Prezıdent óz Joldaýynda da balalardyń qaýipsizdigi men quqyqtaryn qorǵaý, olardyń áleýmettik jáne ekonomıkalyq ál-aýqatyn qamtamasyz etý máselesine erekshe nazar aýdaryp, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine jazany qatańdatý kerektigin atap ótti. Osyǵan oraı qazirgi tańda Úkimet pen Parlamenttiń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri – bala quqyn qorǵaý.
Keshe Senattyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetinde ótken «Kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin jáne quqyqtaryn qorǵaýdy qamtamasyz etýdiń ózekti máseleleri: problemalar jáne olardy sheshý joldary» atty dóńgelek ústelde qoǵamdy alańdatyp otyrǵan zorlyq-zombylyq máselesi taǵy bir márte keńinen talqylandy.
«Balalardy zorlyq-zombylyq pen qatygezdikten qorǵaý, olarǵa qarsy qylmystardyń aldyn alý, quqyn qorǵaý úshin jaǵdaı jasaý – Úkimet pen Parlamenttiń mańyzdy mindetteriniń biri. Balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý kóbinese bilim deńgeıin, mádenıetin, adamgershilik qasıetin, otbasy ınstıtýtynyń rólin arttyrý, qolaıly áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı jasaý sııaqty kóptegen máselelerdi keshendi sheshýge baılanysty. Munyń bári krımınogendik deńgeıdiń tómendeýine jáne tıisinshe balalarǵa qatysty qylmystardyń sanyna yqpal etetin bolady», dep atap ótti otyrysty ashqan komıtet tóraǵasy Nurlan Beknazarov.
Onyń aıtýynsha, elimizde bala quqyn qorǵaý týraly ulttyq zańnama qabyldanyp, osy salada ınstıtýttar qurylyp, óz qyzmetterin atqaryp keledi. «Elimiz Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasyna, Birikken Ulttar Uıymynyń Bala quqyqtary týraly konvensııasyna t.b. negizgi halyqaralyq qujattarǵa qosylǵan. Sondaı-aq balalardyń quqyn qorǵaý salasynda sot júıesiniń ádil sheshimder qabyldaýy mańyzdy. О́ıtkeni balanyń kez kelgen buzylǵan quqy sot tártibimen qorǵalady. Balalarǵa qatysty daýlardy sheshý nátıjeleri balanyń jeke basynyń qalyptasýyna, onyń fızıologııalyq, rýhanı jáne adamı damýyna áser etetinine asa mán berý qajet», dedi ol.
Senator elimizde bala quqyn qamtamasyz etý maqsatynda kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq, ıaǵnı ıývenaldy sottar qurylǵanyn atap ótti. Olar óz qyzmetinde balalardyń quqyna qatysty qylmystyq, ákimshilik jáne azamattyq isterdi qaraıdy.
«Sonymen qatar balalardyń quqyn qorǵaý jónindegi ulttyq júıeni jetildirý maqsatynda qurylǵan Bala quqyqtary jónindegi ýákil ınstıtýtynyń qyzmeti balalardyń quqyn men zańdy múddeleriniń kepildikterin qamtamasyz etý, olardyń buzylǵan quqylary men bostandyqtaryn memlekettik jáne qoǵamdyq qurylymdarmen ózara is-qımyl arqyly qalpyna keltirýge baǵyttalǵan», dedi N.Beknazarov.
Otyrysta sóz alǵan IIM Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy Qaısar Sultanbek kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytynda qabyldanyp jatqan sharalar týraly baıandama jasady. Ol qazirgi ýaqytta áıelder quqy men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý týraly zań Parlamenttiń qaraýynda jatqanyn aıta kelip, onda osy adamdarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jónindegi sharalar kesheni jáne ómirde qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan adamdarǵa áleýmettik kómek kórsetý týraly erejeler bar ekenin habarlady.
Onyń aıtýynsha, ótken jyly kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty 2 myńnan astam qylmys jasalǵan. «Qazirgi ýaqytta balalar Instagram, TikTok jelilerin belsendi qoldanady. Onda balalardyń damýyna zııan keltiretin tyıym salynǵan mazmundaǵy kontent erkin taratylady. Aldyn alý jumystary aıasynda polısııa organdary ótken jyly 20 myńnan asa zańsyz ınternet-resýrsy anyqtady. Onyń ishinde pornografııalyq materıaldardy taratatyn 3 myńnan astam saıt bar. Olardy buǵattaý úshin «Kıberqadaǵalaý» aqparattyq júıesine (ýákiletti organ – Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi) engizildi», dedi IIM ókili.
Balalardyń quqyn qorǵaý maqsatynda Ishki ister mınıstrligi ótken jyly 14 myńnan astam profılaktıkalyq is-shara uıymdastyrǵanyn atap ótken Qaısar Sultanbek birqatar naqty mysalǵa toqtaldy. Solardyń qatarynda «Nazar aýdaryńyz – balalar» jedel-profılaktıkalyq is-sharasy balalarǵa qarsy jasalatyn túrli quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan.
«Is-shara barysynda jalpy bilim berý mekemelerine irgeles 7 myńnan astam aýmaq jaıaý júrginshiler ótkelderin jol belgilerimen, jaıaý júrginshiler qorshaýlarymen jáne jol júrisin retteýdiń basqa da tehnıkalyq quraldarymen jaılastyrý turǵysynan zertteldi. Nátıjesinde, 5,5 myń kemshilik anyqtalyp, 12,5 myń quqyq buzýshy ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy», dedi ol. Polısııa organdarynyń negizgi mindetteriniń biri – bilim uıymdarynyń terrorızmge qarsy qorǵalýyn qadaǵalaý. О́tken jyly 5 620 mekeme osy maqsatta arnaıy tekseristen ótken.
«Kámeletke tolmaǵandardyń qylmys jasaý sebepteri men jaǵdaılaryn joıý úshin polısııanyń ǵana emes, memlekettik organdardyń birlesken qyzmeti mańyzdy ekenin atap ótkim keledi. О́tken jyly balalardyń óz betinshe túngi ýaqytta júrgeni úshin 96 myńnan asa ata-ana, olardyń túngi ýaqytta oıyn-saýyq oryndarynda bolǵany úshin 2 myń bıznes ıesi ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Bul rette kámeletke tolmaǵandardy ata-analaryna nemese zańdy ókilderine berý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda, polısııa organdary olardy Kámeletke tolmaǵandardy beıimdeý ortalyqtaryna ornalastyrady. Byltyr atalǵan mekemelerge 6 myń jasóspirim jetkizildi», dedi Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy.
Onyń aıtýynsha, kámeletke tolmaǵandardyń quqyn qorǵaý maqsatynda IIM jaqyndary tarapynan balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq faktileri boıynsha is-qımyl algorıtmin ázirlegen. Ony egjeı-tegjeıli túsindirý úshin mınıstrlik basshylyǵy Bala quqyqtary jónindegi ýákilmen birlesip elimizdiń barlyq ýchaskelik jáne ıývenaldy ınspektorlary úshin nusqaýlyq keńes ótkizdi.
«Búginde polısııa qyzmetkerleri osyndaı árbir fakt týraly qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq organdaryna dereý habarlaıdy. Jedel áreket etý úshin barlyq óńirde vedomstvoaralyq mobıldi toptar jáne ýatsap chattary quryldy. Olarǵa bala quqyqtary jónindegi óńirlik ýákilder, prokýratýra, bilim berý, áleýmettik qorǵaý, qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq qyzmetkerleri, ýchaskelik jáne ıývenaldy polısııa ınspektorlary kiredi. Jalpy alǵanda ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan 2 myńnan astam otbasy anyqtalyp, olar týraly aqparat múddeli memlekettik organdarǵa (bilim berý, áleýmettik qorǵaý, qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq) joldandy», dedi ol.
Bala quqyn qorǵaý baǵytynda qolǵa alynǵan taǵy bir qujat – memlekettik organdardyń birlesken buıryǵymen zorlyq-zombylyqqa, býllıngke, kıberbýllıngke ushyraǵan kámeletke tolmaǵandardy erte anyqtaý jáne olarǵa kómek kórsetý jónindegi ádisteme. 2023 jyly balalardy tárbıeleý jónindegi mindetterin atqarmaıtyn 6 myńnan asa ata-ana anyqtalyp, profılaktıkalyq esepke qoıylǵan. Sonymen birge kámeletke tolmaǵandardyń isteri jáne olardyń quqyn qorǵaý jónindegi komıssııalarda 1 800 materıal qaraldy.
«Keshendi tásildiń qajettiligin jáne barlyq múddeli memlekettik organdardyń kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy jaǵdaıdy jaqsartýǵa qatysýyn eskere otyryp, birqatar mınıstrlikke usynystar joldandy. Oqý-aǵartý mınıstrligine bilim berý uıymdaryn qaýipsizdiktiń jańa talaptaryna sáıkes tıisti qaýipsizdik júıelerimen jaraqtandyrý, saýalnamalar, psıhologııalyq tekserýler (testileý) júrgizý arqyly zorlyq-zombylyq qurbandaryn anyqtaý úshin mektep psıhologteriniń jumysyn jetildirý, Úkimettiń buryn bergen tapsyrmalaryn oryndaý aıasynda barlyq jalpy bilim beretin oqý oryndarynda quqyq buzýshylyqtardyń profılaktıkasy jónindegi menedjerlik laýazym engizý syndy usynystar joldandy», dedi Ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy Qaısar Sultanbek.
Sonymen qatar ol Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine, Týrızm jáne sport mınıstrligine joldanǵan usynystardy da atap aıtty.
Otyrysta Astana, Shymkent qalalary, Batys Qazaqstan oblysy máslıhattarynyń, sondaı-aq Bas prokýratýranyń, Ádilet, Oqý-aǵartý, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý, Mádenıet jáne aqparat mınıstrlikteriniń ókilderi kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy zańnamany jaqsartý jóninde baıandama jasap, usynystaryn aıtty.
