Shvesııa NATO quramyna endi

Odaqqa kirý ońaı bolmady

Fınlıandııamen birge Shvesııa da Reseı Ýkraınaǵa basyp kirgen kezde 2022 jyly NATO-ǵa kirýge ótinish berdi. Alaıda Fınlıandııa Soltústik Atlantıkalyq qorǵanys alıansynyń músheligine ótken jyldyń sáýir aıynda endi, al Shvesııa osy kúnge deıin Túrkııa men Majarstan tarapynan qoldaý tappaı keldi. Túrkııa prezıdenti Redjep Taııp Erdoǵan Shvesııanyń Odaqqa kirýin ratıfıkasııalaıtyn hattamany osy jyldyń 25 qańtarynda ǵana bekitti. Al Majarstan Parlamenti sheshimdi 26 aqpanda qabyldady. Buǵan deıin Majarstan premer-mınıstri Vıktor Orban Býdapeshtte Shvesııa Úkimetiniń basshysy Ýlf Krısterssonmen kezdesý ótkizdi.

«Biz ózara kelisimge keldik», degen edi Vıktor Orban kelissózderden keıin jýrnalısterge bergen suhbatynda. VVS taratqan aqparat boıynsha Majarstan, sonymen qatar Shvesııanyń «Jas-39 Gripen» ıstrebıtelderiniń jańa partııasyn satyp alý týraly kelisimge qol qoıǵan.

Shvesııany qoldap Majarstan Parlamentiniń 188 depýtaty daýys bergen, altaýy qarsy bolǵan. Daýys bergennen keıin Shvesııa premer-mınıstri Ýlf Krıstersson bul óz eli úshin tarıhı oqıǵa dep málimdedi. «Bul – tarıhı oqıǵa. Shvesııa eýroatlantıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge daıyn», dep jazdy Krıstersson áleýmettik jelidegi paraqshasynda. 11 naýryzda Shvesııa áskerı Odaqqa resmı túrde qabyldandy. Eldiń týy 30 memlekettiń týlarynyń qataryna qosyldy.

NATO Shvesııanyń odaqqa enýinen ne utady?

«Deutsche Welle» (Nemis tolqyny) málimdeýinshe, Shvesııa Odaqqa múshe bolǵannan keıin Baltyq teńiziniń barlyq jaǵalaýy NATO aýmaǵyna aınalady. Árıne, oǵan Reseı jaǵalaýy men onyń Kalınıngrad eksklavy kirmeıdi. Eger Reseı Baltyq jaǵalaýy elderiniń biri­ne shabýyl jasaǵan jaǵdaıda NATO úshin olardy qorǵaý jeńildeı túspek. Má­selen, áskerıler men tehnıkany Esto­nııa, Latvııa jáne Lıtvaǵa Shvesııa arqy­ly kemelermen ońaı jetkizýge bolady.

Gotland araly da erekshe ról atqarady. «Baltyq teńiziniń ortasyndaǵy osy úlken aralda Shvesııanyń strategııalyq turǵyda salynǵan óte tıimdi bazasy bar. Ol jerden Baltyq teńiziniń barlyǵyn derlik basqarýǵa bolady», deıdi «Deutsche Welle»-ge suhbat bergen Seppelın ýnıversıtetiniń (Zeppelin Universität) halyqaralyq qaýipsizdik saıasaty kafedrasynyń meńgerýshisi Saımon Koshýt (Frıdrıhshafen, Germanııa). Sarapshynyń pikirinshe, eldiń geografııa­lyq ornalasýy – Shvesııanyń NATO-ǵa músheliginiń Alıans úshin sonshalyqty tartymdy bolýynyń basty sebebi.

Shved Qarýly kúshteri

Statıstıka boıynsha, ózge eldermen salystyrǵanda Shved áskerleriniń sany az, alaıda soǵan qaramastan Shvesııa Qarýly kúshteri men olardyń áskerı quraldary NATO úshin qundy. «Global Firepower Index» málimetterine súıensek, Shved áskerleri shamamen 38 myń adamdy quraıdy.

«Biraq shvedterdiń armııasy zamanaýı qural-saımandarmen qarýlanǵan, atap aıtqanda, ishki óndirispen jasaqtalǵan áýe kúshteri bar», deıdi Saımon Koshýt. Shvesııa, sonymen qatar qazirgi zamanǵy súńgýir qaıyqtary bar teńiz derjavasy. Áskerleriniń de jetkilikti jaýyngerlik táji­rıbesi bar. Olar Aýǵanstan sııaqty NATO-nyń túrli mıssııasyna qatys­qan.

Qyrǵıqabaq soǵys aıaqtalǵannan keıin shvedter kóptegen batys eli sııaqty, aldymen qorǵanys shyǵyndaryn edáýir qysqartty. Alaıda 2008 jyly bolǵan Grýzııadaǵy qaqtyǵys pen 2014 jyly Qyrym Reseı Federasııasyna qosylǵan kezde olar óz sheshimderin qaıta qarap, áskerı maqsatqa arnalǵan shyǵyndardy odan ári eseleı tústi. Búginde Shvesııa óziniń ishki jalpy óniminiń shamamen 1,3 paıyzyn qorǵanysqa jumsaıdy. Bul ótken jyldarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı kóp jáne bul kórsetkish aldaǵy jyldary da arta túspek. 2023 jyldyń sońynda Stokgolm men Vashıngton AQSh áskerılerine shved áskerı bazalaryna kirýge jáne onda qarý-jaraq pen oq-dárilerdi saqtaýǵa ruqsat beretin kelisimge qol qoıdy.

Shvesııa men NATO qazirdiń ózinde kóptegen salada tyǵyz jumys istep jatyr. Eger NATO elderiniń birine qarýly shabýyl jasalsa, ol alıanstyń barlyq múshesine shabýyl retinde qarastyrylady. Bul jaǵdaıda NATO kómek kórsetýge mindetti. «Mundaı qorǵanys, árıne, Shvesııa úshin mańyzdy ári sheshýshi faktor bolmaq», deıdi saıa­sattanýshy Saımon Koshýt. Sonymen qatar Shvesııa qorǵanys Alıansynyń bas basqarýshy organy NATO keńesiniń teń quqyly múshesi bolady jáne sol jerde veto quqyǵyna ıe bolady. «Shvesııanyń NATO-ǵa músheligi Odaqty myqty, al ózin qaýipsiz eteri sózsiz», dedi NATO-nyń bas hatshysy Iens Stoltenberg.

Beıtaraptyqtan bas tartý

2022 jyldyń aqpanynda Ýkraınada Reseı Federasııasynyń arnaıy áskerı operasııasy bastalǵannan keıin eldiń birneshe partııasy NATO-ǵa kirýdi qoldady, olardyń arasynda Qalypty koalısııalyq partııa, «Lıberaldar», Ortalyq partııasy jáne «Hrıstıan demokrattary» boldy, sál keıinnen olarǵa «Shved demokrattary» popýlıstik partııasy qosyldy. Osylaısha, Parlamentte pronatıstik kópshilik quryldy (349 orynnyń 205-i). Al áskerı odaqtarǵa qarsy pozısııadan sol kezdegi basqarýshy Shvesııanyń Sosıal-demokratııalyq jumysshy partııasy (SDRPSH) jáne ony qoldaıtyn qorshaǵan ortany qorǵaý partııalary men solshyldar tanbady. Uzaqqa sozylǵan partııaishilik dıalogten keıin SDRPSH Alıans músheligin qoldaý týraly óz sheshimin jarııalady. Qoǵamdyq saýalnamalarǵa sáıkes 2022 jyldyń sáýirinde el halqynyń 51 paıyzy NATO-ǵa kirýdi maquldady. Sol jyly 18 mamyrda Shvesııa Fınlıandııamen bir ýaqytta NATO-ǵa qosylýǵa resmı ótinish berdi.

Shvesııa Odaq quramyna eki jyl degende áreń endi. О́ıtkeni Ankara men Býdapeshttiń tosqaýyldaryna tap bolyp, olardyń mindet-talabyn oryndaı almady. Máselen, Ankara Stokgolm­nen Shvesııadaǵy kúrd uıymdaryn ter­rorıstik dep jarııalaýdy, terrorızmge nemese 2016 jyly tóńkeris áreketine qatysqan dep aıyptalǵan adamdardy ustap berýdi jáne qorǵanys ónimderin jetkizýge shekteýlerdi alyp tastaýdy talap etti. 2023 jyldyń qańtarynda Stokgolmde radıkaldy quqyq ekstremısteriniń jetekshisi Qurandy kópshilik aldynda órtep jiberip, túrikterge qarsy aksııalardan keıin jaǵdaı tipti ýshyǵyp ketti. Túrkııa prezıdenti Redjep Taııp Erdoǵan «Shvesııa Ankaradan qoldaý kútpesin», dep málimdedi. Ratıfıkasııalaý úde­risi toqtatyldy. 2023 jyldyń 11-12 shildesinde NATO-nyń Vılnıýs sam­mıti qarsańynda ǵana Stokgolm An­ka­ranyń negizgi talaptaryn oryndap (Stokgolmniń óz aýmaǵyndaǵy kúrd separatısteriniń jaqtastaryna kózqarasyn ózgertti), kelisimin aldy.

Al Majarstan bolsa Shved saıasat­kerleriniń orynsyz málimdemele­rine baılanysty onyń ótinishin qaraý­dy birneshe ret keıinge qaldyrdy. Majar­stan SIM basshysy Pıter Sıııar­tonyń aıtýynsha, ratıfıkasııaǵa «saıasat­kerlerdiń demokratııa men zań ústemdigi qaǵıdattaryn buzǵany» kedergi boldy. Dese de, Shvesııa osy kedergilerdi eńserip, NATO-ǵa qol jetkizdi.