– Kúni keshe Prezıdent qol qoıǵan zańdardy qoǵam kópten kútti. Zańger retinde bul ózgeristerdiń negizgi paıdaly tustary jaıynda ne aıtar edińiz?
– Bul zańnamalyq qujattar qoǵamdaǵy otbasylyq-turmystyq quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alýǵa úlken septigin tıgizedi dep úmittenemiz. О́zińiz aıtqandaı, onyń ishinde qoǵam kópten kútken ıgi ózgerister bar. Máselen, buryn densaýlyqqa jeńil zaqym keltirý men uryp-soǵý ákimshilik quqyq buzýshylyq sanalatyn. Túsinikti bolý úshin aıta keteıin, uryp-soǵý degenimiz – densaýlyqqa zııan keltirilmegen, biraq oryn alǵan álimjettik áreket. Endi budan bylaı bular qylmystyq quqyq buzýshylyq sanatyna aýystyryldy. Aldymen aıyppul salynady, keıin eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalýy múmkin.
Bul zańdarda abıýzerlerge psıhologııalyq kómek kórsetý máselesi qarastyrylǵan. Zań jobalaryn talqylaǵan jumys tobynda depýtattarmen birge men de boldym. Sonda bir depýtat: «Biz áıeline qol jumsaıtyn qylmyskerlerge nege kómek kórsetemiz?» degen edi. Men oǵan: «Zań boıynsha jazalaýdyń maqsaty – ony óltirý ne qorlaý emes, adam qataryna qosý, tárbıeleý. Sonyń bir joly – psıhologııalyq kómek. Abıýzer de osy qoǵamnyń bir múshesi, óz aramyzdan shyqqan adam. Biz olardy túrmege toǵyta bermeı, qaıta tárbıeleýge de nazar aýdarýymyz kerek», dep jaýap berdim.
Al zańnamaǵa engizilgen ózgeristerdiń eń bastysy – jasóspirimderge qarsy jynystyq zorlyq-zombylyq kórsetiletin bolsa, birden ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalady. Buǵan deıin mundaı jazalar qoldanyla bermeıtin. Sizge bir-eki mysal aıtaıyn. О́tken jyly Qaraǵandy oblysynda eki ógeı qyzyna seksýaldy sıpattaǵy zorlyq-zombylyq kórsetken er adam ómir boıyna sottaldy. Onyń mundaı jaza alýyna buǵan deıin de sottalǵany sebepshi bolǵan edi. Iаǵnı ol resıdıvıst retinde eń joǵary jazaǵa laıyq dep tanyldy. Al shyǵysqazaqstandyq Z. esimdi azamat ógeı qyzyn zorlaǵany úshin 17 jylǵa ǵana bas bostandyǵynan aıyryldy. Eger bul ister keshegi zań qabyldanǵannan keıin oryn alǵanda ekeýine de birden ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalar edi. Zań kúshine engennen keıin budan bylaı osyndaı qylmystar jasalsa, adamnyń buǵan deıin sottalǵan-sottalmaǵanyna qaramastan, birden eń aýyr jazaǵa kesiletin bolady.
– Eger bir adam osy sıpattaǵy qylmysyn keshegi zań qabyldanǵanǵa deıin jasap, alaıda qylmysy zań qabyldanǵannan keıin anyqtalsa, oǵan qandaı jaza qoldanylady?
– Jaza qylmystyń belgili bolǵan ýaqyty emes, jasalǵan ýaqytyndaǵy zań boıynsha qaralyp, taǵaıyndalady.
– Siz osyndaı qylmystyq istermen tikeleı aınalysyp júrgen adamsyz. Qazirgi tańda elimizde pedofıldik oqıǵalar qanshalyqty jıi bolyp jatyr?
– О́kinishke qaraı, el ishinde aıtýǵa aýyz barmaıtyn nebir oqıǵalar boldy. Men sizge joǵaryda eki adamnyń oqıǵasyn aıttym. Olar – ózderiniń ógeı qyzdaryn zorlaǵandar. Sonymen birge týǵan qyzdaryna seksýaldy sıpattaǵy zorlyq kórsetken adamdardyń isteri de bar. Olarǵa áli sottyń úkimi shyqpaǵandyqtan, aty-jónderin aıtýǵa bolmaıdy. Mysaly, Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanynda óziniń týǵan eki qyzyn, birin 10 jasynan, ekinshisin 16 jasynan beri zorlap kelgen er adamnyń isi qaralyp jatyr. Osyndaı oqıǵalar kóp. Biraq qoǵamda ondaı qubylystardyń oryn alyp jatýy bárimizden jaıbaraqat otyrmaýdy talap etedi.
Jalpy, mundaı jantúrshigerlik qylmystar bizde ǵana emes, basqa da elderde bar, buryn da bolǵan. Biraq buǵan deıin ony kópshilikke aıtýǵa uıalyp, eldiń sózinen qorqyp jasyryp kelgen. Endi myna qabyldanyp jatqan zańdardyń paıdaly tusy, bizge osyndaı asa aýyr qylmystardy jasyrmaı, ashyq aıtyp, qylmyskerge tıisti jazasyn berýge múmkindik ashyp otyr.
– Bizdiń bilýimizshe, turmystyq zorlyq-zombylyq kóbine áıeli kúıeýine materıaldyq turǵyda baǵynyshty otbasylarda bolady. Iаǵnı onyń baratyn jeri joq, jumysy joq, sondyqtan abıýzer áıeliniń osy jaǵdaıyn paıdalanyp, oıyna kelgenin isteıdi. Endi zań qatańdatylǵannan keıin kúıeýi ustalyp ketip, otbasy tabyssyz qalmaýy úshin áıelderi qylmysty jasyrmaı ma?
– Negizi zorlyq-zombylyq áıeli kúıeýine baǵynyshty bolsyn-bolmasyn, kez kelgen otbasynda jasala beredi. Alaıda óziniń jumysy, tabysy bar áıelder bir-eki ret urǵannan keıin kúıeýinen ketip qala alady. Al baratyn jeri joq áıelder úshin otbasyn qoldaý ortalyqtary jáne «111» baılanys ortalyǵy sııaqty uıymdardyń quzyretteri de zańnamalyq deńgeıde belgilenip otyr. Negizi, aıtylyp jatatyn túrli statıstıkaǵa senim joq. Osy zańdar qabyldanǵannan keıin zorlyq-zombylyq oqıǵalarynyń sany artýy da, kemýi de múmkin. Alaıda eń bastysy – san emes, adamdardyń osy qylmystarǵa qatysty sanasynyń ózgertýi. Bireýler jazanyń aýyrlyǵyn kórip qorqady, endi bireýleri táýbesine keler. Bir sózben aıtqanda, Prezıdent pármenimen qabyldanyp otyrǵan zańdar el ishindegi keleńsizdikterdiń júgendelýine múmkindik beredi dep úmittenemiz.
– Zorlyq-zombylyq pen pedofılııa degende biz kóbine er adamdardyń qylmystaryn eske alamyz. Al áıelder arasynda da abıýzerler men jas jetkinshekterge seksýaldy sıpatta tıisetinder bar ma?
– Ondaılar bar. Qabyldanǵan zańda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń qurbany retinde tek áıel adamdar qarastyrylady dep túsinbeýimiz kerek. Olardyń arasynda er adamdar da bolýy múmkin. Shyn máninde, ondaı oqıǵalar kezdesedi. Biz AQSh-qa tájirıbe jınaqtaý maqsatynda barǵanda sol jaqtyń daǵdarys ortalyqtaryndaǵy er adamdardy da kórdik. Áıeli tarapynan qysym kórip, osy jerge kelgen. Bizdiń elimizde er adamdardyń zorlyqqa ushyraýyna qatysty kózqaras basqasha ekenin bilesiz. Áıelinen japa shekken, túrli qysymǵa ushyraıtyn er adamdar joq emes. Alaıda ony aıtýǵa uıalady, namystanady. Qoǵamnyń sózinen qorqady. Sonyń saldarynan keıbir er adamdar óz-ózine qol jumsaýy múmkin.
Al pedofılııaǵa kelsek, elimizde áıel pedofılder de bar. Biraq olardyń qylmystaryn kóbine tirkemeıdi. Men ózim kýá bolǵan oqıǵany aıtaıyn. Semeıde kúıeýi qaıtys bolǵan áıel óziniń eki qyzyna jynystyq turǵyda tıiskeni belgili bolyp otyr. Úlken qyzy 18 jasqa tolǵannan keıin ǵana sol jaǵdaıdyń bárin aıtyp berdi. Biraq ol isti basqa bappen tirkep, keıin jaýyp tastady. Degenmen pedofıl erlerge qaraǵanda áıelder arasynda mundaı aýytqýlar az.
– Joǵaryda siz abıýzerlerge psıhologııalyq yqpal etý jaıynda aıttyńyz. Jalpy, osy turǵyda dinı birlestiktermen qoıan-qoltyq jumys istep, rýhanı turǵyda nasıhat aıtyp, tárbıelese bola ma?
– Árıne, bolady. Mundaı jumystyń otbasyna oıran salatyndarǵa áseri jaqsy bolady dep oılaımyn. Alaıda dinı birlestikterdiń ókilderimen jumys istegende olardyń óz ustanymdaryna da qaraý kerek.
Taǵy bir aıta keter másele, men Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııasynyń múshesimin. Osy komıssııa tarapynan «Samruk-Kazna Trust» qorynyń qoldaýymen One Stop service – «Bir qadam» ortalyǵy ashylyp, jumys istep jatyr. Osy ortalyqta da otbasylyq zorlyq-zombylyq kórgen áıelderge kómek kórsetiledi.
Nıls Krıstı degen norvegııalyq krımınolog-jazýshynyń aıtýynsha, qylmys degen turaqty bir uǵym joq. Qylmys – belgili bir áreket, olar qoǵamnyń baǵalaýymen ǵana qylmys sanatyna kiredi. Sol aıtqandaı, biz qazaq qoǵamynda quqyqqa qaıshy kóp áreketti osyǵan deıin qylmys sanamaı keldik. Máselen, joǵaryda aıtqanymyzdaı, densaýlyqqa jeńil jaraqat keltirý, uryp-soǵý, t.b. Biraq sońǵy jyldary jaǵdaıdyń kúrdelenýine baılanysty qoǵam olarǵa durys baǵasyn berdi, Prezıdent zańdarǵa ózgerister engizip, qol qoıdy. Saıası sheshim shyǵaryldy. Bul – elimizdiń zamanaýı ádil qoǵam bolyp qalyptasýy baǵytynda alǵa jasalǵan kelesi bir úlken qadam.
– Iá, ózgerister engizildi. Endi ol qalaı jumys isteıdi dep oılaısyz?
– Búkil jumystyń bári endi bastalady. Bizdiń quqyq qorǵaý organdarymyzdyń qyzmetkerlerine alǵashqyda ońaı bolmaıtyny belgili. О́ıtkeni kópshiligi jańa ózgeristerge daıyn emes. Degenmen kósh júre túzeledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
