Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Jetekshi elder adam áleýetin damytý, saıası turaqtylyq pen ınklıýzıvti damýdy qoldaý, osal jandardy kúızelisterge jetkizbeý jónindegi ulttyq strategııanyń negizgi elementi retinde áleýmettik qorǵaýǵa aıryqsha mańyz beredi. Ásirese halyqtyń kedeı jáne osal toptaryn qorǵaý – BUU-nyń búkil álem, sonyń ishinde Qazaqstan umtylatyn ornyqty damý maqsattarynyń (TDM) salmaqty bóligi. Iаǵnı óz qoǵamyn nyǵaıtýǵa jáne ádildik ornatýǵa birtaban jaqyn turatyn elderdiń artyqshylyǵy áleýmettik álsiz toptardy jelep-jebeýinen kórinedi. Búginde elimiz Memleket basshysynyń jańa bastamasymen áleýmettik qorǵaý júıesiniń tıimdiligin arttyrýǵa, qoǵamymyzdy úılesimdi ári ádil etýge múmkindik beretin keshendi reformalarǵa bet túzedi. Áleýmettik saıasattyń jańa júıesin ázirleý men iske asyrýda, onyń negizgi uǵymdaryn anyqtaýda naqty qadam jasaldy. TMD keńistiginde alǵash ret áleýmettik qorǵaý júıesin jetildirýge baǵyttalǵan Áleýmettik kodeks qabyldandy. О́tken jyldyń basynan beri memlekettik qyzmetterdi proaktıvti kórsetýge múmkindik beretin Otbasynyń sıfrlyq kartasy tolyq kólemde jumys istep tur.
2030 jylǵa deıin 3,8 mln sapaly jumys oryndaryn qurýdy kózdeıtin Eńbek naryǵyn damytý tujyrymdamasy ázirlenip, qabyldandy. Azamattardy jumyspen qamtý boıynsha sharalar iske asyrylyp, ótken jyldyń ishinde 964 myń adam eńbek kózin tapty. Jastarǵa arnalǵan kásipkerlikti qoldaý maqsatynda 5 640 joba maquldandy. Áleýmettik osal sanattaǵy adamdarǵa 9 100-den asa grant berildi. Jańa Kóshi-qon saıasaty tujyrymdamasynyń jeti baǵyty boıynsha keshendi sharalar iske asyrylyp jatyr. Bıyl 1 qańtardan bastap eń tómengi jalaqy mólsheri qaıta artyp, ony anyqtaýdyń ádistemesi ázirlendi. 2023 jylǵy jeltoqsanda Qaýipsiz eńbek tujyrymdamasy qabyldanyp, iske asyryla bastady. Zııandy jaǵdaılarda eńbek etetin tulǵalardy áleýmettik qorǵaýdy kúsheıtý úshin bıyldan bastap arnaýly áleýmettik tólem engizildi. Sonymen qatar múgedektigi bar tulǵalardy áleýmettik qorǵaý maqsatynda 2023 jyldyń 1 shildesinen bastap jańa sharalar qolǵa alynyp, ınternet-platformalarda jumys atqaratyn azamattardyń qyzmetin zańdastyrý úshin Áleýmettik, Salyq kodeksterine túzetýler ázirlendi.
Búginde elimiz qoǵamnyń jáne osal toptardyń múddeleri basymdyqqa aınalǵan basqarýdyń áleýmettik túrin qabyldady. Bul qadamnyń mańyzdy aspektileriniń biri – qıyn ómirlik jaǵdaıdaǵy adamdar men otbasylardy ońtaıly kúnkóris deńgeıimen qamtamasyz etý, sonyń ishinde turaqty tólemder men bıýdjet arqyly qarjyny teń bólý. Ataýly áleýmettik kómektiń (AÁK) negizgi maqsaty – aqshalaı tólem túrinde qoldaýdy júzege asyrý jáne otbasynyń eńbekke qabiletti múshelerin jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń belsendi sharalaryna tartý arqyly otbasyn qıyn ómirlik jaǵdaıdan shyǵarý. AÁK tabysy óńirlik eń tómen kúnkóris deńgeıiniń 70%-ynan aspaıtyn azamattarǵa toqsan saıyn áleýmettik kómek taǵaıyndaýdy, tabysy az otbasylardaǵy 1 jas pen 6 jas aralyǵyndaǵy ár balaǵa 1,5 AEK (5 538 teńge) mólsherinde aı saıynǵy qosymsha tólem berýdi, jumysqa ornalastyrýdy, óz isin ashýǵa nıetti otbasylarǵa granttar bólýdi, biliktilikti arttyrý kýrstaryna jiberýdi (qajet bolǵan jaǵdaıda) jáne basqalar arqyly jumyspen qamtýǵa járdemdesýdi qamtıdy. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2019 jyly AÁK-ti 2,2 mln adam alsa, jumyspen qamtýǵa járdemdesý jáne jaǵdaıy nashar otbasylarǵa qolushyn sozý, memleket pen kómek alýshylardyń ózara mindettemelerin qoldaný jónindegi belsendi sharalar arqyly 2023 jyly olardyń sany shamamen 600 myń adamdy qurady. Byltyr AÁK 114,1 myń otbasynan 598,4 myń adamǵa taǵaıyndalyp, bul maqsatqa bıýdjetten 57,4 mlrd teńge jumsalǵan. Al osy jyldyń aqpanynda 49,7 myń otbasyndaǵy 262,3 myń adamǵa ataýly áleýmettik kómek taǵaıyndaldy. Bıyl osy maqsatqa bıýdjetten 75,9 mlrd teńge qarastyrylǵan. Sondaı-aq bıylǵy aqpanda AÁK alýshylar qataryndaǵy mektep jasyna deıingi 80,6 myń balaǵa 446,2 mln teńge somasyna qosymsha tólem taǵaıyndaldy. Qazirgi ýaqytta azamattar AÁK taǵaıyndaýǵa ótinishti turǵylyqty jeri boıynsha mansap ortalyǵynda, aýyl okrýginiń ákimine, sondaı-aq Elektrondyq úkimet portaly (egov.kz) arqyly bere alady. Qazirde áleýmettik kómek proaktıvti túrde, ıaǵnı adamnan tikeleı ótinimsiz taǵaıyndalatyn memlekettik qyzmetterdiń birine aınaldy.
Ádil memleket azamattarǵa laıyqty ómir súrý úshin qajet nárseniń bárin berý mindettemesin qamtıdy. Biraq el ishinde áleýmettik baǵdarlamalardy ádeıi jeke múddesine paıdalanatyn azamattar az emes. Úı-jaıy, qymbat kóligi bola tura járdemaqy úshin kiristerin jasyrǵan otbasylar da kezdesedi. Al kómekke shynymen muqtaj jandar áleýmettik qoldaý sharalarynan tys qalyp jatyr. Memlekettik áleýmettik qoldaýdy shamamen 4,5 mln adam nemese eldiń árbir besinshi turǵyny alsa, olardyń kópshiligi jumys isteýge ábden qabiletti. Aqpanda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda áleýmettik sala máselelerine aıryqsha mán bere otyryp, Prezıdent azamattarǵa áleýmettik kómek pen qoldaý qurylymdaryn jáne tetikterin tolyq qaıta qaraý qajettigin aıtty. Qasym-Jomart Toqaev nazar aýdarǵandaı, áleýmettik kómektiń tıimdiligin arttyryp, onyń kimge jáne qalaı beriletinin oılastyrý kerek. Sonda bólingen qarjyny barynsha tıimdi jumsap, ony shyn máninde kómekke muqtaj adamǵa berýge múmkindik týady. Sol sekildi jumyspen qamtý ortalyqtarynyń bastalǵan transformasııasyn ýaqtyly aıaqtaý mańyzdy. Olardyń qyzmetterine aqy tóleý nátıjesi boıynsha, ıaǵnı árbir jumysqa ornalasqandar úshin júzege asyrylýǵa tıis.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń alqa otyrysynda sala basshysy Svetlana Jaqypova otbasynyń sıfrlyq kartasynyń múmkindikterin, memlekettik jáne memlekettik emes uıymdardyń júıelerimen jańa ıntegrasııalardy paıdalana otyryp, áleýmettik kómekti tolyq transformasııalaý jumystary júrgiziletinin habarlady. Bul qarajattyń ataýlylyǵy men maqsatty paıdalanylýyn qamtamasyz etý maqsatynda áleýetti kómek alýshylardy, bıýdjettiń shyǵys bóligin aıqyndaýǵa múmkindik berip, nátıjesinde, muqtaj otbasylarǵa keshendi qoldaý kórsetýdiń naqty reglamenti ázirlenedi. Ataýly áleýmettik kómek kóbinese qasaqana tómendetilgen kirister emes, shyǵystar kórsetkishterine negizdelýi úshin júıe qaıta qurylady. Buǵan deıin aqshalaı kómek alǵan adamdardyń arasynda jeke kásipkerler de bolǵan. Sondyqtan azamattardyń negizgi shyǵystaryn esepke alý jáne verıfıkasııa tetigi pysyqtalyp, AÁK-ti transformasııalaýdyń jańa tásilderi boıynsha tıisti usynystar engiziledi. Al jergilikti atqarýshy organdar halyq arasynda áleýmettik táýeldilikke tózbeýshilik, kedeılik jaǵdaıynan shyǵýǵa yntalandyrý týraly túsindirý jumystaryn jandandyrýy kerek.
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy Temirlan Tóleý áleýmettik qoldaýdy qajet etetin azamattardy shartty túrde úsh sanatqa bóledi. Birinshisi – turmysy tómen otbasylar, ásirese ómirlik qajettilikterdi qamtamasyz etýde qıyndyqqa tap bolýy múmkin balalary bar otbasylar. Bul turǵyda balalardyń kedeıligine nazar aýdarý qajet, óıtkeni onyń saldary bolýy múmkin. Ekinshisi – tabysy tómen adamdar, olar kommýnaldyq qyzmetterdi tóleýde, azyq-túlik sebetin satyp alýda qarjylyq qıyndyqqa tap bolýy yqtımal. Jastardyń belgili bir bóligi de nazar aýdarýdy qajet etedi. Olardyń arasynda lýdomanııa, kóshi-qonnyń teris saldosy, ajyrasý sanynyń kóptigi jıi baıqalady. Bul qubylys kóbine tabystyń tómendiginen nemese olardyń tolyq bolmaýynan týyndaıdy. Úshinshi top – zeınetkerler, ásirese jalǵyzbasty, múgedektigi bar qart adamdar. Olar únemi dári-dármek pen medısınalyq qyzmetke zárý.
«Elimizde jastarǵa arnalǵan kóptegen baǵdarlama bar, biraq kópshiligi bul týraly bile bermeıdi. Bul klassıkalyq túrdegi áleýmettik kómek bolmaǵanymen, memlekettiń qoldaýy. Osy baǵdarlamalardy túsindirý jáne olarǵa qatysýdy jeńildetý sharalaryn qarastyrý kerek. Sondaı-aq «Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tólem qabilettiligin qalpyna keltirý jáne bankrottyq týraly» zańdy mysalǵa alýǵa bolady. Azamattardyń bári birdeı bul tájirıbeniń múmkindikterin bilmeıdi. Sondyqtan halyqty aqparattandyrý aspektisi óte mańyzdy», deıdi áleýmettanýshy T.Tóleý.
О́mirlik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, áleýmettik teńsizdik, sondaı-aq muqtaj adamdarǵa nesibesi buıyrmaıtyn, al materıaldyq jaǵdaıy bar adamdar odan bas tartpaıtyn jaıttar da oryn alady. Sondyqtan resýrstardy ádil bólý úshin eń aldymen áleýmettik qoldaýǵa shyn máninde zárý toptardy maqsatty túrde anyqtaǵan jón.
