– Erbol Ulataıuly, elimizdiń sot salasynda qandaı ózgerister júrip jatyr?
– 2023 jyl sot salasyndaǵy ákimshilik qyzmetkerler úshin qyzmet sapasyn jandandyrýǵa baǵyttalǵan strategııalyq jáne operasııalyq menedjmenttiń jańa modeliniń engizilýimen mańyzdy boldy. О́tken jyldyń basynda sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamenti sot ákimshiligi retinde qaıta qurylyp, aıryqsha mártebe aldy. Aıryqsha dep otyrǵanymyz, sot ákimshiligi ataýyn ózgertip qana qoıǵan joq, onyń mártebesi Úkimet apparatynyń deńgeıimen teńesti.
2023 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottaryna qosymsha sanattar berilip, quzyreti keńeıtildi. Aldaǵy ýaqytta elimizde Otbasylyq sottar qurylmaq. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń bastamasymen 2019 jyldan bastap sottarda Otbasylyq sot qanatqaqty jobasy iske qosylyp, kóptegen jumys júrgizildi.
Búgingi tańda elimizde Otbasylyq sottardy qurýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni ajyrasý faktileri kóbeıdi. Mundaı jaǵdaıda taraptar da, olardyń balalary da moraldyq turǵydan zardap shegedi. Osyndaı qıyn kezde memleket tarapynan tegin quqyqtyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetiledi.
2023 jyldyń 27 naýryzynda Prezıdent «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine prosestik zańnamany jetildirý jáne sot júıesin reformalaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıyp, osy túzetýlerge saı balalardyń múddesine qatysty zańdardyń jekelegen erejeleri naqtylandy. Sondaı-aq kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottardyń quzyretine azamattyq isterdiń keıbir sanaty berildi.
Búgingi tańda sot reformasy boıynsha zańnamalyq túzetýlerdiń ekinshi blogi qolǵa alynyp jatyr. Túzetýlerdi Senat alańynda arnaıy qurylǵan jumys toby ázirlegen. О́zgerister «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa, prosestik kodeksterge, sondaı-aq birqatar arnaıy zańǵa engiziledi. Negizgi jańashyldyq – qylmystyq jáne azamattyq ister boıynsha kassasııalyq ótinishmhattardy aldyn ala qaraýdy alyp tastaý. Prezıdent tapsyrmasymen derbes kassasııalyq satylar qurý máselesi de pysyqtalyp jatyr.
– Qazirgi ýaqytta arazdasqan aǵaıyn daýyn Bıler keńesi arqyly sheshý jóninde kóp aıtylyp júr. Bastama qanshalyqty nátıje beredi?
– Bıler keńesiniń basty maqsaty – qoǵamdaǵy yntymaq pen birlikti nasıhattaý, daý-janjal kórsetkishin tómendetý, quqyqbuzýshylyqqa jol bermeý, ulttyq qundylyqtardy, salt-dástúr, ádet-ǵuryptardy saqtaý, jastarǵa, turǵyndarǵa quqyqtyq jáne adamgershilik tárbıe berý. Sondaı-aq asa aýyr emes qylmystardy, otbasylyq-turmystyq jáne eńbek daýlaryn sotqa jetkizbeı medıasııa tártibimen taraptardy tatýlastyrýǵa basymdyq berý.
Qazirgi tańda osy baǵytta medıatorlarmen, Bıler keńesimen jumys istep jatyrmyz. Jergilikti ákimdikterdiń janynan «Bastaý» jumys toby qurylǵan. Neke buzýǵa shaǵym jazǵan otbasy ıelerin áýeli sol jumys tobyna jiberemiz. Sol jerde bıler, medıatorlar, psıhologter, ákimdik ókilderi sóılesedi. Taraptardy tatýlastyrý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda tıisti usynystar beriledi.
Bıler keńesteriniń quramyna bedeldi, abyroıly, bilikti, ómirlik tájirıbesi bar ardagerler tartylǵan. Olar daýly máselelerdi múmkindiginshe beıbit jolmen sheship, eki tarapty tatýlastyrýǵa qabiletti ekendigin kórsetip otyr. Aýdandyq, aýyldyq Bıler keńesiniń tóraǵalary bolyp esimi elge belgili, halyq syılaıtyn, tyńdaıtyn, qurmetteıtin ardagerler bekitildi.
Oblystyq Bıler keńesi respýblıkalyq «Dáneker» qanatqaqty jobasyn basshylyqqa alyp, halyq arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip jatyr. Oblystyq Bıler keńesi iske kirisken alǵashqy kúnnen bastap oblystyq sotpen birlese otyryp, «Bıler keńesteri týraly erejeniń» jobasy jasaldy. Atalǵan ereje 2019 jyldyń sáýir aıynda Shymkent qalasynda ótken ardagerler uıymdarynyń respýblıkalyq jıynynda maquldandy.
Ereje qabyldanǵannan keıin Bıler keńesteriniń múshelerin oqytýdy, buryn aınalysyp kórmegen istiń qyr-syrymen tanystyrýdy qolǵa aldyq. Bul jumys tórt jyl buryn qańtar aıynda bastaldy. Oblystyq sottyń uıymdastyrýymen oblystyq Bıler keńesiniń músheleri men aýdandyq Bıler keńesteriniń tóraǵalaryna arnalǵan semınar ótkizildi. «Medıasııa týraly» zańdy basshylyqqa alyp, jumysty júrgizý úshin 85 ardagerge «Kásibı emes medıator» sertıfıkaty tapsyryldy.
– Qazir ákimshilik ádilet kásipkerler men bıznesti memlekettik organdardyń zańsyz áreketterinen qorǵaýda tıimdiligin kórsetip otyr. Jańa kodeks oblystyq sot jumysyna nendeı ózgeris ákeldi?
– Memleket basshysynyń Jarlyǵymen 2020 jyldyń 29 maýsymynda Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks qabyldanyp, qujat 2021 jyldyń 1 shildesinen bastap qoldanysqa engizildi. Ákimshilik ádilettiń basty maqsaty bir jaǵynan azamattarǵa basqarýshylyq sheshimder qabyldaý úderisine belsendi qatysýǵa múmkindik beretin kepildikterdi qamtamasyz etý bolsa, ekinshi jaǵynan – joǵary turǵan memlekettik organda nemese sotta jarııa-quqyqtyq daýlardy qaraý kezinde azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń tıimdi tetikterin belgileý.
Kodeks qabyldanbaı turyp, azamattyq sot isin júrgizýde jarııa-quqyqtyq daýlardyń 85 paıyzy memlekettik organdardyń paıdasyna sheshiletin. Ákimshilik ádilet azamattardyń ótinishin qaraý tıimdiligin arttyryp, quqy men zańdy múddesin qalpyna keltirýge yqpal etkenin tájirıbe kórsetip otyr. Sebebi qazirgi tańda ákimshilik ister boıynsha sot sheshimderiniń 50 paıyzdan astamy azamattardyń paıdasyna sheshilip jatyr.
Ákimshilik isterdi qaraý barysynda sýdıalar azamattar men bıznes sýbektileriniń sotqa shaǵymdary men ótinishterine negiz bolǵan laýazymdy adamdardyń, ákimshilik organdardyń júıeli problemalaryn anyqtady. Alty aıdaǵy sottarmen isterdi qaraý kezinde anyqtalǵan zańbuzýshylyqtar boıynsha ákimshilik organ men laýazymdy tulǵalar atyna 40 jeke uıǵarym shyǵaryldy.
– Turmystyq zorlyq-zombylyq quqyqbuzýshylyq áreketteri áleýmettik jelide ótkir taqyryptyń birine aınaldy. Osy másele týraly pikirińiz qandaı?
– Sot júıesiniń negizgi baǵyttarynyń biri – otbasy qundylyǵyn nasıhattaý, adam quqyn qorǵaý jáne zań ústemdigin nyǵaıtý. Statıstıkaǵa súıensek, 2023 jyly Jambyl oblysy sottarymen otbasy-turmystyq qatynastar aıasyndaǵy quqyqqa qarsy áreketter boıynsha 10 083 is qaralyp, 2607 is tatýlasýǵa baılanysty qysqartylǵan. Densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý boıynsha 4097 is qaralyp, 1 110 is tatýlasýǵa baılanysty qysqartylǵan. Uryp-soǵý boıynsha 4183 is qaralsa, 789 is tatýlasýǵa baılanysty qysqartylǵan.
Zańnamany qatańdatý máselesi kún tártibinde tur. Aıtalyq, uryp-soǵý, jeńil dárejeli dene jaraqatyn keltirý isteri boıynsha qylmystyq jaýapkershilikke tartýdy engizý usynylyp otyr. Quqyq buzýshynyń minez-qulqyna qoıylatyn talaptar aıasynda qysym kórsetýshini úıden ýaqytsha shyǵarý men psıhologııalyq kýrsqa jiberý quqyǵyn da sotqa berý josparlanǵan.
– Azamattyq, qylmystyq ákimshilik sot júrgizýde qaralǵan ister, shyǵarylǵan aqtaý úkimderi týraly qysqasha aıtsa ketseńiz.
– Jambyl oblysynyń sottary 2023 jyly 1646 adamǵa qatysty 1356 qylmystyq isti qarap, úkim shyǵardy. 19 adamǵa qatysty aqtaý úkimi shyǵarylǵan, 2022 jyly bul kórsetkish 31 adamdy quraǵan.
Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly isterde oblys sottarynda 2023 jyly ákimshilik quqyqbuzýshylyq boıynsha 13 096 adamǵa qatysty 13 096 is qaraldy, bul ótken jylmen salystyrǵanda edáýir kóp. Byltyr 10 411 is qaralǵan.
Ákimshilik ister boıynsha ákimshilik ádilettiń aıasynda 2023 jyldyń 12 aıynda 1205 ákimshilik is túsip, 1002 is qaralǵan, ol 83,1 paıyzdy qurap otyr. 2022 jyly 1176 ákimshilik is túsken edi.
Jyl saıyn shaǵymnyń ósýi baıqalady. Azamattar men bıznestiń paıdasyna 56,5 paıyz sheshim (187) shyǵaryldy. Azamattyq ister boıynsha 2023 jyly oblystaǵy birinshi satydaǵy sottarmen 17 929 is óndirisimen aıaqtalǵan, onyń ishinde 10 018 is sheshim shyǵarýmen qaralǵan. 2023 jyly Jambyl oblysynyń sottary respýblıka sottary arasynda azamattyq ister boıynsha sot tóreligin atqarýda eń joǵary kórsetkishke qol jetkizdi.
– Sybaılas jemqorlyqqa jol bergen sýdıalar týraly ne aıtasyz?
– Mundaı jaǵymsyz jaıttar oblysymyzda bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. О́tken jyly Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń Jambyl oblysy boıynsha departamenti qyzmetkerleri Taraz qalalyq №2 sotynyń sýdıasy F.S.Ýteshovany para aldy degen kúdikpen ustap, oǵan Qylmystyq kodekstiń (QK) 366-baby 2-bóligimen qylmystyq is qozǵalyp, bultartpaý sharasy «eshqaıda ketpeý» qolhatynda bolǵan.
Jambyl aýdandyq sotynyń 2023 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy úkimimen, sottalýshy F.S.Ýteshova QK-niń 366-baby 2-bóligimen kináli dep tanylyp, oǵan 3 jyl bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndaldy. Úkimmen kelispegen sottalýshy jáne onyń qorǵaýshysy apellıasııalyq satydaǵy sotqa apellıasııalyq shaǵym túsirgen. Jambyl oblystyq sotynyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń 2024 jylǵy 24 qańtardaǵy qaýlysymen F.S.Ýteshovaǵa qatysty úkim ózgerissiz, onyń apellıasııalyq shaǵymy qanaǵattandyrýsyz qaldyryldy.
– Sýdıalyq bos oryndarǵa bilikti mamandar tartý barysynda qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– Qazirgi tańda oblysta sýdıa laýazymyna 12 bos oryn bar. Jambyl oblystyq soty tarapynan sot júıesin reformalaý baǵytynda sýdıalar korpýsyna bilikti kadrlardy tartý úshin biraz is-shara júzege asyrylyp jatyr. Máselen, óńirde ornalasqan memlekettik organdarǵa, sot qyzmetkerlerine, advokattar men notarıýstarǵa sýdıa laýazymyna biliktilik emtıhanyn tapsyrýǵa nıet bildirgen tulǵalardyń tizimin aldyrdyq. Nátıjesinde, sot qyzmetkerlerinen – 24, memlekettik kiris organdarynan – 2, sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl departamentinen – 3, tekserý komıssııasynan – 2, jeke sot oryndaýshylardan – 8, ádilet basqarmasynan – 4, advokattar alqasynan – 8, Jambyl oblysy boıynsha ekonomıkalyq tergeý departamentinen – 2, polısııa departamenti zeınetkerlerinen – 2 – barlyǵy 56 adam sýdıa laýazymyna biliktilik emtıhanyn tapsyrýǵa qyzyǵýshylyq bildirgen.
Olarǵa oblystyq sottyń sýdıalary semınar sabaqtar, kezdesýler ótkizip turady. Bul kezdesýlerde azamattyq, ákimshilik, qylmystyq is júrgizý tártibin túsindirýmen qatar, konkýrstyq rásimder men sýdıany taǵaıyndaý tártibimen egjeı-tegjeı túsiniktemeler beriledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Tabıǵat MUSYLMANQUL,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
