórsetilgen eki adam­nyń esimi sál qate berilgen tárizdi. Onda kórip otyrǵanyńyzdaı, biri – «Úmbet ev», ekinshisi «Es Myrzaev» dep berilipti, túrik grammatıkasynyń zańdylyǵy­men. Bul – adamdardyń esimi emes, tegi. Al shyn máninde, bul kisiler – Úmbetqalı men Esmyrza (Bul sózimizdiń dáleli tó­men­­­de keltiriledi).

Al gazettegi jazbada bylaı delin­gen: «О́tken sandarymyzda aıtyp ót­ken qyr­ǵyz (qazaq) baýyrlarymyzdy aqy­rynda Fın úkimeti kepildiksiz bosatty. Sýretterin osy nusqada jarııalap otyrǵan qyrǵyzdar jóninde jazǵan jazbalarymyz sebepti «Iаńa Mıllı Iýlda­ǵy» jazylǵandarǵa dereý jaýap bere kete­ıik. Bizdiń barlyq jazbalarymyz jaqsy ­nıette jazylǵan, eshqandaı ulttyq uıym­dy qaralaý maqsaty bolmaǵan. Ári másele de ózdiginen sheshilgesin qur talas­tyń qajeti joq. Qutqarylǵan baýyr­larymyzǵa kómek kórsetilip jatyr».

Munda aıtylǵan jaǵdaıǵa joramal jasaý qıyn. Ázirshe qosymsha derekter qolǵa túspeı otyr. О́ıtkeni tasqa ba­syl­ǵan shaǵyn aqparattyń aıtysyna qara­ǵan­da, Soloveskıı lagerinen qashyp barǵan qazaqtarǵa Fın úkimeti tarapynan da tergeý-tekserý bolǵan syńaıly. Alaıda olardyń kepildiksiz bosatylǵany másele ózdiginen sheshilgenin meńzese kerek. Árıne, bul indete zertteýdi qajet etedi.

Muraǵat jınaýshy О́mir Nızamet­tın myrza bul kisilerge qatysty derek­terdi izdestirip jatqanyn aıtyp, qýantyp qoıdy. Bálkim, aldaǵy ýaqytta ol jaq­tan taǵy da tyń derektermen tolyǵyp qalýy ǵajap emes.

Soloveskıı lagerinen qashqan qa­zaq­tar jóninde el ishinde de derekter joq emes. Eki derek kezdesedi. Abaı Myrzaǵalıdyń aıtýynsha, biri – 1930 jyl­dyń basynda aqpan, naýryz aıyna arnalyp shyqqan «Jas Túrkistan» jýr­nalynyń 3-4 sandarynda jarııalanǵan «So­loveskııden Fınlıandııaǵa qashyp shyq­­qan úsh Túrkistan (Ortalyq Azııa – red) azamaty haqynda» degen jazba, ekin­­shisi – 1932 jyly sáýirde «Jas Túr­kistan» jýrnalynda jarııalanǵan jýrnal basqarmasynyń kómegine alǵys retinde Helsınkıden jazǵan eki qazaqtyń haty.

Jalpy, Fınlıandııaǵa ketken qazaq úsheý dep aıtylǵanymen, ázirge tek Úm­betqalı men Esmyrzanyń ǵana deregi tabylyp otyr. Al úshinshi adam jóninde málimet joq. Sonymen Fınlıandııaǵa jetken qazaqtar týraly áńgimeni osy jerden doǵara turyp: «lagerden qashyp shyqqan adamdardyń basynan keshken qorlyǵy baıandalǵan» degen sózge toqtalaıyq.

Soloveskıı lageri – jer be­tindegi tiriniń tozaǵyna aınalǵan oryn­­nyń áıgilisi. Lager – 1919-1933 jyl­dar­daǵy Solovkı araldary (Reseıdiń Arhangelsk oblysynda) aýmaǵynda qu­rylǵan KSRO-daǵy eń iri GÝLAG. 1921 jyldan qysqasha SLON (Soloveskıı lager osobogo naznachenııa) dep ataldy. Áý basta dindarlar qamalsa, 1923 jyl­dan bastap saıası tutqyndardy qoısha to­ǵytty. Jýrnalıst Serikbol Hasannyń zert­teýinshe, SLON-ǵa 1923 jyly – 2 557, 1924 jyly – 5 044, 1925 jyly – 7 725 adam qamalsa, 1928 jyly – 21 900, 1929 jyly – 65 000, 1930 jyly 71 800 adam aıdalypty. Onda uzyn sany 7,5 myń adam jan qıǵany jazylady. Onyń 3,5 myńy 1933 jylǵy asharshylyq kezinde qyrylypty.

Osylaısha, mıllıondaǵan adamnyń soryn sorpadaı qaınatqan áıgili Solovkı lageriniń negizgi kózdegeni – halyqtardy jadynan aıyryp, azattyq týraly oıdy tunshyqtyrý edi. «Eńbekpen túzetý» de­gendi jalaý etken jazalaýshy lager­diń aram pıǵyly baıyrǵy halyqtardan «homosovetıkýs» jasap shyǵarý úshin adamdardy eksperıment quraly retinde qoldandy. Oǵan baǵynbaǵan, óziniń adamı bolmysynan aınymaǵan tutqyndar adam estip bilmegen azaptaý kóredi. Aýyr eńbekke jegilip, birazy aýyryp óledi.

«Solovkı lageri 1918 jyldan búkil KSRO qurylymynyń GÝLAG syndy basqarý júıesiniń úlgisin jasap ber­di. Solovkı aral lageriniń aınalasy teńiz­dermen qorshalsa, KSRO-nyń aınalasy temir tormen qorshaldy. Mine, sosıa­lıstik respýblıkalar odaǵyn qur­mas buryn lagerlik basqarý júıesin oqyp, taný jumystary osylaısha qatań júr­gizildi… Qysqasha aıtqanda, Solovkı aral lageri KSRO-ny basqarýdyń lager­lik júıesinde «kórnekilik» ról atqardy. Qolyndaǵysyn kúshtep tartyp alý, ashtan óltirý, tildi umyttyrý, assımılıasııalandyrý, dinsizdendirý, soǵys qarýlaryn synaý, ınternasıonaldandyrý sekildi jeti túrli maqsat Solovkı aralynda arnaıy qoldanylǵan bolatyn», dep jazady tarıhshy ǵalym Tileý Kólbaev.

Dúnıeni titirentken tamuqqa elýge jýyq ult ókili toǵytyldy. Onyń ishinde qazaq­tar da azapty kúnderdi bastan kesh­ti. Áıtkenmen qansha qazaq qamalǵany týraly naqty deregi joq. Alash arysy Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaı, Mirjaqyp Dýlatuly t.b sonda bolǵany belgili. Alashtanýshy E.Tileshov pen D.Qamzabekulynyń eńbeginde Alash qaıratkeri bilikti pedagog, Peterbor­dan shyǵatyn «Mýsýlmanskaıa gazetaǵa» maqala jazǵan Myrzaǵazy Esbolulynyń da Mirjaqyppen birge SLON-da bolǵany jazylady. Olardyń bári de repressııa kezinde atyldy. Bir sózben aıtqanda, bul Solovkı lagerine túsken adamnyń tiri qutylǵany kemde-kem.

«Solovkı aral lageri aınalasy teńizdermen qorshalsa, KSRO-nyń aınalasy temir tormen qorshaldy» degen sóz beker aıtylmasa kerek. Sonda bul qandy sheńgelden Úmbetqalı men Esmyrza qalaı qutyldy degen suraq tańǵaldyrady...»

* * *

Arqada Mádı men Imanjúsip, Al­taıda Sulýbaı men Búrkitbaı batyrlar «bandy» atanyp, qazaqtyń saıyn saharasynan saıǵaq qurly pana tappaǵan, ker zamannyń tar noqtasy basyna syımaǵan, óktem ımperııalardyń otarlaýshy saıasatynda tis-tyrnaǵyna deıin qarsy turǵan tulǵalarmen taǵdyrlas batys óńirde Amanǵalı men Qunyskereı boldy. Biz sóz etip otyrǵan eki azamat osy «bandy» Amanǵalıdyń biri – inisi, ekinshisi – týy­sy ekeni anyqtalyp otyr.

Batys Qazaqstan oblysy ensıklopedııasynda (Almaty: «Arys» baspasy, 2002) «Amanǵalıdyń zaıyby Muhsına men úsh inisi jazyqsyz sottalyp, eki inisi (Muqanǵalı, Ándirǵalı) atylǵan, bir inisi (Úmbetqalı), týysy (Esmyrza) Fınlıandııaǵa ótip ketken. Olardan taraǵan urpaq – bes qyz Qazaqstandy bir kórýdi ańsaıdy» dep jazylypty. Joǵaryda bul eki azamattyń esimi «Yeni Turan» gazetinde qate jazylǵan dep, osy derekke súıengen edik. Buǵan qosa bul jóninde Látıfolla Qapashevtyń «Bandy» Amanǵalı isi» degen derekti kitabynda keltiriledi (kitap Almatyda «Arys» baspasynan 2004 jyly shyqqan). Buǵan qosa derekterdi Qunyskereıdiń tarıhyn jazǵan Atyraýdaǵy belgili qalamger, tarıhshy О́tepbergen Álim­gereev aǵamyzdan da aldyq.

«Bul eki azamat «bandy» atanǵan Aman­ǵalıdyń aýylynan (áýleti). Olar on aǵa­ıyndy. Tegi – Kenjeahmetuly. Odan alty ul, tórt qyz taraǵan. Alty ul – Amanǵalı, Muqanǵalı, Ándirǵalı, Qadyrǵalı, Súndetqalı, Úmbetqalı. Qadyrǵalı jastaı qaıtys bolypty. Qalǵany Amanǵalımen birge bolǵan. Sonyń ishinde Súndetqalı 1987 jylǵa deıin Mahambet aýdany, Sarytoǵaı degen jerde turypty. Úsh qyz, úsh uly bar. Qazir sonyń bir uly ǵana qalǵan kórinedi. Al Úmbetqalı 1929 jyldary Astrahanǵa ketip qalypty. Sodan keıingi oqıǵasy belgisiz. Biraq Fınlıandııaǵa ketkenin týystary jaqsy bilgen. Ol fın elinde jeke kásipker bolypty. Er adamdardyń kostıýmin tigip, sony kásip qylǵan kórinedi. Sonda eýropalyq áıelge úılenip, odan tórt qyzy bar desedi. Onyń úlkeni erterekte qaıtys bolypty. Úmbetqalıǵa kezinde osyndaǵy aǵaıyndary barypty, biraq ózi elge kele almaǵan».

О́tepbergen Álimgereev aǵamyzdyń aıtysyna qaraǵanda, Úmbetqalı bilimdi, mádenıetti adam bolǵan kórinedi.

«Úmbetqalı keıin 70-jyldary saýda-sattyqpen Máskeýge kelipti. Biraq elge kele almaǵan. Al myndaǵy aǵaıyndary olardyń adresin taýyp, fın jerine barypty. Súndetqalı da barǵan-aý deımin. Bular «biz Úmbetqalıdyń týys­tarymyz» dese, bir qyzy «papam úıde joq edi, qazir habar bereıin» depti. Sóıtse ol Eýropanyń bir elinde júripti. Úmbetqalı tez jetipti. О́ıtkeni óziniń jeke ushaǵy bar kórinedi. 5-10 kún úıinde qonaq bolǵan týystaryna Úmbetqalı: «Men elge endi bara almaımyn. Olar meni kirgizbeıdi» depti. Bir shıfonerdi ashsa, ishinde 16 túrli kostıým bar eken: «osyny túgel alyp ketińder» depti. Týystary bir-ekeýin ǵana alǵan sııaqty. Ol osy Atyraýdaǵy týystarynyń birinde saqtalǵan bolýy múmkin», deıdi О́.Álimgereev.

Ol kisi bul derekti qazir Atyraýda turatyn Súndetqalıdyń qyzy Nábıra­dan estigenin aıtady. Ol kisiniń málimetin­she, Úmbetqalı 1905 jyly týypty. Al Esmyrza bulardyń týysy eken.

Osy jerde Amanǵalı Kenje­ahmet­ulyna (1888-1928) az-kem toqtala ketken jón shyǵar. Amanǵalı qazirgi Atyraý oblysy Isataı aýdanynda týypty. О́zi ánshi, aqyn, balýan bolǵan adam. Amanǵalıdyń sońynda asqaq rýhty ánderi, óleńderi qaldy. A.V.Zataevıchtiń «Qazaqtyń 1 000 áni» kitabyna 2 áni notasymen engen. Amanǵalı týraly belgili kompozıtor ári jazýshy I.Jaqanov, atyraýlyq qalamger T.Tinálıev, aqyn T.Dosymov, sondaı-aq L.Qapashev ádebı-kórkem shyǵarmalar jáne zertteý maqalalar jazyp, derekti kınofılm túsirgen.

Keńes ókimetiniń alǵashqy jylda­ryn­da ol qýǵynǵa ushyrap, «bandy Aman­­ǵalı» atandy. Eskishe saýat ashqan. 1916 jylǵy maýsym jarlyǵymen qara ju­mysqa alynyp, elge 1917 jyldyń aq­pan tóńkerisinen keıin oralady. 1918-1919 jyl­dary mılısııa qyzmetkeri re­tin­de Naryn óńirinde keńes ókimetin orna­­týǵa qatysqan. 1921-1922 jyldary Sholan­taý mańynda (Naryn qumy) Serov, Kı­se­levtiń aq gvardııashylaryna qarsy soǵy­sady.

Amanǵalıdyń «bandy» atanyp, qý­ǵyn­dalýy bolmashy oqıǵadan – aǵa­ıyn, eki quda arasyndaǵy renishten bastalǵan.

«Men Oraldyń arhıvinde eki apta otyryp, Amanǵalıdyń qylmystyq isi­men tanystym. Ol kezde kóshirme jasaý, foto­ǵa túsirý joq. Qolmen jazyp kóshir­dim. Solardyń bárin bir papka qylyp Látıfolla Qapashev aǵamyzǵa berdim. «Sońǵy sańlaq» degen taqyryppen ózim jazsam dep júrgem. Biraq sol kisi jazyp jatyr degendi estip, úlkenniń aldyn kesip ótpeıin, «taqyrypty menen buryn bastaǵan ekensiz» dep Látıfolla aǵamyzdyń ózine berdim. Amanǵalı eldegi tentek adam bolǵan. Kıkiljiń ýaq-túıek nárseden shyǵypty. Bular jınalyp, karta oınaıtyn kórinedi. Bir NKVD-da isteıtin Jumaǵalı degen kisi qaraqýlyq jasapty. Sodan bastalǵan, qysqasy. Sońy saıası sıpat alyp ketken. Anaý keńes adamy, ózi organda isteıdi. «Bandy» degen atty jaqsylap japsyrǵan. Keńes ókimetine qaralap kórsetken. Shetelge qashyp ketpekshi bolǵanyn bilip, aqyry atyp óltirgen», deıdi belgili qalamger Maqsat Táj-Murat.

Amanǵalı 1925 jyly Jaıyqtyń Buhara betine ótip, Adaı pravıteli (revkomy) Tobanııaz Álnııazovty saǵalaıdy. Alaıda ol sharasyzdan kýǵynshylar­dyń qolyna Amanǵalıdy ustap beredi. Amanǵalı Oral túrmesine jóneltiledi. 1926 jyly mamyrda Amanǵalı úsh adam bolyp túrmeden qashady. Bostandyqqa shyǵysymen kek alýǵa attanady. Atys-shabys kezinde Amanǵalıdyń qasyn­daǵylar Jumaǵalıdyń nemeresin, keıin balasyn óltiredi. Osylaısha, «bandy» atalyp, jala jabylǵan Amanǵalıdyń sońynan jazalaýshy otrıad shyǵady. Qashyp-pysyp, tynymsyz jortýylda júr­gende uly Naǵymjan, zaıyby Muhsına, t.b. serikteri ustalyp, keıbir týǵan-týystary oqqa ushyp, Amanǵalı jalǵyz qalady. Aqyrynda, 1928 jyly 11 qańtarda nemere inisi Taıyr ekeýi qýǵynshylar qolynan qaza tabady. Olardyń súıegi qazirgi Atyraý oblysy Qurmanǵazy aýdanynyń Qaraǵaıly degen jerinde jatyr. Al inisi Úmbetqalı 1988 jyly fın jerinde qaıtys bolyp, jat jerden topyraq buıyrdy.