Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazaqstandaǵy iri qara mal tuqymynyń ishindegi eń birinshi kózge túsetini – aqbas sıyry. 1950 jyldan beri odaq kóleminde bekitilgen «Qazaqtyń aqbas sıyry» tuqymynyń negizgi ereksheligi – ettiligi, tabıǵat tirshiliginen qolaıly jáne jaıylym talǵamaıtyny. Ásirese fermerler mal basyn asyldandyrýda osy tuqymnyń buqalaryna kóp qyzyǵýshylyq tanytyp júr.
Qazaqtyń aqbas tuqymynyń palatasy usynǵan málimette bıyl 1 naýryz boıynsha 8 312 aqbas satylǵan. Ortasha baǵasy – 450 myń teńge. Bunyń ishinde birinshi sanatqa kiretin buqalardyń baǵasy óte qymbat. Mysaly, Qaraǵandy oblysyndaǵy «AgroSıstema» JShS salmaǵy 350 kılo tartatyn buqanyń baǵasyn 950 myń teńge dep belgilepti. Sonda tiri salmaqtaǵy baǵasy 1 800 teńgeden aınalyp tur. Ekinshi sanattaǵy 250 kılolyq buqashyq nemese qashardyń baǵasy 350 myń teńgeden bastalady. Ortasha alǵanda tiri salmaǵy kılosyna 1 500 teńge bolady.
Asyl tuqymdy aqbastardy satý boıynsha alda Abaı oblysy tur. О́ńirde 3 217 bas buqa men qashar satylymǵa shyqsa, odan keıingi oryndaǵy Batys Qazaqstan oblysy 2 296 bas túlikti pulǵa aınaldyrǵan. Bul óńirde keńes zamanynda jergilikti qazaqy sıyrdy «gereford» buqamen býdandastyrý arqyly «Qazaqtyń aqbas tuqymyn» qurý jumystary júrgizilgen seleksııalyq ortalyqtar bolǵan. Bir ǵajaby – jergilikti túlikterdiń shydamdylyǵy, jaıylymǵa beıimdiligi, al gerefordtardan etti bolý qasıeti birigip, osy tuqym dúnıege kelgenin aıta ketýimiz kerek. Asyl tuqymdy iri qarany satylymǵa shyǵarǵan óńirler arasynda Pavlodar, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Aqmola, Jetisý, Jambyl, Almaty, Ulytaý jáne Qostanaı oblystary da bar.
– Derekterge súıensek, qazaqy sıyrdyń tirileı salmaǵy 240-384 kılo aralyǵynda bolǵany jáne bes jasar buqanyń tańdaýlysy 520 kıloǵa deıin salmaq tartqany keltirilgen. Osy derekter qazaqy sıyrdyń shaǵyn deneli bolǵanyn, degenmen, jasy ulǵaıǵan saıyn salmaq qosa alatyn qabiletin aıqyndaıdy. «Qazaqtyń aqbas sıyry» jańa tuqym retinde qabyldanǵan soń, eń joǵarǵy kórsetkish Batys Qazaqstan óńirine tán bolǵan – asyl tuqymdy qunajyn 475 kılo, saqa sıyrlary 511 kılo salmaq tartqan. Jıyrma jyl boıy júrgizilgen seleksııalyq jumystar úlken jetistikterge bastady. Jergilikti malmen salystyrǵanda, jańa sıyr tuqymy 200 kılo artyq salmaq berip, ekonomıkalyq turǵydan mal ósirýdiń tıimdiligi artty. Jaıylymdyq tehnologııada mal baǵýǵa jumsalatyn shyǵynnyń turaqtylyǵyn eskersek, ár bas sıyrǵa shaqqanda qosymsha 100 kılo et shyǵynsyz artyq óndirildi. Bul ortasha kórsetkish edi, – deıdi professor, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Aıbyn Tórehanov.
Professordyń aıtýynsha, jekeshelendirý kezeńinde jappaı jaqsartylǵan mal kúızeliske uryndy. Árkim óz úlesin alyp, sharýasyn kúıttep, qoldaǵy malynan barynsha tabys alýdy maqsat tutty. Asyl tuqymdy maldyń parqy elenbedi. Sharýashylyqtar bóliniske túsip, maldyń esebi de daǵdarysqa ushyrady.
– Osy tusta sıyr etin eksportqa shyǵaramyz degen saıasatpen syrt elden «kirme mal» keldi. Ákelingen maldyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda barlyq memlekettik qoldaý resýrstary osy baǵytqa jumyldyryldy. «Kirme mal» áspettelip, aqbas sıyr «ónimdiligi nashar» mal retinde sıpattaldy. Osy bir ebedeısiz áreketter maqtanyshymyz bolǵan túliktiń órisin taryltty. Degenmen keıingi jyldary qazaqtyń aqbas sıyrynyń respýblıkalyq palatasy osy tuqymnyń damýyna baǵyttalǵan kóptegen sharýa atqaryp jatyr, – deıdi belgili professor.
Statıstıkalyq málimetter boıynsha, 1991 jyly «Qazaqtyń aqbas sıyry» sany jaǵynan shyrqaý shegine jetip, 1 mln 370 myń bas boldy. Osy kezde eldegi et baǵytyndaǵy sıyr sany 2,5 mln basqa jetkenin eskersek, aqbas sıyrdyń úlesi 55 paıyzdy qurap, sıyr etin óndirýdiń kóshbasshysy bolǵan.
