Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵynyń bas mamany, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tatıana Slajneva Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń dereginshe, keıingi 36 jylda álemde artyq salmaqtan zardap shegetin adamdardyń sany eki ese óskenin aıtady. DDU-nyń 2022 jyly jarııalaǵan jańa baıandamasyna úńilsek, Eýropa qurlyǵynda artyq salmaq pen semizdiktiń taralýy epıdemııa deńgeıine jetken jáne áli de ósý qarqynyn saqtap otyr. Ár 10 jyl saıyn artyq salmaǵy bar adamdar qatary 10 paıyzǵa artý ústinde.
Dárigerdiń pikirinshe, bizdiń elimiz de álemge tóngen bul keselden din aman emes. Qazaq tamaqtaný akademııasy júrgizgen zertteý kórsetkendeı, eldegi eresek adamdar arasynda (15 jastan joǵary) áıelderdiń shamamen 29,7%-y, erlerdiń 33,9%-y, ıaǵnı úshten biri artyq salmaqqa ıe.
«Al balalarǵa kelsek, bizdiń ulttyq ortalyq júrgizgen COSI zertteýiniń derekteri boıynsha 2020 jyly 6 jastan 9 jasqa deıingi balalardyń 20,6%-da artyq salmaq bar bolyp shyqty. Ásirese ul balalar arasynda kóbirek. Sonyń ishinde aýyldyq jerdegi balalarmen (17,5%) salystyrǵanda, qalada turatyndar arasynda semizdik kórsetkishi (23,1%) anaǵurlym kóp. Buǵan qalalyq jerdegi artyq tamaqtanýmen birge, qımyl-qozǵalystyń azdyǵy da sebep bolyp otyr», deıdi T.Slajneva.
Densaýlyq saqtaý salasy mamandary artyq salmaq pen semizdiktiń adamnyń ómir sapasyna tıgizer zardaby óte zor ekenin aıtady. Artyq salmaq ókpege jáne kók etke (dıafragma) qosymsha kúsh túsiredi de, bul qalypty tynys alýǵa kedergisin keltiredi. Al bul óz kezeginde tez sharshaýǵa, dene belsendiliginiń tómendeýine jáne kúndelikti tirshilikte túrli shekteýlerge sebep bolady. Buǵan qosa mamandar artyq dene salmaǵy ómir súrý uzaqtyǵyn ortasha eseppen 7 jylǵa qysqartady deıdi. Jyl saıyn álemde kem degende 2,8 mıllıon eresek adamnyń semizdik saldarynan qaıtys bolatyny dáleldengen.
«Naqty mysaldarǵa júginsek, qant dıabeti aýrýynyń 44%-na, júrek ıshemııalyq aýrýynyń 23%-yna jáne qaterli isik túrleriniń 7%-dan 41%-ǵa deıingi jaǵdaılaryna semizdik pen artyq salmaq sebep bolady. Sonymen qatar artyq salmaq ateroskleroz, gıpertonııa, ınfarkt, ınsýlt, asqazan-ishek patologııasy, artrıt, reprodýktıvti qyzmettiń buzylýy jáne basqa da kóptegen aýrýdyń órshýine túrtki bolýy múmkin. Qımyl-qozǵalystan bólek, tamaqtaný ereksheligi men rejiminiń buzylýy da artyq salmaq qosýǵa yqpal etedi. Kómirsý, maı, tuz, táttiler jáne alkogoldi ishimdikterdi shamadan artyq tutyný, sondaı-aq túnde jatar aldynda tamaq ishýdiń densaýlyqqa zııany kóp», deıdi T.Slajneva.
Dárigerdiń aıtýynsha, kalorııalardy, qanttardy, qanyqqan maılardy jáne tuzdy shamadan tys tutyný – semizdiktiń paıda bolýyna yqpal etetin negizgi faktorlardyń biri. Al taǵamdyq zattardyń barlyǵynan (aqýyzdar, kómirsýlar, maılar, dárýmender, mıneraldar) birdeı mólsherde quralǵan, ıaǵnı ártúrli taǵamdardy qamtıtyn «teńdestirilgen tamaqtaný» qalypty salmaq pen densaýlyqty saqtaýǵa kómektesedi. «Jemisterdi, kókónisterdi, dándi daqyldardy, aqýyzǵa baı taǵamdardy (et, balyq, jumyrtqa, burshaq daqyldary) jetkilikti mólsherde tutyný, sondaı-aq janýar maıyna, qantqa jáne tuzǵa baı taǵamdardy shekteý salmaqty tıisti shamada ustaýdyń paıdaly joly», deıdi ol.
Biz odan semizdiktiń tuqym qýalaıtyny jaıynda, sondaı-aq týǵannan semirýge beıim adamdar artyq salmaq qospaý úshin ne isteýi kerektigin suradyq. Onyń aıtýynsha, bul jerde genetıkalyq faktordyń bar ekeni ras, alaıda ol barlyq semizdik jaǵdaıdyń 2-aq paıyzyn quraıdy eken.
«Mamandardyń pikirinshe, salmaǵy qalyptan tys adamdardyń 98%-y – ómir saltyn durys ustanbaý, dene belsendiliginiń tómen bolýy jáne durys tamaqtanbaý saldarynan semizdikke ushyraǵandar. Qalǵan 2%-y ǵana – zat almasýdyń buzylýynan, endokrındik patologııadan (qalqansha bezi, búırek ústi bezi, gıpofız, qyzdardyń analyq bezderi), keıbir dári-dármekterdi uzaq ýaqyt qabyldaýdan (gormondyq preparattar, antıdepressanttar) jáne tuqym qýalaý jolymen paıda bolǵan artyq salmaq. Iá, zertteýler genetıkalyq faktordyń metabolıkalyq úderisterge, tábetke, maıdyń jınalýyna jáne salmaq qosýǵa áser etetinin kórsetedi. Degenmen genetıka semizdiktiń jalǵyz sebebi emes ári ony durys tamaqtaný jáne salamatty ómir saltyn ustaný sııaqty syrtqy faktorlarmen ózgertýge bolady. О́zińiz aıtqandaı, týǵannan semirýge beıim adamdar kalorııany az tutynyp, sportpen jıi aınalysý arqyly aryqtaýǵa múmkindigi bar», deıdi dáriger.
Sonymen birge ol aryqtaý úderisin mamannyń baqylaýymen júzege asyrǵan abzal ekenin, bul qol jetkizilgen nátıjeni ustap turýǵa ári artyq salmaqtan densaýlyqqa zııanyn tıgizbeı arylýǵa múmkindik beretinin eskertti.
Jalpy, buryn semizdik kórinisi kóbine-kóp úlken adamdardan baıqalatyn, balalar arasynda ilýde bireý ǵana kezdesetin. Al qazirgi tańda besikten beli shyqpaǵan jas jetkinshekterdiń arasynda da mesqaryn ıeleri kóptep kezdesedi. Joǵaryda keltirgen derekterimiz sonyń anyq aıǵaǵy. T.Slajneva bul jaǵdaıǵa gadjetterdiń de qatty áser etip jatqanyn aıtady. Balalar kompıýter men telefon aldynda uzaq ýaqyt qımylsyz otyrýmen qatar, áleýmettik jelide jyltyńdap shyǵa beretin zııandy ónimderdiń agressıvti jarnamasyna da tez sengish keledi. Mamandardyń aıtýynsha, balalar men jasóspirimderge fast-fýd, túrli kondıterlik ónimder men gazdalǵan tátti sýsyndardyń kommersııalyq jarnamalary erekshe áser etedi eken. Qaıta óńdelgen qunarlyǵy joǵary mundaı ónimderdiń quramynda qant, tuz jáne maı shamadan tys kóp bolady, sonymen qatar bıologııalyq qundylyǵy óte tómen. О́ıtkeni óńdeý barysynda bala aǵzasynyń qalypty ósýi men damýy úshin óte qajet dárýmenderden, taǵamdyq talshyqtardan jáne basqa da paıdaly bıologııalyq belsendi zattardan aıyrylady.
Sondyqtan barlyq ata-ananyń mindeti – balany erte jastan bastap durys tamaqtanýǵa úıretip, is-qımyl belsendiligin arttyrýǵa tıis. Tutynatyn taǵamyndaǵy qant mólsherin azaıtý arqyly rasıon qunarlyǵyn qalypty deńgeıde ustaý (táttiler, gazdalǵan tátti sýsyndardy ishkizbeý, bala kezinen sý ishýge úıretý), fast-fýd, shujyq, sosıskalardy, konservilengen ónimderdi shekteý, rasıonǵa maısyz et, balyq, tabıǵı qyshqyl sút ónimderin qosý, jemister men kókónisterdi, burshaqtardy, dándi daqyldardy jáne jańǵaqtardy kóbirek tutynýǵa úıretý kerek.
«Osy oraıda meniń aıtarym, jemister men kókónisterdi jáne sýdy árdaıym balalardyń kóz aldyna qoıyńyz. Teledıdar men kompıýter aldynda, smartfon nemese basqa da gadjetterdi ustap otyryp tamaq ishýge ruqsat bermeý kerek. Kishirek tárelkelerdi paıdalaný arqyly balanyń tutynatyn taǵam mólsherin azaıtý qajet. Jastaıynan olardy qımyl-qozǵalysty kóp jasaýǵa, sportpen shuǵyldanýǵa daǵdylandyryńyz. Sonymen birge uıqyǵa jatý rejimin qatań saqtańyz. Adam boıyndaǵy artyq salmaqtyń bolýy uıqynyń azdyǵymen de baılanysty ekeni dáleldengen. Jas balalar kem degende 9 saǵat uıyqtaýy kerek. Osy erejelerdi buljytpaı oryndap, salamatty ómir saltyn ustansańyz, ózińizdi de, balalaryńyzdy da densaýlyqqa zııany bar semizdik sekildi keselden saqtaı alasyz», dep sózin aıaqtady dáriger.
