– Áýelgi sózimizdi QazGPT-dan bastaıyq. Jumys isteý úderisine az-kem toqtalsańyz.
– Sóz bastamas buryn, ózimniń kásibı bilimimdi aıta keteıin. Men «Kompıýter ǵylymy jáne Jasandy ıntellekt baǵyty boıynsha» Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetinde PhD tálimgeri, «Texas A&M» ýnıversıtetiniń magıstrimin. Osy baǵyttyń baqshasynda júrgen soń, kókeıimizge nebir oılar kelip, elge egilip qyzmet etkimiz keledi. Siz surap otyrǵan qoldanba – sonyń biri. Istiń barlyǵy halqymyzǵa sıfrlyq damý men jasandy ıntellektini qalaı yńǵaılaı alamyn degen suraqtan bastaý aldy. Esterińizde bolsa, 2022 jyldyń aıaǵynda shyqqan áıgili ChatGPT úlken suranysqa ıe bolyp, qanshama adamdy tańǵaldyrdy. Degenmen bir ókinishtisi – ChatGPT-de qazaq tiliniń sapasy óte nashar boldy. Jalpylama alyp qarasaq, bul qoldanba elimizde taratyp júrgen adamdar ony kóbine orys tilinde qoldanyp, qazaq tiline aýdarady. Bul jaıt tilimizdiń mańyzyn túsirip, qaýip tóndiredi. Qazaq tiliniń jasandy sana salasyna kelýin kóp kúttirmes úshin, bizdiń top kópshilik qoldana alatyn, joǵarǵy sapaly qazaqsha modeldi qurýdy qolǵa aldy. Basynda osy baǵyt boıynsha birshama kýrs túsirip, elge jaıamyz dep oıladyq. IT-analıtıkadan da biraz kýrs túsirdik. Arasynda KBTÝ-da, ıaǵnı Qazaqstan-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetinde sabaq ta berdim. Biraq onyń bári jetkiliksiz kórindi. Sebebi – taralymy az.
Al mynandaı QazGPT sııaqty qural jasasaq, adamdar esh qıyndyqsyz kirip, qoldanyp, qyr-syryn úırene alady. Qoldanba kez kelgen suraqqa qazaq tilinde jaýap beredi. Ony jeke ómir men kásipte utymdy paıdalanýǵa bolady. Búginde bizdiń saıtqa 5 500 adam tirkelgen, 200 adam kúndelikti qoldanady. Saıtqa braýzer arqyly telefonnan da, kompıýterden de kire alasyzdar. Qazirgi kezde úsh qabileti bar. Birinshisi – mátin jazyp berý, ekinshisi – sýret shyǵaryp berý, úshinshisi – aǵylshyn tilindegi beınejazbanyń mazmunyn baıandaý. Qııalyńyzdaǵy kez kelgen dúnıeni jasaýǵa bolady. Eshqandaı shek joq. Mysaly, sizdi bir suraq mazalasa, ony platformaǵa jazasyz, ol tolyqqandy jaýap beredi. Tek jaýap qana emes, jumysyńyzdy júıelep, sizge nebir qyzyqty ıdeıalar usynyp, tipti óleń de jazady. Sosyn ózińizdiń qııalyńyzdaǵy sýretti saldyrta alasyz. Al aǵylshyn tilindegi beınejazbanyń mazmuny – sizdiń bilim alýyńyzǵa, damýyńyzǵa óte paıdaly.
– Qazir jasandy ıntellekt qoldanbalary kóp. Birinen biri ótedi. Biraq qazaq tili aqsap turady. Ony moıyndamasaq bolmaıdy. Sizdiń qoldanbany tekseristen ótkizip kórdik. Shynymen de ana tilimiz óz qadir-qasıetin saqtap-aq tur eken.
– Bul másele meniń de janymdy qınaıdy. Tipti myna qoldanbanyń ózi sol qınalystan týǵan. Ony joǵaryda da aıttym. Qazaq tildi AI qoldanbasy qazaq tildi halyqqa jasandy ıntellektimen tanysýǵa óte úlken múmkindik beredi. Bilim kókjıegin keńeıtedi. Bir qyzyq aqparat aıtaıyn, sheteldik jasandy ıntellekt modelderin bizdiń UBT sekildi testen ótkizgen eken. Solar 95-99 paıyzǵa deıin durys jaýap bergen. Bul qurylǵynyń qanshalyqty aqyldy ekenin kórsetedi. Osyndaı aqparattardy kórgende «Ana tilimizde sóıleıtin AI bolsa ǵoı» deıtinmin. Mine, kórip turǵandaryńyzdaı bar. Tek nasıhat pen suranys jaǵy jetispeı jatyr. Jasandy ıntellekt – tez damyp kele jatqan sala. Búkil álemde onyń mańyzy zor. Ol bizdiń ǵylym men basqa da áleýetimizdi kúsheıte túsedi. Bizdiń halyq osyny túsinse ǵoı deımin.
– Izraıldik tarıhshy Iýval Noı Hararı jasandy ıntellektini keı memleketter adamdardy baqylap, basqarý maqsatynda paıdalanyp otyrǵanyn aıtqan edi. Onyń pikirinshe, keıingi jyldary úkimet nemese iri korporasııalar adamdarǵa manıpýlıasııa jasaý úshin kúrdeli tehnologııalar oılap tapqan. Tipti «Qazir tehnologııa alǵash ret adamdardy 24 saǵat boıyna baqylaýǵa múmkindik berip otyr. Kezinde KGB-nyń keńes azamattaryn táýlik boıyna baqylaýda ustaýǵa ári jınalǵan aqparatty tıimdi túrde óńdeý múmkindigi bolǵan joq. Tek sarapshylar men azamattardy baqylaıtyn agentterge arqa súıedi. Al qazir bılik ne úkimet et pen súıekten jaralǵan adamdarǵa emes, qýatty algorıtmder men datchıkterge súıenip otyr» degen edi.
– Kez kelgen dúnıege bir taraptan ǵana qaraýǵa bolmaıdy. Qazaq «taıaqtyń eki ushy bar» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Sol sekildi jasandy ıntellektiniń de paıdasy men zııany bar. Munyń bári túptiń-túbinde – ony jasap shyǵarǵan memlekettiń nemese korporasııanyń ustanǵan saıasatyna baılanysty. Osy tusta «Jasandy ıntellekt» ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Altynbek Sháripbaevtyń aıtqany nazar aýdararlyq: «Eger jasandy ıntellektiniń damýyn jolǵa qoıýǵa arnaýly baǵdarlama jasap, ǵalymdar tobyn jıyp, zertteý jumystary júrgizilmese, árıne, zııandy jaǵy kóp bolýy múmkin. Al qoǵamǵa qajet baǵyttardy damytýǵa kúsh salsa, jasandy ıntellektiden asqan ǵylym joq».
Mysaly, jasandy ıntellektimen jumys jasaı bastaǵan kompanııalardyń 40 paıyzy kóp ýaqyt ótpeı, ony toqtatqan. Sebebi olar qupııalarynyń jarııalanýynan qoryqqan. Bir jyldary Google óziniń «Checks» dep atalatyn ónimin tanystyrǵan edi. «AI-men jumys isteıtin qupııalylyq platformasy» dep atalatyn ónimniń basty artyqshylyǵy – bıznestiń, ıdeıanyń, komandanyń ishki qupııasyn saqtaıdy. Sonda túsingenim – jasandy ıntellektini damytýǵa eshkim shek qoıa almaıdy, ǵylym damyǵan saıyn jasandy ıntellekt te damýyn toqtatpaıdy. Al qaýip pen quqyq jaǵyndaǵy shekteý zańnyń aıasynda bolýǵa tıis. Báribir de absolıýtti bostandyq joq. Shyndap kelgende shekteý máselesi tek bir memlekettiń deńgeıinde emes, álemdik deńgeıde kóterilýi shart.
Bir qyzyǵy, bizde kóp adam jasandy ıntellektiniń ne ekenin, qalaı qoldaný kerek ekenin áli bilmese de, onyń qaýipti ekenin óte kúshti túsinedi. Eshteńe bilmeı jatyp, bastaryn ala qashady. Osyǵan ne kúlerimdi, ne jylarymdy bilmeımin. Bul tehnologııany biz, qazaqtar toqtata almaımyz. Qansha qarsy bolsaq ta, tipti álemniń jartysy qarsy bolsa da, toqtamaıdy. Sondyqtan úrkýdiń qajeti joq. О́zinen qorqyp júrgende, keletin qaýipi aıaǵymyzdy aspannan bir-aq shyǵarýy múmkin. Sol úshin de zertteýimiz kerek, ıgerýge tıispiz.
Osy jerde aıta ketetin bir másele bar. Ol – bizde jasandy ıntellektini retteıtin zań joq. Álemde 120-dan astam el sony retteıtin ózderiniń zań jobalaryn qabyldap jatyr. Taǵy da qalys qalyp baramyz. Buǵan qatysty Prezıdent te «Parlament der kezinde osyny Úkimetpen birlesip, zań retinde jańaǵy qabyldaý kerek» degen tapsyrma berdi. Úkimet qazir jobany qarastyryp jatyr deıdi. Kúteıik.
– Bir jyldary «Dropbox» 500 qyzmetkerin jasandy ıntellektige baılanysty jumystan shyǵardy. Keıingi kezderi alyp kompanııalarda mundaı jaǵdaı óte jıi kezdesedi. Biri – adamı kapıtaldy robotqa almastyramyz dese, endi biri – solaı aqsha únemdeımiz deıdi. Birte-birte bári naryqtaǵy básekege túsý úshin jasandy ıntellekt pen mashınalyq oqytýdy damytýǵa aýysyp jatyr.
– Bul – eń aldymen, ekonomıkalyq másele. Osy jerde joǵaryda aıtqan «ıgerýimiz kerek» degen oıdyń mańyzy arta túsedi. Ol úshin eń birinshi aǵylshyn tilin jetik bilý qajet. Qazir kóptegen mamandyqqa qaýip tóne bastady. О́ıtkeni qanshama jumysty jasandy ıntellekt ózi atqara alady. Bul – bir jaǵy. Munyń ekinshi jaǵy bar. О́tkende bir ǵalym qyzyq oı aıtty: «Jasandy ıntellekt mamandyqty joıyp jibermeıdi. Tek qana sol jasandy ıntellektini qoldana bilmeıtin mamandardy jumyssyz qaldyrady». Osyǵan deıin teorııada óte kóp zertteýler boldy. Mysaly, op-ońaı bir mysal bar. Mashına shyqpaı turyp bárimiz atpen, arbamen júrdik. Al mashına shyqty degen kezde atarba daıyndaıtyndardyń bári qarsy shyqty. Jumyssyz qalamyz dep qoryqty. Al qazir kólik ındýstrııasy dúnıege kelip, qaryshtap damydy. Sóıtti de, ındýstrııalyq hımııany, munaı, gaz bárin jyldam damytty. Sondyqtan men «bir úmit bar» dep aıtqym keledi. Myna jasandy ıntellektiniń damyǵanynyń arqasynda jańa tehnologııalar paıda bolady. Búkil adamzat kórmeı júrgen, elemeı júrgen jańa salalar ashylýy yqtımal. Tipti biz elestete almaıtyn jańa dáýir kelýi múmkin.
– Shotland ǵalymdary AI kómegimen 4 300 hımııalyq qosylysty taldap, jasýshalardyń qartaıýyna áser etetin 21 zatty anyqtady. Olardyń úsheýi erekshe qyzyǵýshylyq týdyrdy: gınkgetın, oleandrın jáne perıplosın. Osy qosylystar zaqymdalǵan jasýshalardy «tazartyp», qartaıýdan keletin aýrýlardyń aldyn alady-mys. Ǵalymdar bul jańalyqty qartaıýdyń aldyn alý men báseńdetý joldaryn tabýǵa basqan úlken qadam deıdi. Bizdiń eldiń jasandy ıntellektisi osyndaı ǵylymı deńgeıge qashan jetedi?
– Naqty damyǵan elderde jasandy ıntellekt isi belgili bir jolǵa qoıylyp, zańdylyqtar qalyptasqan. Biz de sonyń izimen aqyryndap ilgeri basyp kelemiz. Mysaly, bıyl halyqaralyq reıtıngte elimiz jasandy ıntellektiniń damýy boıynsha eki satyǵa alǵa kóterilip, 81-orynǵa taban tiredi. Naqtylaı tússek, Úndistan men Irannan keıin Ortalyq jáne Ońtústik Azııa elderi arasynda 3-orynda tur. Memleket te jasandy ıntellektini damytýǵa basymdyq berip otyr. Keıingi jyldary elimizde osy sala startaptaryn qoldaý qarqyndy júrip jatyr. Al eksport 3 jylda 5 esege ósken. Bizge endi jetip jatqan jańa sala bolǵandyqtan, birshama olqylyq, túıtkildi máseleler bar. Sıfrlyq sala mamandarynyń aıtýynsha, bizge «qoǵamdyq qurylym» jetispeıdi. Tek onyń ǵylym retinde damýy men adamdardyń kúndelikti ómirine enýine basa nazar aýdarýymyz kerek. Tipti jasandy ıntellektini oqytatyn arnaıy ýnıversıtetter de qajet. Kósh júre túzeledi ǵoı. Solaı-solaı ǵylymı deńgeıge biz de jetip qalarmyz.
– Ras. Kósh júre túzeledi. Áńgimeńizge raqmet.
Áńgimelesken –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
