Altynshy sezim

Uzaq ýaqyt boıy túısik qu­bylysyn zertteý jáne túsiný sıqyr­shylardyń, teologterdiń jáne fılo­softardyń moınynda boldy. Tipti ony ılahı túsiniktiń kórinisimen baılanystyrdy. Birte-birte XVII ǵasyrdan bas­tap túısikti túsinýdiń rasıonalıstik negizi qalyptasa bastady. Rene Dekart, Gotfrıd Leıbnıs jáne Benedıkt Spınozanyń eńbekteriniń arqasynda ıntýısııa – oılaýdyń bir túri retinde qarastyryldy. HIH ǵasyrdyń ekin­shi jartysynan bastap ol psıhologterdiń zertteý órisine endi.

Nobel syılyǵynyń laýreaty Danıel Kaneman túısikti sheshim qabyl­daýdaǵy eki júıesiniń biri dep sanaıdy. Ol ony sezimge negizdelgen «jyldam» júıege jatqyzady. De­genmen fakt tiline negizdelgen ekinshi júıe baıaý, biraq dálirek ekenin de joqqa shyǵarmaǵan abzal. Kanemannyń pikirinshe, ıntýıtıvti júıe senimsiz, biraq reaksııa jyl­damdyǵy ómir súrý múmkindigin arttyratyn jaǵdaılarda jaqsy kómektesedi. Eger ejelgi adamdy túısigi jyrtqyshtardyń shabýy­lynan qutqarsa, qazirgilerdi kire­beristegi basbuzarlardan nemese ózge de qaýipten qutqaryp júr. Keıbir ǵalymdardyń aıtýynsha, bolashaqta túısikti kúsheıtetin tıimdi ádister paıda bolýy da múmkin.

Tehastaǵy Raıs ýnıversıtetiniń Menedjment professory Erık Deın júrgizgen eksperımentti qa­rańyz. 2012 jyly onyń zertteý toby stýdentterden qanshama sóm­ke ishinen dızaınerlik sómkeler serııa­syn tańdaýdy talap etedi. Iаǵnı sóm­kelerdiń jartysy – dızaı­nerlik, jartysy – jasandy. Qaty­sý­shylardyń jartysynan ózderiniń ishki ınstınkterin elemeýdi jáne anyqtaý úshin logıkanyń barlyq múm­kindikterin paıdalanýdy surady. Qal­ǵandarynan tek túısik arqyly anyq­taýdy talap etti. Nátıjesi qa­laı boldy deısiz ǵoı? Túısikke jú­gin­gender logıkaǵa súıengenderge qaraǵanda 60 paıyz dálirek tapty.

Osy tusta epıfanııanyń túısikten aıyr­mashylyǵyn uǵynýymyz kerek. Túısikti epıfanııamen shatas­tyrmańyz. Epıfanııa – túsiniksiz tujy­rym­damany kenetten túsiný. Kóp­shilik osy eki uǵymdy shatastyryp alady. Bul sheshim shyǵarǵanda keri áserin tıgizýi múmkin. Túısigińiz túńil­dirmesin!