Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Almatyda arnaıy ótken baspasóz jıynyna qatysqan sáýletshiler jyldyń alǵashqy jartysynda ótýge tıis seısmıkalyq aýdıtte qandaı máselege basymdyq berýi kerek degen máselede oılarymen bólisti, Parlament qorjynyna túspegen «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurylys kodeksi» jobasynda osy máseleniń qanshalyqty zerttelgenin aıtty.
Olardyń aıtýynsha, qujatta Almatynyń seısmıkalyq qaýipsizdik máselesi tıisti deńgeıde zerttelmegen. Kodeks jobasynda «Seısmıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý talaptary», «Seısmıkalyq aımaqtardaǵy jobalaý jáne qurylys erekshelikterine» arnalǵan jeke-jeke tarmaqtar bar. Biraq sáýletshilerdiń aıtýynsha, eki jaǵdaıda da seısmıkalyq qaýipsizdik taqyrybyn at ústinde otyryp zerdelegendeı áser qaldyrady. Aımaqtyq erekshelikter týraly sóz bolǵanda jalpy seısmıkalyq aýdandastyrý jáne mıkroaımaqtandyrý kartalaryn ázirleý qajettigi, bul kartalardy daıyndaý el bıýdjetine qymbatqa túsetini aıtylǵan.
2024 jyldyń 23 qańtarynda megapolıste bolǵan jer silkinisi qala turǵyndarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne jer silkinisinen keıingi yqtımal keleńsiz saldardy joıýǵa qatysty máselelerge daıyn emes ekenin kórsetti. Sarapshylar jaǵdaıdyń jaqsy jaqqa ózgermeıtinin aıtyp dabyl qaǵyp otyr. Sáýletshiler sonymen qatar seısmıkalyq qaýiptilik dárejesine qaramastan kópqabatty úıler bir-birine tym jaqyn ósetin jaǵdaılardy joıý úshin qurylys tyǵyzdyǵy normalaryn Kodekske engizýdi usynady. Mamandardyń aıtýynsha, Almatydaǵy jer silkinisi seısmıkalyq qaýipsizdik máseleleri Kodekstiń talqylanyp, qabyldanýǵa kútpeı-aq, tez arada qabyldanýǵa tıis jeke qujatqa engizilýi kerektigin kórsetti. Olardyń paıymdaýynsha, «Seısmıkalyq normalardy» qabyldanǵan aktini eskere otyryp, keıinirek engizýge bolady. Sonymen qatar sáýletshiler aıtqandaı, Kodeks jobasyndaǵy kóptegen bap buryn qabyldanǵan qujattardy – jeke zańdardy da, Qazaqstan Respýblıkasynyń basqa da kodeksteriniń normalaryn da qaıtalaıdy.
Sáýletshiler jobada qala qurylysyn retteýde, qaýipsiz jáne jaıly jaǵdaı jasaýda sáýletshi men qala qurylysyn salýshynyń ekinshi orynda ról atqaratynynan qorqady, al Qazaqstannyń seısmıkalyq aımaqtaryndaǵy jobalaý máseleleri jalpy sıpatta, kásibı turǵydan jetkiliksiz taldanǵan. Osydan segiz jyl buryn 980 úı buzylýǵa tıis degen sheshim shyǵarylǵan, onyń ornyna jańa turǵyn úı keshenderi salyndy.
Sáýletshi Arkınjan Mámetovtiń aıtýynsha, Almatynyń bas josparyn jasaǵanda, negizinen, mıkroaımaqtandyrý eskerilip, ózge aımaqtardyń jaǵdaıy tasada qalǵan. Al búkil eldiń seısmıkalyq jaǵdaıyn tutastaı zerdeleýge kóp qarjy kerek. Bul qajet bolsa memlekettik baǵdarlama sheńberinde júzege asyrylýǵa tıis. Mundaı aýqymdy keshendi jumystardy atqarýǵa qala, oblys ákimdikteri tarapynan bólingen qarjy jetkiliksiz. Qala qurylysy qujattaryn ázirleý kezinde ınjenerlik-geologııalyq aýdandastyrý kartalaryn iske asyrý birinshi kezektegi basymdyq bolýy kerek. О́ıtkeni bizde seısmıkalyq aımaqtardan bólek, topyraqtary óte nashar, jerasty sýlarynyń deńgeıi joǵary jerler bar.
Jıynǵa qatysqan sarapshylar Almaty ákimdigi janyndaǵy Sáýlet jáne qala qurylysy bólimi kezinde respýblıka aýmaǵyndaǵy qurylystardy retteýmen aınalysqanyn, qajet kezde táýelsiz sáýletshilerdiń pikirine den qoıǵanyn eske túsirdi, basqasha aıtqanda, bul másele qoǵamdyq baqylaýda turdy. Qazir burynǵy júıe túbegeıli ózgerdi, kóp máseleler qurylysqa jaýap beretin mekemelerdiń pikirin eskermesten, joǵary jaqta sheshilip ketti.
«Keıbir memlekettik organdardyń mindetteri bir-birimen aralasyp, nátıjesinde qaı mekemeniń qandaı máselelermen aınalysatynyn bilmeı qaldyq. Bizde sáýlet jáne qala qurylysy bólimi nemese sáýlet jáne qala qurylysy boıynsha jer qatynastary bólimderi bar. Qala qurylysynyń uzaqmerzimdi josparyn daıyndaǵan kezde mamandardyń pikiri eskerile bermeıdi. Al shyn máninde, qalanyń seısmıkalyq ımmýnıteti deńgeıiniń qandaı ekenin joǵaryda otyrǵan sheneýnikter emes, jerasty terbelisterin baqylap otyrǵan mekemelermen tyǵyz baılanysta otyrǵan mamandar sheshedi. Sońǵy jyldary qala bıligi seısmıkalyq qaýipsizdik emes, abattandyrýǵa kóp kóńil bóldi», deıdi Arkınjan Mámetov.
Osy jıynǵa qatysqan mamandar qalalar men basqa da eldi mekenderdiń bas josparlaryn ázirleýge, ǵylymı-tehnıkalyq jáne geodezııalyq zertteýler júrgizýge tek memlekettik mekemelerdiń ǵana emes, sáýletshiler qaýymdastyǵynyń ókilderin tartý, sondaı-aq árbir iri óńirde mamandandyrylǵan ǵylymı ortalyqtardy qurý, onyń erekshelikterin eskerý máselelerin alǵa shyǵardy. Aıtalyq, Qaraǵandy qalasyndaǵy kenishter aýmaǵyn paıdalanýǵa, Ekibastuz, Rıdder, Stepnogor jáne basqa qalalardaǵy ashyq kenishterdi óndirýge qatysty máselelerdi sheshý júıeli kózqaras pen ǵylymı negizdeýdi talap etedi.
Tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, «Sarapshylyq uıymdar palatasy» UAO basqarma tóraǵasynyń orynbasary Talǵat Mamaevtyń aıtýynsha, bes qabattan joǵary kópqabatty turǵyn úı keshenderin jobalaýdyń barlyq problemalyq máselelerine qurylysqa saraptama júrgizgen uıymdar jaýap berýge tıis. Sodan keıin sarapshy turǵyn úı keshenderiniń qabattary sanyn shekteý kerek degen máselege nazar aýdardy. Bul máselege Kodeks nazar aýdarmaǵan. Eger úı qabattarynyń qansha bolatynyn aımaqtyq erekshelikterge qaraı zańdastyryp alsaq, qurylysshylar ony ózgerte almaıdy.
«10 baldyq aımaqtar men tektonıkalyq buzylýlar sııaqty qaýipti jerlerge qansha qabatty kórsetý qajet dep esepteımiz. Keńes zamanynda mundaı aımaqtarda qurylys júrgizý týraly múlde sóz bolmaǵan. Biz turǵyn úı kesheni qabattaryn shekteýdi usynamyz. Almaty tárizdi aımaqtarda bes qabattan joǵary qurylysqa ruqsat berilmeýge tıis. Biz Kodekste Japonııa úkimeti sııaqty seısmıkalyq qorǵanys tehnologııasyn qurylysqa engizý tájirıbesin zańdastyrýymyz kerek», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, sońǵy bes jylda Almatyda tektonıkalyq syzyqtardyń boıynda 15 qabattan joǵary turǵyn úı keshenderi salynyp, paıdalanýǵa berildi. Qala ákimi sol úılerdiń tizimin jasap, baspasózde jarııalady. «О́zderiniń qut mekenine aınalǵan shańyraqtyń tektonıkalyq syzyq boıynda ekenin bilgen árbir adamnyń psıhologııalyq kúızelisi týraly másele – bólek áńgime. Munyń bári qurylysta tek bıznes kózi degen kózqarastyń basymdyqqa ıe bolyp, halyqtyń qaýipsizdigi ekinshi orynǵa ysyrylyp qalǵanyn kórsetip tur», deıdi ol.
Sondaı-aq sarapshy О́nerkásip jáne qurylys mınıstri eksperttik jobalarǵa monopolııa ornatýǵa tyrysyp jatqanyn aıtyp berdi. Ol úshin Qurylys kodeksiniń jobasynda memlekettik emes saraptama ınstıtýtyn joıý normasyn bekitip jatyr. Bul baǵyt boıynsha 200-den astam akkredıttelgen saraptamalyq uıymdardyń sarapshylar qaýymdastyǵy, 2 myńnan astam maman jumys isteıdi. Eger joba maquldanyp ketse, qurylys segmenti syn kózben baqylaý múmkindiginen aıyrylyp qalǵan monopolısterdiń ýysynda bolmaq. Osyǵan deıin Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy turǵyn úıdi baǵalaý naryǵynyń ókilderi jańa kodekstiń kómegimen baǵalaý naryǵyn tolyqtaı memlekettik monopolııaǵa alý áreketin synaǵan bolatyn.
Sarapshy Almatydaǵy monolıtti, karkasty, paneldi úıler jer silkinisine tózimdi ekenin, qamys pen saz balshyqtan jasalǵan úılerdiń sapasy syn kótermeıtinin da aıtyp ótti.
Sáýlet ǵylymdarynyń doktory, QazUTÝ professory Alekseı Ábilov qurylys sapasyna jańa standarttar engizý, sońǵy on jylda paıdalanýǵa berilgen úılerdiń sapasyn qaıta tekserý qajettigin aıtty. Qurylys segmentine jaýap beretin jańa kodekste bıznestiń múddesine basymdyq beretin tustardyń kóp ekenine alańdaıtynyn da jetkizdi. Mundaı zańnyń qajet ekenin, biraq qazirgi joba, onyń aıtýynsha, iri qurylys bıznesiniń múddesine baǵyttalǵanyn jáne sáýlet, qala qurylysy salasyn ekinshi qatarǵa ysyratynyn atap ótti. Bul qujatty «Qala qurylysy kodeksi» dep ataýdy jáne ondaǵy sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys salalaryna naqty anyqtamalar berýdi, sondaı-aq zańsyz taraýlar men baptardan arylýdy usyndy. Qala, aýdan jáne aýyldyq okrýgterdiń bas sáýletshileriniń quqyqtary men mindetterin belgileýdi, sondaı-aq bekitilgen sáýlet, qala qurylysy qujattamasyn buzǵany úshin ınvestorlar men jergilikti ákimshilikterdiń, qurylys sýbektileriniń jaýapkershiligin aıtarlyqtaı arttyrýdy, tipti qylmystyq jaýapkershilikke tartý kerektigin de ashyp aıtty. Onyń paıymdaýynsha, kez kelgen turǵyn úı keshenin josparlaǵan kezde syrt kóz usaq-túıek dep qabyldaıtyn jaıttardyń bári eskerilýge tıis. «Qala qurylysyna jaýap beretin mekemeler tek qurylys barysy ǵana emes, halyqtyń seısmıkalyq qaýipsizdigi, ómir súrý ortasynyń jaılylyǵyn arttyrý baǵytyna basymdyq berýge tıis, jańa qujatta bul máseleler bıznes múddesiniń qaltarysynda qalǵan», dedi A.Ábilov.
Sáýletshiler qaýymy usynylyp otyrǵan kodeks aldaǵy jyldarǵa sáýlet jáne qala qurylysy qatynastaryn retteýge tıis negizgi normatıvtik qujattyń maqsattaryna sáıkes kelmeıdi degen qorytyndyǵa keldi.
Májiliske usynylǵan kodeks jobasyn qaıta qarap, qoǵamdyq talqylaýǵa shyǵaryp, sodan keıin ǵana «Qala qurylysy kodeksi» degen atpen el Parlamentiniń qaraýyna usynylýy kerektigi aıtyldy.
ALMATY
