Investordy aýystyrǵannan ne utamyz?

90-jyldary Teńiz, Qashaǵan jáne Qara­shy­ǵa­naq munaı-gaz ken oryndarynyń árqaı­sy­sy­men 40 jylǵa kelisimshart jasaldy. Teńizben keli­­sim ýaqyty – 2033 jyly, Qarashyǵanaqtiki – 2038 jyly, Qashaǵandiki 2042 jyly aıaqtalady. Sol merzimder bitkennen keıin de olarǵa tıis­pe­gen jón dep esepteımin. Máselen, moldovan bız­nesmeni Statı isi Qazaqstandy qıyn jaǵ­daı­da qal­dyrdy. Sottasyp jatqanyna 10 jyldan asty. Bir sot bitse, ekinshisi bas­ta­lady. О́ıtkeni bıznesmen Anatolıı Statı halyq­aralyq táýelsiz sotqa júgingen. Myna úsh iri ken ornynyń kelisimshartynda da «eger qan­daı da bir kelispeýshilik týyndaıtyn bolsa, biz jergilikti sotty moıyndamaımyz, isimiz Lon­dondaǵy táýelsiz arbıtrajdy sotta ǵana qara­lady» dep jazylǵan. Sondyqtan olarmen aradaǵy kelispeýshiliktiń týyndaǵany bizge qajet emes. Týyndaı qalsa, bizdiń jeńilip qalý yqtımaldylyǵymyz joǵary.

Úsh kenish te asa kúrdeli ken orny sanalady – tym tereńde ornalasqan jáne ondaǵy qysym men quramyndaǵy kúkirt deńgeıi óte joǵary. Sondyqtan ol jerlerdi oıdaǵydaı ıgerý úshin úlken kólemde ınvestısııa salynyp, ozyq tehnologııalar men bilikti mamandar kerek edi. Bul kompanııalarmen kelisim jasalǵan kezde elimizde aqsha da, tehnologııa da, maman da bolǵan joq. Sondyqtan biz olardyń sharttaryna kónýge májbúr boldyq. Kelisim jasasyp jatqan kez – elimiz úshin tym qıyn kezder edi, tıisinshe biz qolda bardyń bárin sattyq. Keıin synı turǵydan oılap kórsek, nelikten bárin satyp tastadyq eken dep oılanamyn. Máselen, sol kezde Teńizde «QazMunaıGaz»-dyń 25 paıyz úlesi bar edi, sonyń 5 paıyzyn «ExxonMobil»-ǵa 1 mlrd dol­larǵa satyp jiberýge májbúr boldy. Qashaǵan men Qarashyǵanaqty bir jyl ishinde berip jiberdi. Áýeli, ańysyn ańdap, bireýin bere tursaq qaıter edi? Jalǵyz olar emes, basqa da usaq-túıek ken oryndary satylyp jatty ǵoı, solardyń aqshasyn nege kádemizge jarata turmadyq? Nege jappaı sattyq? Menińshe, osyndaı utylystyń birden bir sebebi – elimiz tarapynan kelissózge myqty ekonomıst, zańgerlerdiń qatyspaýy boldy. Sol kezde ken oryndaryn geologter basqardy, olar keıin týyndaıtyn ekonomıkalyq táýekelderdi ańǵara alǵan joq. Saldarynan biz úshin óte tıimsiz kelisimderge qol qoıylyp ketti.

Biraq moıyndaý kerek ınvestorlar úsh ken ornyn jo­ǵa­ry deńgeıde ıgerip otyr. Ondaǵy ınnovasııalyq-tehnologııalyq múm­kin­dik­ter­diń júzege asyrylýy, eńbek qaýip­sizdiginiń saq­ta­lýy, jumys etıkasynyń qalyp­ta­sýy, adam eńbeginiń baǵalanýy báribir basqa ken oryndarynan áldeqaıda ozyq. Olar jyl saıyn munaı óndirý kólemin arttyryp kele ja­tyr. Elimizde olarǵa para-par deńgeıde ken ornyn ıgerip, qyzmetkerlerine jaǵdaı jasap otyr­ǵan kompanııa taba almaspyz.

Al osyndaı oryndardyń úlesin reseı­lik­terge bereıik deýdiń astarynda ne jatýy múmkin? Úsh ken orny da ónimderin tolyqtaı shetelge eksporttaıdy. Ishki naryqqa bir tamshy munaı bermeıdi. Áý bastaǵy kelisimde solaı jazylǵan. Qalǵan kompanııalar bolsa, ónimderiniń belgili bir bóligin ishki naryqqa jiberýge mindettelgen. Al ishki naryqta jyl sanap munaı ónimderin tutyný deńgeıi ósip kele jatyr. Osy qarqynmen kete berse, onda bolashaqta atalǵan úsh ken ornyn da munaıynyń bir bóligin ishki naryqqa jiberýge mindetteýge týra keledi. Áıtpese elimizde tapshylyq bastalyp, onyń sońy úlken áleýmettik qıyndyqqa ákelip soqtyrady. Bál­kim, osy túıtkildi sheshýdiń bir amaly retinde osyndaı áńgime qozǵalyp jatqan sııaq­ty. О́ıtkeni ol kompanııalar kesimdi mer­zim taıaǵanda «Qazaqstan úshin zaýyt salamyz», «Qazaqstan úshin áleýmettik jobalarǵa kóbi­rek qarjy bólemiz» dep ketpeýdiń jolyn qa­ras­­tyra bastaýy múmkin. Sondyqtan bul el bıliginiń «eger ishki naryqqa munaıdyń bir bóli­gin jóneltetin bolsańdar, biz senderge tıis­peı­miz, basqa aksıonerlerdi aralastyrmaımyz» degen belgisi bolýy da ǵajap emes.

Al eger rasymen ınvestor aýystyrǵymyz kelse, ol ken oryndarynyń úlesi eń birinshi ke­zekte elimizge ótýi kerek. Ári qaraı kimge bere­rin Qazaqstan ózi sheshsin. Reseıdiń shetelde «qańtarylǵan» aktıvterin bizdiń ken orynda­ry­na almastyrýǵa kim ruqsat berdi? Osy jerde ne Úki­met, ne Energetıka mınıstrligi, ne «Samu­ryq-Qazyna» shyǵyp bir aýyz sóz aıtýy kerek edi. О́ıtkeni úsh ken orny ınvestorlarynda úreı týyndady ǵoı, al ony eshkim basqan joq, ju­bat­qan joq. Bul durys strategııa emes.