Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Geolog ǵalymnyń shyǵarmashylyq murasyna kóz jiberseń, birde ádebıetshi, ónertanýshy, birde folklorshy, etnograf sııaqty kórinedi. Shyndyǵynda, Qanysh boıyndaǵy qasıetterdi tizbeleı berse, bir adamnyń boıyna osynyń bári qalaı syıǵan demeýge qoımaıdy. Aqyry álgindeı artyq qasıetterdiń bári akademık esimin jerge «syıǵyzbaı» aspanǵa bir-aq kótergen joq pa? 1979 jyly ǵalymnyń 80 jyldyǵyna oraı V.G.Fesenkov atyndaǵy Astrofızıka ınstıtýtynyń usynysy boıynsha, Mars pen Iýpıter aralyǵynda Kúndi 3 jylda aınala qozǵalatyn kishi planetaǵa AQSh-tyń Kembrıdj qalasyndaǵy Halyqaralyq planeta ortalyǵynyń sheshimimen Sátbaev esimi berilgeni belgili. Sóıtip Sátbaev ǵalamshary planetalardyń halyqaralyq katalogine 2402 nómirimen enipti. Osylaı aıtyp qana qoısaq, basqaǵa qaıdam, bizdiń elge olqy túser me edi, eger aqyn Hamıt Erǵalıevtiń «Ǵaryshtaǵy Qanysh» balladasy jazylmaǵanda.
«Qudaılyǵyn tiride qundaıdy Alyp,
Bul dúnıede qalypty kim baılanyp.
Danyshpannyń talaıy tasqa aınalsa,
Bizdiń Qanysh ushyp júr Kúndi aınalyp» degende Hamań ǵarysh álemin zertteýshilerdiń «Sonaý boılyq pen sonaý endik aralyǵynda, Kúnnen pálendeı qashyqtyqta Sátbaev planetasy ushyp barady» dep málimdeme jasaıtynyn bilgen-bilmegeninen habarymyz joq. Hamań Qanyshtaı alyptyń, ony týǵan halyqtyń da baǵasyn dál berip, aına qatesiz sýrtteıdi:
«Basy beıne álemniń jaryǵyndaı,
Qasıetin qalmaǵan jan uǵynbaı.
Júregimen tirlikte júrýshi edi,
Taý-tasyńdy jańǵaqtaı jaryp yńǵaı.
Keń jazyqta qyran men kıik edi
Ony týǵan, jan sútin ıigeli.
Bitiminde tulǵasy, eki ıyǵy,
Bedelindeı elimniń bıik edi» dep qoıa salady.
Al Sátbaevty tanı túsýge talpynǵandar Medeý Sársekeniń «Qazaqtyń Qanyshy» atty ǵumyrnamalyq derekti romanyn oqý kerek shyǵar. Onda yrysy shalqyǵan Imantaı bı perzentke zar bolyp júrgende kórgen túsi týraly ańyzdyń aqıqatqa aınalǵanyn, Qurmantaı abyzdyń batasy tekke ketpegenin kóremiz. Ibrahımnen Abaı atalǵanyndaı, Ǵabdýlǵanıden – Ǵanı, Ǵanıden Qanysh dep atalǵan bolashaq tulǵa týraly ańyz týmaı jatyp kóshkeniniń ózi tegin emes qoı. El aýzynda saqtalǵan sondaı áńgimeniń biri Sátbaıdyń Imantaıy men Musanyń Sádýaqasyna baılanysty aıtylady. «Zamanynda Sádýaqas pen Imantaı arasynan qyl ótpeıtin dos-jar eken. Birde ekeýi el aralap júrip Qýandyq ishinde qasıet qonǵan Álimshaıqy deıtin kisiniń úıine túsedi. Qadirli qonaqtaryn aqsaqal qoı soıyp kútedi. Bylbyrap pisken et, sapyrýly sary qymyz, mol dastarqan basynda áńgime-dúkenniń kórigi qyzady. Osy eki ortada syrttan enteleı kirgen tórt-bes jasar er bala qolyna ustaǵan kir qojalaq eki baýyrsaǵyn dastarqanǵa atyp jibergende, onysy Sádýaqastyń aldyndaǵy qymyz toly sharaǵa top ete qalady. Zadynda tákappar, kirpııaz Sádýaqas Imantaıǵa jalt qarap, «men saǵan tóresi joq úıge túsir degenim qaıda?» deıdi. «Maǵan basqa ydysqa jańalap quıyp berińizshi» dep sharaıaǵyn qymyz úlestirip otyrǵan kelinshekke qaıtadan usynady. Imantaı bolsa, ony orta joldan óz sharasyna qotaryp alyp, eki baýyrsaqty asap jep, qymyzyn iship qoıady. Munyń bárin Álimshaıqy baıqap otyrady. As jelinip, bata jasalyp, qonaqtary attanar sátte olardy toqtatqan Álekeń qart «áı, Sádýaqas shyraǵym-aı, sábı perishte emes pe edi? Sol usynǵan baqty basqa tepkendeı boldyń-aý… Endi saǵan bitkeli turǵan shekesi torsyqtaı eki ul myna Imantaıǵa buıyrady. Áýmın!» depti. Aıtqanyndaı-aq, qarııanyń batasy qabyl bolyp, boljamy da dál keledi. Kóp keshikpeı qosaǵy Álıma bir qyzdan soń Bókesh pen Qanyshty týady» deıdi el ishindegi bir áńgime.
Qazaq dalasynyń ken baılyǵy qandaı tolassyz bolsa, ǵalymnyń keýdesi men zerdesine bitken ulttyń rýhanı qazynasy odan da asyp túsip jatqanyn ańǵarý qıyn emes. 1926 jyly Máskeýde júrgen Qanysh Sátbaev qazaq án-kúıin jınastyrýshy A.Zataevıchke jıyrma bes halyq ánin usynyp, dombyramen naqyshyna keltirip oryndap bergen. Onymen qoımaı, ózi usynǵan árbir án mátinin orys tiline tárjimalap, shyǵý tarıhyna qatysty qundy derekter qosyp, tolyqtyrǵan. 27 jastaǵy jasqa bul az baılyq emes. О́mir boıy ánshilikti murat tutyp, sonymen aınalysqan jan bolmasa, basqa salany kúıtteı júrip, munsha án usyný – úlken kórsetkish. Án men kúıde shekara joq qoı, alaıda siz osy eldiń balasy bola tura, halqyńyzdyń qansha ánin sóz-áýenimen qosa tolyq bilip, aıta alatynyńyzǵa kóz jetkizip kórseńiz de jetkilikti shyǵar. Ol týyndylardyń shyǵý tegi men tarıhyna qatysty áńgime tipten bólek. Buǵan qosa akademık ult óneri men mádenıetine iz qaldyrǵan ánderdiń tabıǵatyna boılap zertteý eńbekter ǵana emes, «Obaǵan» atty novella da qaldyrǵan. Qazaqtyń birtýar ánshisi Ámireniń oryndaýshylyq sheberligi, Isanyń tolǵaýlary týraly da qalam terbegen. Bul – qazaq dalasynyń ken baılyǵyn túgendep, ındýstrııanyń ornyǵýyna orasan zor yqpal etken ǵalymnyń segiz qyrynyń bireýi ǵana. Ǵulamanyń geolog, mınerologtigi, metallogenııa ǵylymyn jasaýshy retindegi eńbekterinen bólek, qazaqtyń áni men jyryn, ádebıeti men tilin, tarıhyn zerdelegen eńbekteriniń árqaısysy jeke-jeke zerttelýge tıis qoı. Qanysh tapqan qara tastan halyq ánine deıin óziniń atyna berilgen ǵalamshar men jer aralyǵyndaı keńistik ıgerilmeı bos jatqan joq pa?
Oı men júrek dep jalpy atap jatady jurt. Abaı «bir táýir dos: tym-aq kerek, oıy men tili bólinbes» deıdi. Búginde oıy men tili bólinbeıtin adam tabý týraly áńgime aıtý... Al Qanyshqa kelsek, mynadaı mysal eske túsedi. Birde bul kisi Qarsaqbaıdan tikushaqpen ushyp bara jatsa, qoı baǵyp júrgen bir qazaq etek-jeńi jalbyrap, sońynan shapsa kerek. Ony kórgen ǵalym tikushaqty tizgindeýshige «toqta, ana qazaqqa birdeńe boldy ǵoı deımin» dese, júrgizýshi «myna jerge qoný múmkin emes» depti. Qanekeń «qalaıda toqta, anaǵan bir nárse boldy, daladaǵy qazaq tekke shappaıdy» dep qoımaı qondyrady. Jerge qonysymen Qanekeń túse sap baryp surasa, álgi qoıshy «á, jaı, tikushaqty qyzyq kórip shapqam» depti.
Solaı... Jany ashyǵan adam osy Qanysh syndy meıli kókte júrse de, qandaı mansap ıesi bolsa da, qalaıda túsýdiń jolyn taýyp, qol ushyn beredi. Sondaı júrek ıeleri ǵana keıin ómirden ótse de, ǵalamshar bop halqyn kókten aınalyp júredi.
