Qyrdyń sáni – báısheshek pen qyzǵaldaq

Kóktemniń nyshany bolyp sanalatyn báısheshek Túrkistan óńirinde bıyl qańtarda gúldegen edi. Kúnniń jylynýy men jer qabatyndaǵy ylǵaldyń áserinen ósip shyqqan báısheshek aldyńǵy jyly da qańtar aıynda gúldep, sýyrlar oıanyp ketken-di. Mamandardyń paıymdaýynsha, báısheshek, ıaǵnı naýryzgúl – kóktemde qar astynan shyǵatyn gúlderdiń jıyntyq ataýy, al qyzǵaldaq pen jaýqazyn lalagúlder tuqymdarynan taraǵan. Son­daı-aq mamandar elimizdiń barlyq óńirinde báısheshek ataýy qoldanylmaıtynyn aıtady. «Soltústik dalalyq óńirlerde – qundyzshóp (uı­qyshóp) dese, Altaıda – qandyq, ońtústikte zapyran-alataýlyq báısheshek jáne kesselrıngilik lapyz» ataıtyn kórinedi. Sol sekildi, jaýqazyn báısheshegi de bar. Bul jerdegi báısheshek – jaýqazynnyń kúltesi deýge bolar. Latynsha ataýlary: báısheshek – Grocus, Galanthus, jaýqazyn – Primula, qyzǵaldaq – Tulipa. Bizge orys tili arqyly kelgen «tıýlpan» latynnan engenin kórip otyrmyz. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, kóktemniń nyshany sanalatyn, Túrkistan óńirinde gúldegen báısheshektiń bul túri «kesselrıng lapyzy» dep atalady eken. Lapyzdar tuqymdasyna jatatyn bul ósimdik elimizde sırek kezdesedi. Alaıda elimizde taralý aımaǵy keńdeý, Batys Tıan-Shan taý eteginen, Qarataý alasa taýynan jáne Shý Ile taýlarynan basqa Pamır-Altaı taýynda ósedi. Kesselrıng lapyzy – sabaǵy jalǵyz jáne tike, bıiktigi 6-10 sm bolatyn kópjyldyq ósimdik. Gúlderi aq, qońyraý tárizdes bolyp keledi. Naýryz-mamyr aılary aralyǵynda gúldeıdi.

Búginde ońtústik óńiriniń Keles, Saryaǵash, Qazyǵurt, Ordabasy aýdandary, Arys qalasy aýmaǵynda Býze qyzǵaldaǵy ashylyp tur. Syrdarııa-Túrkistan memlekettik óńirlik tabıǵı parkiniń ǵylymı qyzmetkeri Ǵanı Nazarbektiń aıtýynsha, óńirdegi qyzǵaldaq ataýly Naýryzda, ıaǵnı aıdyń sońyna taman ashyla bastaıdy. «Qumdy aımaqtarda qyzǵaldaq naýryzda gúldeı bastasa, taýly aýdandarda maýsym aıynyń sońyna deıin ósedi. Iаǵnı tórt aı qyzǵaldaqtardy týrıstik nysan etýge bolady. Dalaǵa qyzyl kilem tósep tastaǵandaı áser qaldyratyn qyzǵaldaq maýsymynda álemniń túkpir-túkpirinen kelip tamashalaıtyn týrıster kóp. Japonnyń sakýrasy bizdiń qyzǵaldaqtardyń qasynda qalyp qoıady. Osyny bir júıege qoıa almaı jatyrmyz», deıdi Ǵanı Nazarbek.

Derekterge kóz júgirtsek, XVII ǵasyrda alǵash­qy qyzǵaldaqtyń uryqtary álemdik deńgeıde úlken suranysqa ıe taýardyń biri bolǵan. Kerýen joldarynda satylǵan. HIH ǵasyrdyń aıaǵynda patsha ókimetiniń sol kezdegi áskerı qyzmetkerleri qazaq dalasynan mıllıondaǵan túp qyzǵaldaqtyń uryǵyn qazyp alyp, Gollandııaǵa saýdalaǵan. Ilgeride Nıderland koroldigi hanshaıymy Beatrıks qyz­ǵaldaq jaıynda aǵynan jarylyp: «Uly Jibek joly ǵasyrlar boıy Eýropany Azııamen, sondaı-aq Qazaqstandy Nıderlandpen baılanystyryp turdy. Osy baılanys­tar bizdiń elimizge qyzǵaldaq gúlin ákeldi. Bul gúl osylaısha Nıderlandqa keń tarady. Gúl saýdasynda da ol eń ótimdi ónimge aınaldy. Qazirgi kezde qyz-ǵaldaq gúli – nıderlandtyqtardyń nómiri birinshi eksporttyq taýary» degen eken.

Qazir elimizdiń aýmaǵynda qyz­ǵaldaqtyń 35 túri ósedi, olardyń 18-i Qyzyl kitapqa engizilgen. Erekshe qyzǵaldaq túrleriniń ishinde Greıg pen Kaýfman sorttary da bar. Al Lemmers qyzǵaldaǵy álem boıynsha tek Túrkistan oblysyndaǵy Mashat shatqalynda kezdesedi. Mamandar elimizdiń batys jáne soltústik oblystarynda gúldiń 3-4, Shyǵys Qazaqstanda – 6, al Túrkistan oblysynda 30-ǵa jýyq túri taralǵanyn aıtady.

Tabıǵattyń kórkem syılarynyń biri qyz­ǵaldaqty dáriptep, keıingi urpaqqa bar mańyz­dylyǵyn jetkizý maqsatynda óńirde 2012 jyly respýblıkalyq fotobaıqaý ótti. Al 2013-2014 jyldary jazýshy, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty Marhabat Baıǵuttyń bastamasymen «Shyraılym – Shubaıqyzylym!» taqyrybynda jas talapkerlerdiń alǵash aýdandyq, keıin oblys­tyq, respýblıkalyq, halyqaralyq baıqaýlary uıymdastyryldy. «Aqsý-Jabaǵyly alaýy, Shubaı­qyzyl jalaýy!» atty qyzǵaldaqtar festıvalin ótkizý 2018 jyldan bastap dástúrge aınaldy. Iаǵnı jastardy tabıǵatty aıalaý, qorǵaý, saqtaýǵa shaqyrý maqsatynda «Shubaıqyzyl shoqy­synyń» tarıhy jaıly maǵlumat berilip, jas aqyndardyń óleńderi oqylyp, tabıǵat taqyrybynda kórme men sýretshilerdiń baıqaýy ótkizilip keldi. Marhabat kókemniń bul ıgi isi jańasha jalǵasyn tabady degen oıdamyz. Fes­tıvalǵa kelgen japonııalyq qonaqtardyń «osyndaı tabıǵı qazynamyz bolsa biz altynmen qorshap qoıar edik» degeni de túrkistandyqtardyń jadynda.

Jalpy, qazaqtyń árbir tóbesi men saı-salasy tylsym tarıhtan tereń syr shertip turǵandaı. Túlkibas aýdanynyń ortalyǵy T.Rysqulov aýy­lynan Qulan ózenin kesip ótip, «Túrkibasy áýlıe» tóbe­siniń kúnshyǵys jaǵyn oraı aınalyp, Qarataýǵa qarata biraz jer júrgende aldyńyzdan Shubaıqyzyl shoqysy shyǵady. Shyraıly meken Shubaıqyzyl jyl saıyn kóktemde qyzǵaldaqtarǵa kómkerilip, aınala-tóńirek qyp-qyzyl kilemge boıanady. Kelýshilerge keremet kóńil kúı syılap, erekshe áserge bóleıdi. Ǵalymdardyń aıtýynsha, Shubaıqyzyldaǵy qyz­ǵaldaqtyń basqa ósimdikterden aıyrmashylyǵy 7-15 kún arasynda ómir súredi, tuqymy bar-joǵy 2 jyl jemis beredi. Iаǵnı baptaý men kútýdi talap etedi. Bul oraıda qyzǵaldaq kóp ósetin Shubaıqyzyl shoqysy «Saıram-О́gem» ulttyq tabıǵı parkiniń quramyna engenin aıta ketelik.

Túrkistan oblysy