Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Birinshi jyly 419 adam stıpendıat atandy
Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin aldymen atalǵan baǵdarlama jóninde túsindire keteıik. «500 ǵalym» baǵdarlamasy ǵalymdarǵa sheteldik ǵylymı jáne joǵary, joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda 3-12 aıǵa deıingi taǵylymdamadan ótýine múmkindik beredi, sonymen qatar osy arqyly olardyń biliktiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Bul joba Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda berilgen tapsyrmasynan soń qolǵa alynyp, 2021 jyldan bastap iske asa bastady.
Alǵashqy jyly ǵylymı taǵylymdamaǵa 786 ǵalymnan ótinish túsken, sonyń ishinde stıpendııa 419 adamǵa taǵaıyndaldy. Atalǵan baǵdarlamany úılestirýge jaýapty «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵynyń deregine súıensek, sol iriktelgen 419 stıpendıattyń 357-si – joǵary oqý oryndarynyń, 31-i – ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń, 28-i – basqa uıymdardyń qyzmetkeri.
Baǵdarlama bastalǵannan bergi 3 jylda, anyǵy 2021-2023 jyldar aralyǵynda úmitkerlerden iriktelip, stıpendıat atanǵandardyń sany 1 225-ti quraıdy. Bul degenińiz – jylyna 400 adamnyń aınalasy. Negizinen atalǵan taǵylymdama 134 mamandyq boıynsha qarastyrylǵan. Eń jıi tańdalatyn baǵyttarǵa ınjenerlik, jaratylystaný, áleýmettik ǵylymdar salasyndaǵy, sondaı-aq aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar, medısına, bilim berý, agroónerkásiptik keshen salasy jatady. Ǵylymı taǵylymdama ıesi úshin vızany resimdeý, turý, tamaqtaný, medısınalyq saqtandyrý, tipti arnaıy ǵylymı ádebıetterdi satyp alýǵa deıingi shyǵyndar respýblıkalyq bıýdjet esebinen tolyq tólenedi. Negizgi talaptyń biri stıpendıattyń shetelde ǵylymı taǵylymdamadan ótkennen keıin jumys berýshiniń ótinishi boıynsha taǵylymdamadan ótýge jiberilgen uıymda keminde 3 jyl úzdiksiz eńbek etip, jumyspen óteýge mindetteletininde bolyp otyr. Bálkim, úmitkerlerge osy talap oryndaýǵa qıyndaý soǵatyn shyǵar.
Ǵylymı týrızmge aınalyp ketti
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý ýnıversıtetine qarasty Bıomedısına ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory Álibek Ydyrysuly 2022-2023 jyldar aralyǵynda Amerıkadaǵy «George Washington University»-de «Bilim berýdegi menedjment» mamandyǵy boıynsha taǵylymdamadan ótip kelgen. Keıipkerimiz taǵylymdamanyń bereri kóp ekenin, sonyń ishinde kásibı ósýge aıryqsha múmkindik bergenin aıtady.
– Taǵylymdamada júrgen bir jyl men úshin shyǵarmashylyq, zertteý turǵysynan órleý boldy. Sol birjyldyq jumystyń nátıjesinde «Qazaqstannyń ǵylymı jarııalanymdarynyń sany men sapasyn taldaý» taqyrybyndaǵy jobamdy sátti qorǵap, Web of science jáne Scopus bazasyna 9 maqala, Ǵylym komıteti tizimindegi jýrnaldarda 4 maqala jarııalap, 3 ǵylymı jobany konkýrsqa ótkizdim, sonyń ishindegi bireýi qarjylandyrýǵa ıe boldy. Taǵylymdamadan alǵan tájirıbeniń áli de paıdasy tıip jatyr. Munyń bári – bir jyl boıy AQSh-tyń bilim jáne ǵylym júıesiniń tarıhy, maqsat-mindetteri, jumys isteý mehanızmderi, bilim berý mekemeleriniń jáne osy salaǵa qatysty uıymdardyń qyzmetimen tanysyp, arnaıy shaqyrylǵan professorlardan dáris tyńdap, jeke jobalarymyzdy qorǵap júrip jınaǵan tájirıbeniń nátıjesi. Osyǵan qosa Amerıkada turý arqyly ondaǵy halyqtyń ishki mádenıetin de sińirýge múmkindik týdy. Aıtalyq, olardaǵy saıası, qoǵamdyq júıeniń jumys isteý mehanızmi jeke adamdardyń quqyǵy, shyǵarmashylyq jasampazdyǵyn negizge ala otyryp qalyptasqanyn túsindim. Olar álemdegi «aqyldy da isker» mamandardy joǵary jalaqy, tıimdi jaǵdaı jasaý arqyly ózine tartady. Osy turǵydan alǵanda, taǵylymdamanyń bizge aldymen bergeni «sanadaǵy silkinis» deýge bolady. Bul degenimiz – batys jasaǵandy biz de jasaı alamyz, tek Álıhan Bókeıhan aıtqandaı, minez bolsa jetkilikti, – deıdi Á.Ydyrysuly.
Al stıpendıattar sanynyń jyl saıynǵy tolyq 500-ge jetpeýine, Á.Ydyrysulynyń pikirinshe, til máselesi sebep bolyp jatyr. О́ıtkeni baǵdarlamanyń talaby boıynsha talapker shet tilin bilýi kerek. Bizdegi kóptegen ınstıtýt pen ýnıversıtet ǵalymdary bul jaǵynan aqsap tur. Ekinshiden, sheteldik yntymaqtastyq máselesi bar. Shetelge barǵysy keletinder baratyn jer tappaıdy, jeke baılanys bolmaǵandyqtan, sheteldik jetekshi ǵylymı ortalyqtar «ózderine belgisiz» adamdardy qabyldaı bermeıdi. Úshinshi másele, árıne, qarjyǵa tireledi, bizde shetelge barǵysy keletin ǵalymdardyń otbasy, jas balalary bar. Olar otbasymen birge ketkisi keledi, al «Bolashaq» stıpendııasy otbasyna emes, tek stıpendıatqa jetedi. Sol sebepti kóp ǵalym otbasyn tastap, taǵylymdamaǵa barýǵa júreksinedi. Sebebi alysqa otbasymen barsa, qarjyǵa baılanysty ǵylymı zertteýge múmkindik azaıyp, qosymsha jumys isteýge májbúr bolady.
– Menińshe, «500 ǵalym» degen jobany «Jetekshi 100 ǵalym» dep ózgertý kerek. Sebebi «500 ǵalym» boıynsha az ýaqytqa baryp, halyq pen bılik kútken nátıjeni berip jatqandar óte az, kóbine «ǵylymı týrızmge» aınalyp ketti. Máselen, memleket bir ǵalymnyń taǵylymdamadaǵy barlyq shyǵyny úshin ortasha 40-50 mıllıon teńge jumsaıdy, sońynda «sertıfıkat» qana talap etiledi. Onyń ústine 3 aı, 6 aı, 1 jyl taǵylymdama ýaqyty óte az. Bul baryp tanysýǵa ǵana jetedi. Daıyn materıal nemese jobańyz bolmasa, bul aralyqta nátıje alý tym qıyn. Sondyqtan qarjyny 500 ǵalymǵa emes, jetekshi 100 ǵalymdy keminde 3-5 jylǵa jiberýge jumsaý kerek, olarǵa qarjylyq jaǵynan qınalmaıtyndaı jaǵdaı jasap bergen jón. Elge qaıtyp keletindeı kelisimshartqa otyryp, kelgen soń qajetti zerthanasyn, qural-jabdyǵyn alyp berip, jaǵdaıyn jasasaq, sonda nátıje shyǵady. Mysaly, Dos Sarbasov, Nurshat Nurajy, Tursynjan Toqaı sekildi ǵalymdar shetelde uzaq ýaqyt turyp keldi, qazir jemisti jumys istep jatyr. Biz osy tájirıbege súıenýimiz kerek, – deıdi Á.Ydyrysuly.
Turaqty tabys eseptelmese
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıteti «Beıneleý óner jáne dızaın» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, magıstr Ǵadilbek Áljanov ta úmitkerler kóp bolǵanymen, stıpendıattar sanynyń az bolýyn til bilý máselesimen baılanystyrady. Biraq joǵarydaǵy áriptesindeı emes, qarjynyń jetkilikti ekenin jetkizdi.
– «500 ǵalym» jobasy aıasynda Túrkııanyń Antalııa qalasyndaǵy Aqdenız ýnıversıtetinde «Art-menedjment» mamandyǵy boıynsha ǵylymı taǵylymdamadan óttim. Taǵylymdama barysynda ónerdegi menedjmenttiń tıimdi ádisterin, atap aıtqanda, halyqaralyq sımpozıýmdardy, konferensııalardy, kórmelerdi t.b. óner salasyndaǵy aýqymdy is-sharalardy uıymdastyrý jáne basqarýdy meńgerdim. Negizi «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy usynǵan (tıisti deńgeıde shetel tilin bilý, ǵylymı jańashyldyq jáne ony júzege asyrý) erejeler men talaptarǵa saı bolsańyz, asa qıyn emes. Stıpendııa ár eldiń ekonomıkalyq deńgeıine qaraı beriledi, meniń jaǵdaıymda jetkilikti boldy. Menińshe, ortalyqtyń bir talabyna ǵana ózgeris engizýge bolatyndaı. Mysaly, ǵylymǵa jańa kelgen jas ǵalymdardyń jumys ótiline (ıaǵnı qyzmeti úsh jyldan kem emes) qaramasa durys edi. Baǵdarlamanyń úmitkerlerge qoıylatyn talaby boıynsha sońǵy turaqty tabysy 12 aıǵa tolmasa, ótinimin qabyldamaıdy. Jáne bala kútimine baılanysty demalystan keıin jumysqa shyqqan ǵalymdarǵa dekrettik demalysynda zeınetaqy qoryna qarajat tıisti mólsherde túspegendikten esepke alynbaıdy. Sol sebepti dekrettik demalysyndaǵy úsh jyly da eńbek ótiline, turaqty tabysqa eseptelmeı, mundaı úmitkerlerdiń ótinimi qabyldanbaı qalady. Osy talap jolǵa qoıylǵany durys edi, – dedi Ǵ.Áljanov. Onyń sózine qaraǵanda, tanysynyń basynda bolǵandaı, úsh jyl doktorantýrada oqyp, zeınetaqy qoryna tıisti qarjy túspegendikten, eńbek ótili bolmaı, taǵylymdamaǵa bara almady. Ekinshi bir kýá bolǵany, dekrettik demalystan jumysqa qosylǵan ǵalymnyń da zeınetaqy qoryna aqsha aýdarylmaǵandyqtan, eńbek ótili joq esebi sanalyp, shetelde taǵylymdamadan ótý múmkindiginen aıyrylyp qalypty. Osyǵan oraı dekrettik demalystaǵy jáne doktorantýradaǵy ýaqyt eńbek ótiline jaratylsa, turaqty tabys eseptelmese, kóp úmitkerge jaqsy múmkindik bolatyn sekildi.
P.S. Taǵylymdama stıpendıattarynyń oıynan, usynysynan uqqanymyzdaı, baǵdarlamanyń tıimdiligin arttyrý úshin áli de túzetetin tustary bar eken. Túzetýdi sannan góri endi sapaǵa kóshýden bastaǵan barlyq jaǵynan jemisti bolatyndaı kórinedi. Bulaı deýimizge negiz de bar, óıtkeni úmitkerlerdiń ár jyldaǵy ortasha sany 600-den ǵana asady, bir orynǵa eki adam da talaspaıdy, ıaǵnı konkýrs joq.
