Biz ne aıtamyz, biz ne isteımiz?

Maqala mańdaıyndaǵy mól­tek tu­jy­rymdy ssenarıst ári rejısser Emma­nıýel Mýr «Biz ne aıtamyz, biz ne isteımiz?» ­kı­no-­kartınasynda paıdalanady. О́mir túp-túzý jol emes, súrinip ketýińiz áp-sátte. Sol dúrbeleńde ornyńyzdan turyp kóri­ńiz­shi. Áldebir dúleı kúsh yryqsyz eńseńizdi ­basady. Plıýralıstik qoǵamda qateligi­ń­iz­ge kúlgen adamdy keshirý úshin úlken minez ­kerek. Úlken minez. Basqa bireý­diń istegen qylmysyna, ántek ábestigine, aýyr aıybyna túsinistikpen qaraýǵa shy­­damyńyz jete me? Joq, ádettegideı qoǵamdyq sana shyrmaýynda qalasyz ba?

Bul ótkeldi ishki rýhanı konsepsııańyz myqty bolsa ǵana keship ótesiz. Al sondaı modern adamnyń deńgeıine kóterilý óte qıyn. Jyǵylyp, tura almaǵan jannyń ústinen toqpaqtasaq ıntensııasy joǵalyp, janyn haos bılep, ómiri fıaskoǵa aınalady. Ony óltirgen sizdiń áleýmet­tik jelidegi ur da jyq pikirińiz edi, ıakı siz – qylmyskersiz! Moıyndasańyz da, moıyndamasańyz da shyndyq osy.

Osy bir tusta taǵy bir tujyrymdy tamyzyq eteıikshi. «Adamnyń qýanyshy alýdan emes, berýden turady. Siz ózińizde bar qundylyqty únemdegennen góri, ony jumsaǵanda rahattanasyz. Izgilikti ishte saqtamańyz, meılinshe qurban etińiz. Qashanda «berýshi adam» úlken qýanysh­qa keneledi, onyń baqyty da shynaıy. Bul – parasattylyqqa qaraǵanda utym­dy sheshim». Kelisesiz be? Biz mysalǵa alǵan sýretke qarańyzshy? Babalarymyzdyń «qaıǵy − kózsiz, sezim − sózsiz, mahabbat − essiz, meıirim − keksiz, uıat – teksiz keledi» deýi osynda kórinedi. Nege meıirim keksiz bolady? Sony aıtyńyzshy?

Úndistandyq áýesqoı fotograf Anıl Prabhakar Indonezııa araldarynyń birinde orangýtannyń ózen laıynda keý­desine deıin batqan adamǵa qolyn sozyp turǵanyn sýretke túsirip alǵan. Ony keıinnen óziniń Instagram paraqshasyna jarııalap, «Adamzat ataýlynyń adamgershiligi ólgende, ony janýarlar bizge qaıtarady», dep jazba qaldyrdy. Atalǵan fotosýret bir kúnniń ishinde álemdi tańdaı qaqtyrdy. Bul da – jumsaq perfomans, qabyldanǵan qalyptan ózgeshelik.

Sýrettegi adam – Kalımantan orangýta­nyn qorǵaý qorynyń qyzmetkeri. Ol ózen­nen prımattardyń jaýy sanalatyn ýly jylandardy izdeý kezinde mı batpaqqa bata bastaıdy. Dál osy kezde qor qyzmetkerine orangýtan jaqyndap, kómek qolyn sozady. Alaıda jumysshy maqulyqtyń qolynan ustamaı, ózennen ózdiginen shyǵyp ketken. Jabaıy janýarǵa senim joq, sondyqtan onyń qalaı áreket etetini belgisiz.

 Jalpy, orangýtan – Azııadaǵy jalǵyz iri prımat. Olar negizinen Indonezııa­nyń Kalımantan jáne Sýmatra araldary­nyń aýmaǵynda turady. Keıingi úsh urpaq ishinde orman órtteri men ań aýlaý saldarynan orangýtan popýlıasııasy 80 paıyzǵa qysqarǵan. О́kinishtisi sol, baıaý kóbeıedi, analyq orangýtan ár 6-8 jylda bir týady eken. Sondyqtan janýardyń quryp ketýinen qaýiptengen adamdar ony arnaıy baqylaýyna alǵan. Bul – tabıǵatty teńdikte ustap turý úshin jasalǵan eń jeńil qadam edi.

Maımylda túısik joq, biraq onyń bul áreketin sýretke túsirip turǵan fotograf­qa qaraǵanda shynaıy, jasandylyq­tan ada. Bálkı, kútýshisine osylaı jaqsylyq jasaǵysy keldi, bálkı basqa birnárseni oılady, ol mańyzdy emes. Mańyzdysy – onyń qapııada jasaǵan qareketi. Adam eshqashan birden jaqsy nárseni oılamaıdy, onyń tabıǵaty sondaı. Áıtse de prımattyń qolushyn sozýy ǵalamnyń eń álsiz tusyn túrtip ótkendeı, sanańyzdy silkileıdi, kóńilińizdi kórkeıtedi. О́zińde joq qasıetti bógde bireýden kórgendeı qyzyǵa da qyzǵana qaraısyz. Bul da – tabıǵat syılaǵan grasııa.

Bir oı – bir oıdyń baspaldaǵy. Qurǵaq aqparattarǵa tolǵan adam sanasynda dál qazir uly oılar buǵynyp jatyr. Ony oıatý úshin kitap oqý ǵana emes, kıno da kórgen lázim. Qudaı bárimizdi berdeı qylyp jaratty, tipti janýardan janýardyń artyqshylyǵy joq. Máselen, Jaratqan áý basta qazaqqa qoıdy azyq etip berdi delik. Bizdiń turmys-saltymyz, ómir súrý qaǵıdamyz Shopan ata túligimen tindesip, tamyr jaıdy. Qoı – azyq, eger biz dál solaı pildi qadir tutyp, iship-jemge paıdalanatyn bolsaq, onda qoıdyń quny baqyr tıyn bolar edi. Tipti qoı etin jegen halyqqa kúle qaraıtyn edińiz.

Iá, qazaq bireýge qarap kúledi, kóp kúledi, mysqyldaıdy, ájýalaıdy. Jaıaý kele jatyp, túıedegini, qulap jatyp, súringendi tildeıdi. Jaqynyna jany ashymaıdy, jalasyn ósek, tabasyn kesek qylyp taratady. Qyzarmaıdy da, betiniń nury joq. Esep berseńizshi ózińizge bir sát, qaıdan kele jatyrsyz, qaıda bara jatyrsyz, qaı jerge keldińiz, endi qansha qaldy? Aına aldyndaǵy adam siz emes, sizdiń oıyńyzda qattalǵan minsiz beıne. Ony kúnde kórip, kózaıym bolǵannan dúnıe ózgermeıdi