Degenmen «Qazgıdromet» RMK Atyraý oblystyq fılıalynyń gıdrologııalyq monıtorıng derekterine súıensek, ózen deńgeıi Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynan keletin sý esebinen ózgeredi. Máselen, keshe 26 sáýirde saǵat 08.00-de Inderbor kentinde Jaıyqtyń sýy qosymsha 9 santımetrge kóterilip, 613 sm boldy. Al Mahambet aýylynda sý deńgeıi 728 santımetrge jetip otyr. Munda sý bir táýlikte 7 sm kóterildi. Atyraý qalasyndaǵy gıdrobekette sý aıdyny 3 santımetrge ulǵaıyp, 428 santımetrdi qurap otyr.
Jaıyq ózenindegi sý deńgeıi áli de kóterilýi múmkin. Demek qaýip tolyq seıildi deýge erterek. Osyǵan baılanysty munaıly óńir sý tasqynyna daıyndyqty qalaı júrgizdi? Ne josparlandy, ne isteldi? Osy saýaldarǵa jaýap izdegende 7 sáýirde oblys ákimi Serik Shápkenovtiń sheshimimen tabıǵı sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı jarııalanǵanyn aıtqan jón. Ákimniń pikirinshe, mundaı tótenshe jaǵdaı rejimin jarııalaýdyń birneshe maqsaty bar. Birinshiden, sý tasqynyna daıyndyqty tıimdi uıymdastyrý qajet boldy. Ekinshiden, tehnıkalar men jabdyqtar tartý, úshinshiden ǵylymı zertteýler júrgizý, óńirdegi sý aıdyndarynyń, ásirese Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyn nyǵaıtý qajettigi týyndady.
«Atyraý oblysynda 1993-1994 jyldary sý tasqyny bolǵan. Sodan bergi kezeńde ózenderdegi sý azaıdy. Sý aıdyndarynyń túbin tereńdetý jumystary uzaq ýaqyt boıy júrgizilmedi. Jaǵalaýdaǵy bóget nyǵaıtylmaı, keıbir tusynda múldem alynyp tastalǵanyn kórip otyrmyz. Sýdan qorǵaý aımaǵynan aýyl sharýashylyǵynyń qajettiligi úshin jer telimderi berilgen», dedi S.Shápkenov.
Ákimniń aıtýynsha, Inder, Mahambet aýdandary men Atyraý qalasy sý basý qaýpi bar aımaqqa engen. Máselen, Inder aýdanynda Jarsýat, Qurylys, Atyraý qalasynyń mańyndaǵy Almaly, Bereke, Besikti jáne Damby aýyldary osyndaı qaýipti aımaqta tur. О́ıtkeni bul eldi mekenderdiń bári Jaıyq ózenine taıaý ornalasqan. Al Qaıyrshaqty aýyldyq okrýginiń aýmaǵyndaǵy «Kolos», «Munaı óńdeýshi», «AtyraýMunaıQazGeologııa» baý-baqsha qoǵamdastyǵynyń turǵyndaryna qaýipsiz aýmaqqa kóshý usynyldy. Atalǵan saıajaılar Jaıyq ózeniniń jaıylmasynda ornalasqandyqtan, topyraq erozııasynyń yqtımaldyǵy joǵarylaǵan. Jaǵany qorǵaý shahtalarynyń qurylysyn júrgizý múmkin emes. Sondaı-aq Aspa eldi mekenindegi 86 turǵyndy kóshirýge sheshim qabyldandy.
Osyndaı sebepter atyraýlyqtardy ortaq iske uıystyrdy. Bul – eldi mekenderdi sý tasqynynan qorǵap qalý úshin bóget turǵyzý. Sóıtip, munaıly óńir turǵyndary kún saıyn Jaıyq jaǵalaýyna bóget salýǵa belsene kiristi. О́ńirdegi iri kompanııalar jumysshylaryn, arnaıy tehnıkalaryn bóldi. Bes jasar baladan 90-nan asqan qarııaǵa deıin eriktiler qataryna qosylyp, qapshyqty qummen toltyrdy. Túrkistan, Jambyl, Mańǵystaý oblystarynan arnaıy tehnıkalar jetkizildi. Elimizdiń ár óńirindegi áskerı bólimderden sarbazdar keldi.
Jaıyq ózeniniń Atyraý qalasyndaǵy jaǵalaýy 111 ýchaskege bólinip, ár ýchaskedegi jumysty úılestiretin jaýapty mamandar, tehnıkamen qamtıtyn kásiporyndar bekitildi. Jaǵalaýdaǵy bóget deńgeıi kún saıyn bıiktetildi. Keıin qum toltyrylǵan qapshyqpen nyǵaıtyldy. Qazir jaǵalaýda qapshyqtar kirpish sekildi qalanyp tur.
Oblys ákiminiń orynbasary Jasulan Bısembıevtiń aıtýyna qaraǵanda, bóget topyraǵyn tyǵyzdaý sapasyn tehnıkalyq qadaǵalaý mamandary men «Jol aktıvteriniń ulttyq sapa ortalyǵy» RMK óńirlik fılıalynyń sarapshylary baqylaýǵa kiristi. Bóget bıiktiginiń ár metri arnaıy qurylǵymen tekseriledi. Tehnıkalyq qadaǵalaý organdary tyǵyzdyqtyń eń tómengi kórsetkishin 14 megapaskal deńgeıinde belgiledi. Qazir bógettiń tyǵyzdyǵy – 17-20 megapaskal.
Al oblys ákiminiń baspasóz hatshysy Rýslan Jumaǵazıev usynǵan málimetke súıensek, 25 sáýirge deıin Jaıyq ózeniniń jaǵalaýynda 500 shaqyrymnan asa bóget turǵyzyldy. Bógetti bekitý úshin 4,7 mıllıonnan asa qapshyq tóseldi. Bul jumysqa 15 myńnan asa adam, 1,5 myń tehnıka tartylǵan.
Sý aıdyndarynyń jaǵalaýyna bóget salýǵa úles qosqan kásiporyndardyń qatarynda Atyraý munaı óńdeý zaýyty da bar. Bas dırektor Abzal Dosjanovtyń málimetinshe, zaýyt ujymy Jaıyq ózeniniń jaǵalaýynda jalpy uzyndyǵy 8 953 metr bóget turǵyzǵan. Máselen, Sokolok kanalynyń jaǵalaýy 2,5 metrge, Tomarly eldi mekeniniń tusyndaǵy bóget Jaıyq ózeniniń deńgeıinen 7 metrge bıiktetilgen.
«Bóget turǵyzýǵa 44 900 qapshyq, 256 oram polıetılen plenkasy, 2 002 quty montajdaý kóbigi, 8 700 tekshe metr topyraq paıdalanyldy. Zaýyt ujymy bir kúndik jalaqysynan 39,4 mln teńgeni «Atyraý» korporatıvtik áleýmettik damý qorynyń esepshotyna aýdardy. Bul qarjy sý tasqynynan zardap shekken otbasylarǵa kómek kórsetýge, jaǵalaýdaǵy bógetti nyǵaıtý úshin qajetti qural-jabdyqtar satyp alýǵa jumsalady», dedi A.Dosjanov.
Qazir Jaıyq ózeniniń jaǵalaýynda bóget turǵyzý áli aıaqtalǵan joq. Al atyraýlyqtar syn saǵatta jumyla kótergen júktiń jeńil bolatynyn dáleldep otyr.
Atyraý oblysy
