Bási bıik bes kitap

Bul kitaptyń biri – Batys Qa­zaq­­stan oblysynyń ákimshilik-aýmaqtyq qu­ry­lymy boıynsha anyqtamalyq (1869-2015). Jınaq­ty arhıv dırektory Aıjan Saýǵabae­va, Oralbek Tas­ma­ǵanbetov, Murat Qal­menov, Aıbolat Qurymbaev syndy ta­­rıh­­shylar qurastyrǵan. Anyq­ta­ma­­lyq­ta Opal oblycynyń 1869 jyly al­ǵash qupylyynan bactap qazipgi kezge deıin­gi ákimshilik-aýmaqtyq bólinici tapı­xy kórsetilgen. Sondaı-aq Ishki Bókeı or­da­synyń tarıhy, gýbernııa, ýezd, aýyldar ta­rıhy berilgen. Aıta keteıik, tarıhshy­lar men zertteýshiler bul jınaqty asy­ǵa kútken edi, óıtkeni túrli qoǵamdyq for­masııanyń aýysýy kezinde jer-sý ataý­lary, ákimshilik bólinister óte jıi óz­ger­gendikten, tájirıbeli mamandardyń ózi bul taqyrypta jıi jańylysyp jatatyn.

Tarıhshylar men ólketaný­shylar úshin óte qundy taǵy bir jınaq «Batys Qazaqstan ob­lysy nomenklatýralyq qyz­metkerleriniń anyqtamalyǵy. 1919-1991 jyldar aralyǵyndaǵy gýbernııalyq, ýez­dik komı­tet­teriniń, oblystyq, qalalyq, aýdan­dyq partııa komıtetteriniń 1-shi, 2-shi, 3-shi hatshylary» dep atalady. Ata­ýynan belgili bolyp turǵandaı, mun­da óńir­diń ǵasyrǵa jýyq tarı­hynda el bas­qarǵan tulǵalardyń tizimi, qys­qasha ómir­baıany, fotosýretteri beril­­gen. Olardyń arasynda repressııa jyldary jazyqsyz jazaǵa ushyraǵan qaıratkerler de bar.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryn­da Oral qalasy maıdannyń ja­qyn ty­ly re­tin­de asa mańyzdy strategııalyq mindet at­qardy. Sol kezde qalaǵa keńes odaǵy­nyń eýropalyq bóliginen 62 myń­ǵa jýyq adam kóshirilgen eken. Eva­kýa­sııamen kelgen halyqqa Oral qalalyq turǵyn úı bóli­mi 6 604 páter men bólme bólip bergen. Soǵys kezinde qalaǵa Le­nıngradtan №231 Voroshılov zaýyty, Voronejden Ýsman meha­nıkalyq zaýyty, Máskeýden Zem­lıachka teri-bylǵa­ry zaýyty, Kıevten jún-kıiz fabrıkasy, Rıazan oblysynan araq zaýyty, t.b. kóptegen kásiporyndar kó­ship kelip ornalasqan. Bul óndiris oryndarynyń birqatary soǵys­tan keıin de osy jerde qalyp, keńestik Qazaqstannyń, keıin­­­nen táýelsiz respýblıkamyz­dyń órkende­­ýine úles qosty. Mine, «Evakýasııa v Za­pad­no-Kazahstanskýıý oblast v perıod Velı­koı Otechestvennoı voıny 1941-1945 godov» atty qos­tomdyq tarıhymyz­dyń osy kezeńin qamtıtyn qujattardy top­tastyrǵan.

Oqyrman qolyna tıgeli otyr­ǵan taǵy bir jınaq «Jeke tek­tik qorlar boıyn­sha arhıv qujattarynyń anyqtamalyǵy» dep atalady. Bul kitapta Ba­tys Qazaqstan ob­lystyq mem­lekettik arhıvi men onyń fı­lıal­­darynyń arhıvtik qor qu­jat­tarynda saqtaýda turǵan je­ke tek­­tik qorlar má­li­meti jı­naq­talǵan. Anyq­tamalyqta Ja­ıyq ólkesinen shyq­qan Keńes odaǵynyń batyrlary, Sosıa­lıstik Eńbek erleri, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerleri, «Dańq», «Qurmet Bel­gisi» or­den­deriniń tolyq ıegerleri, «Eńbek ardagerleri», qoǵamnyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq, saıa­sı-mádenı salasyna eńbek sińir­gen qaıratkerlerge qatysty qujattar kórsetilgen.

– Bul jınaqtar arhıv qyz­metker­leriniń kóp jyl­ǵy saraptaý jumysy­nyń qory­tyn­dysy dese de bolady. Arhıv qoı­masynyń ártúrli qorynda jat­qan júzdegen, myńdaǵan qu­jatty irik­tep, saraptap, bir jer­ge jınaqtaý ǵa­lymdar men zert­teýshilerdiń jumysyn kóp jeńildetedi. Oqyrman úshin óte qundy osyndaı jınaqtardy daıyndap shyǵarýǵa oń yqpal etken arhıv basshy­sy Aıjan Nurǵalıqyzyna alǵys aıta­­­myz, – deıdi «Ǵylymı zertteýler­di qol­daý qorynyń» jetek­shisi, tarıh magıstri Aıbolat Qurymbaev.

Batys Qazaqstan oblysy