Merekelik is-sharaǵa qatysýshylar Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıda kóterilgen máselelerdi tilge tıek etip, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń til úıretý máselesi tóńireginde aıtqan paıymdy pikirine qoldaý bildirdi.
«Memleket basshysy til máselesinde qur baıbalamnan góri, naqty is qajet ekenin dóp basyp aıtty. Máselen, oblysta 20 til oqytý ortalyǵy jumys isteıdi. Olar tek memlekettik tildi emes, aǵylshyn tilin, etnos ókilderiniń ana tilin oqytady. Rýdnyıdaǵy qandastardyń qalaýymen orys tili de oqytylyp jatyr. Bir qýantarlyǵy, bizdiń ortalyqtarǵa óz erkimen kelip, memlekettik tildi úırenemin deýshilerdiń sany jyldan-jylǵa artyp keledi. Bıyl biz 800-den asa tyńdaýshyǵa memlekettik tildi úıretip jatyrmyz. Munyń syrtynda, ár aýdanda, ár qalada «Sóıle Time» klýby bar. Bul klýb erkin formatta jumys isteıdi. Klýb músheleri, mysaly, mýzeıge baryp, sol jerdegi jádigerlermen tanysady. Mýzeı qyzmetkerlerine qazaqsha suraq qoıyp, naqty bir jádigerdiń ataýyn, tarıhyn túsinip, bilýge tyrysady. Qazaq teatryna baryp spektakl kórip, keıin odan kimniń ne túsingenin talqylaımyz. Dúken, bazarlarǵa baryp, saýda jasaımyz. 2022 jyldyń sáýir aıynan beri «QazRetro» klýby qurylyp, sol arqyly egde kisilerge de qazaq tilin úıretip jatyrmyz. Bul klýbta qazir úsh top bar. Biz byltyrdan bastap oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasymen birlesip úlken bir joba bastadyq. Bul jobanyń mindeti – emhana, aýrýhana qyzmetkerleriniń jumysyn jeńildetý jáne atalǵan salada kezdesip jatatyn tildik kedergilerdiń, osyǵan baılanysty týyndaıtyn túrli keleńsizdiktiń aldyn alý. Biz densaýlyq saqtaý salasyna qatysty termınder men sóz tirkesterin QR-kodqa saldyq. Qajet bolǵan jaǵdaıda, emdeý mekemesiniń qyzmetkeri kelýshilermen osy QR-kodtyń kómegimen tildesip, túsinise alady. Mysaly, tirkeý bóliminde otyrǵan kisi til bilmeıtin bolyp shyqsa, jańaǵy QR-dy ashady da, «Sálemetsiz be? Siz qaı dárigerge keldińiz? Terapevt saǵat 10.30-dan bastap qabyldaıdy. Qazir 3 adam kezekte tur», degen sııaqty kúndelikti qarym-qatynasqa qajet qarapaıym sóz qoldanystaryn paıdalana alady», deıdi oblystyq «Tildaryn» tilderdi oqytý ortalyǵynyń basshysy Toty Aıtmaǵambetova.
Merekelik alańǵa tórt aýylǵa bólinip, tórt otaý tikken til mamandary qonaqtaryna qazaq halqynyń búginde turmystan tys qalyp, umytylyp bara jatqan salt-joralǵysyn kórsetip, dáriptedi. Mysaly, Ahmet aýyly sahnalaǵan «Deńgene» kórinisinde aýqatty úıdiń birine at basyn tiregen 2-3 bozbala otaǵasynan deńgene suraıdy. Deńgeneniń sharty qyzyq: úı ıesi bir semiz qoı soıyp, etin túgeldeı qazanǵa salady. Al jigitter qazannyń túbinde bir túıir et qaldyrmaı, sorpasymen qosyp iship-jep ketýi kerek. Qonaqtar aldyna kelgen asty taýyssa, qoıdyń quny suraýsyz, taýysa almasa, aıybyna úıdiń keregesine eki qoı baılap ketedi. Ahmet aýylyna kelgen 3 seri jabylyp, bir qoıdyń etin taýysa almaı, kópshilikti kúlkige qaryq qylyp, eki qoı aıybyn tóledi de, jónderine ketti.
Aq bıdaı aýyly qudalyq, quda túsý kezinde jasalatyn «qamshy ilý» joralǵysyn, Uly dala aýyly «biz shanshar» dástúrin, Qydyr ata aýyly «erýlik» dástúrin kórsetti.
«Búgin óńirdegi til ortalyqtarynyń bári bas qosyp, ulttyq kıim kıip qana qoımaı, qazaqtyń tilin, salt-dástúrin nasıhattap jatyrmyz. Basty maqsat – Ulystyń uly kúni qarsańynda til úıretý ortalyqtarynda bilim alyp jatqan tyńdaýshylarymyzǵa qazaqtyń qonaqjaı peıilin kórsetip, naýryzkóje berý. Sonymen qatar ulttyq salt-dástúrlerimizdi kórsetip jatyrmyz. Tyńdaýshylar búgingi kórinisterdi qur tamashalap qana qoımaı, merekeden keıingi sabaqtarda osy is-sharada kórgen-bilgenin tarqatyp áńgimeleıdi, suraqtarǵa jaýap beredi. Keıingi jyldary ózge etnos ókilderiniń memlekettik tildi úırenýge degen yntasy artyp kele jatqanyn aıta ketý kerek. Qazir burynǵydaı mindettemeımiz. Memlekettik qyzmetshiler de, qarapaıym turǵyndar da til úıretý kýrstaryna ózderi kelip jazylyp, oqyp jatyr. Qazaq tilin nasıhattap júrgen ózge ult ókilderi de bar. Sonyń biri – Vıktorııa Doroshkova. Vıka tildi bizdiń ortalyqtan úırenip shyqty. Qazir Astanadaǵy Eýrazııa ýnıversıtetinde qazaq tili men ádebıeti mamandyǵy boıynsha bilim alyp jatyr», deıdi Rýdnyı qalalyq tilderdi oqytý ortalyǵynyń basshysy Janat Dosybaeva.
Merekelik is-sharanyń sońynda tyńdaýshylar men ulttyq ortalyqtardyń ókilderi sóz alyp, ortalyq qyzmetkerlerine rızashylyq bildirip, Naýryz merekesimen quttyqtady.
«Men ómir boıy qazaq halqynyń ortasynda turyp kelemin. Naýryz Bashqurtstannyń ońtústik jáne ońtústik-shyǵys óńirlerinde ǵana saqtalǵan. Qazaq, bashqurt halyqtarynda Naýryzdy qarsy alýdyń uqsastyqtary da, aıyrmashylyqtary da bar. Naýryz kúni bashqurt jastary úıdi-úıdi aralap, qarııalardan bata suraıdy. Naýryz kúni týylǵan ul-qyzdarǵa Naýryzbaı, Naýryzbıke dep at qoıǵan. Qazaqtar naýryzkóje daıyndasa, bashqurttar karga býtkahyn, ıaǵnı qarǵa botqasyn pisiredi. Bul taǵam da jeti dámnen turady. Mereke kúni aýylda úlken qazan kóteriledi. Oǵan úıdi-úıden tary, bıdaı, arpa, júgeri, jumyrtqa ákep salady da, sút, maı qosyp qaınatady. Dastarqanǵa bálish, baýyrsaq, quımaq, jumsaq nan, qymyz, sary maı, irimshik, chak-chak qoıylady. Jurt tamaqtanyp bolǵan soń, qalǵan botqany qus qonatyn jerlerge qoıyp, qarǵa asatý rásimin bastaıdy. Kópshilik án aıtyp, bı bıleıdi. Ulttyq oıyndar oınalady. Biz baýyrlas halyqtarmyz. Mysaly, meniń anam qypshaq, ákem tabyn rýynan», deıdi «Azattyq» bashqurt etnomádenı birlestiginiń ókili Fárzana Bıkeshova.
Qostanaı oblysy
