Eldikti rámiztanýmen tuǵyrlandyrǵan

Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumy­rynda el aǵalarymen emen-jarqyn aralas-qura­las­ júrip, eldiń erteńine baılanysty taǵdyrsheshti máselelerdi birigip aqyldasyp, onyń júzege asýy­na boıyndaǵy qaırat-jigerin aıamaı, ylǵı aldyńǵy qatardan kórinse de, jıyrmadan astam kitap shyǵaryp, Prezıdenttiń tuńǵysh baspasóz hatshysy, qazaq eliniń tuńǵysh rámiz­tanýshysy, qazaq aforızminiń tolyq­qandy jınaǵynyń tuńǵysh avtory atansa da, Erboldyń birde-bir tusta keýde kerip, kósemsip sóılege­nin kórmeppiz. Ol týraly qalam terbegenderge kóz salyńyzdarshy: Á.Nurpeıisov, T.Ábdikov, K.Salyqov, Á.Kekilbaev, O.Ábdikárimov, Q.Sul­tanov, Á.Tarazı, F.Ońǵarsynova, A.Seıdimbek, Z.Qadyrova, S.Aqtaev, О́.Aıtbaıuly... tizim ári qaraı jalǵasa beredi.

Erbol ataq-abyroı izdegen joq, al ekiniń biriniń mańdaıyna jazyla bermeıtin ataq-dáreje onyń ózin izdep tapty. Osy tusta shegelep aıtýǵa suranyp turǵan bir jaıt – onyń ónegeli ómirbaıany táýelsizdigimizdiń eleń-alań shaǵymen tuspa-tus keldi. El táýelsizdiginiń irgetasyn qalasýǵa eńbek sińirgen zamandastarymyzdyń aty-jónin ataý kerek bolsa, aýzymyzǵa aldymen Erbol Shaımerdenuly túser edi. Basqasyn aıtpaı-aq, aldymen «Qazaq eliniń rámizderi», «Eltaný álippesi» eńbekterine az-kem toqtalaıyqshy. El rámizderiniń ulttyq bolmysy anyq, ári túsinikti, ári aıshyqty bolýyn Memleket basshysynan bastap, qarapaıym halyq ta ańsary aýyp, asyǵa kútti. Bul bizdiń tarıhymyzda buryn-sońdy bolmaǵan tańǵajaıyp qubylys edi. Rámizderdi ázirleý ońaı bolmaǵandyǵy belgili. Sol eldik rámizderdi ázirleıtin jumys tobynyń bel ortasynda bilek sybanyp, jalyndaı jarqyldap bizdiń dosymyz Erbol júrdi. Jaı júrgen joq, mundaıda aıtys-tartystyń, árkim óz oıyn alǵa ozdyrý úshin erekshe belsendilik tanytatyndyǵy da beseneden belgili ǵoı. Sondyqtan Erbolǵa aldymen el tarıhyna, odan qaldy dúnıejúziniń aldyńǵy qatarly memleketteriniń osy oraıdaǵy ozyq is-tájirıbelerine, halyqaralyq Týtaný (veksıologııa) jáne Eltańbataný (geraldıka) salalaryna qatysty san túrli ádebıet pen júzdegen ǵylymı-kópshilik eńbekpen jiti tanysýyna týra keldi. Osy bir tarıhı sátterdiń shejireshisi bola bilgen Erbol sol tııanaqty bilimi, jan-jaqty erýdısııasy, ómirden jınaqtaǵan tálim-tájirıbesi arqasynda jınalǵan toptyń arasynan sýyrylyp shyǵyp, óz paıymy men óz sheshimin dáleldeı bildi, jerine jetkize aıta bildi. Ony qur aıtylǵan sóz kúıinde qal­dyrǵan joq, ulttyq rámizderdi qabyldaýdaǵy san túrli aıtys pen qııan-keski pikirtalasty jýrnalıstik sheberlikpen aq qaǵazǵa órnekteı bildi. Onysy keıin kitap bolyp basyldy. Erbol Shaımerdenulynyń avtorlyǵymen dúnıege kelgen «Qazaq eliniń rámizderi» san túrli baspadan, san túrli tilde, san túrli bezendirýmen kúni búginge deıin úzilissiz basylyp keledi. Erbol esimin el jadynda qal­dyratyn naqty dáleldiń biri osy.

Bul – men ashqan jańalyq emes. Bul epızod ta talaı márte aıtylǵan, talaı márte jazylǵan. О́tken ǵasyr­dyń 80-jyldarynyń ekinshi jartysynda Qazaqstanda ǵana emes, keshegi keńes ókimetin dúr silkindirgen 86-nyń dańqty kóterilisinen keıin qazaq balasynyń ulttyq sanasynda rýhanı órleý kezeńi beleń aldy. Ulttyq namys oıandy, baıaǵysha ómir súrýdiń kelmeske ketkendigine kózderi jetti. Otbasy-oshaq qasynda ǵana qaýqary qalǵan ana tilimizdiń taǵdyry úlkendi de, kishini de tolǵandyra bastady. Bul ulttyq ózekti máselege ǵalymdar men qalamger-jazýshylar ǵana emes, qarapaıym halyqpen birge memleket qyzmetkerleriniń arasynda da til taǵdyryna jany aýyratyn qaıratkerler dúr ete kóterilip, ún qosty. Qazaq elinde qazaq tili memlekettik til bolmaı, ult taǵdyry ońalmaıtyndyǵyna kóptiń kózi jetti. Halyq qoldaǵan ıdeıany ókimet te, Parlament te qýattap, nátıjesinde Tilder týraly zań qabyldanyp, qazaq tili memlekettik til bolyp jarııalandy.

Sol 1989 jyldyń zań qabyldanǵan qyrkúıek aıynan keıin ile-shala qazan aıynda respýblıkalyq «Qazaq tili» qoǵamy quryldy. Qoǵamnyń alǵashqy tizginin akademık Á.Qaıdar aǵamyz ustady. Naǵyz dúmpý sol kezde bolyp edi ǵoı shirkin! О́zimizdi bylaı qoıǵanda, ózge ult ókilderi de qazaq tiline degen qurmetin bir-eki aýyz til syndyrǵandy mise tutpaı, qazaqsha kitaptardy da túpnusqadan oqýǵa qulshynys tanytyp edi-aý. Al Erboldyń memlekettik til máselesin qoldaný men damytýǵa baılanysty aıtqan oılary men pikirlerine tánti bolmasqa sharań qaısy. Ana tilimizdi taqqa otyrǵyzdyq, úlken mártebe áperdik dep toqmeıilsýge áli erte edi. Erbol dos taǵy bir tusta til máselesin sheshetindeı laýazym ıesi bola júrip, búkil túrki dúnıesindegi eń ómirsheń, eń qýatty tildi eldigimizdiń, táýelsizdigimizdiń tiregi retinde tolyq paıdalana almaı otyrǵandyǵymyzdy da ashyna aıta bilgen-di.

Bir ǵajaby, qaı ortada bolsyn ózin barynsha salmaqty ustaıtyn, ózgeniń tushym­dy pikirlerine de qulaq qoıyp, aqyryna deıin tyńdaı biletin, til taǵdyry kún tártibine qatań qoıylǵan sátte almas qylyshtaı sýyry­lyp alǵa shyǵatyn Erbol dostyń «kókbettigine» syrtta otyryp qaıran qalýshy edik. Ol kótergen ótkir problemalardyń ta­qy­ryptary bylaı­sha jal­­­ǵasýshy edi: «Tildi qasterleý – izgilik pen mádenıettiliktiń bel­gisi», «Til refor­ma­sy­nyń taǵdyryn ashy-tushy telegeı-teńiz sóz emes, tegeýrindi is sheshedi», «Qazaq tili jáne qazaq dıas­­­porasy», «Qo­ǵam­daǵy tildik ahýal­ jáne áleý­mettik reforma», «Keńse tili qaı til?», «Memlekettik til jáne kompıýter», «Taǵy da memlekettik tilde is júrgizý problemalary haqynda», «Tildi qoldaý – birlikti qoldaý, eldikti qoldaý», «Memlekettik til – el halqyn toptastyrýdyń asa mańyzdy faktory», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy qazirgi onomastıkalyq jumystyń jaı-kúıi», t.b... Osy maqalalardy E.Shaımerdenuly Til qomıtet­i­niń tóraǵasy bolyp turǵan ýaqyt bederinde jazdy. IýNESKO-nyń Mádenı muraǵa arnalǵan sessııasyna qatysyp, baıypty baıandama jasady. Eki tilge birdeı júırik-ti, tilge kelgende qamshy saldyrmaıtyn.

«Júrektegi jazýlar» jyr ki­tabynda búı deıdi: «Janym Otan, syryń – san, ólshemiń – myń, Sen – bir ǵarysh, men – seniń jer serigiń. Sen dep soqqan júregi, jany – sende, Perzentińmin – bir túıir bólshegińmin!..» Erekeńniń «Áz Astana», «Kóńil sýreti», «Aqyl-oı antologııasy», «Danalyq dıdary», «Aqıqat aınasy», t.b. kitaptary – ulttyq rýhanııatqa qosylǵan mol qazyna. «Arman qala – Astana», «Tógedi jańbyr», «Asyl jar», «Kólsaı» sekildi ánderge jazylǵan óleńderi ónersúıer qaýymnyń jadynda. Alǵysózin jazyp, qazaq aforızmderiniń 25 ǵasyrǵa sozylatyn tarıhyn sana súzgisinen ótkizip, júıelep, qyzdyń jasaýyna jaraıtyndaı qundy kitapty dúnıege ákelgen Erbol Shaımerdenuly ómiriniń sońǵy sátinde «Almatykitap» baspasynan jaryq kórgen «Qazaq aforızmderiniń» alǵashqy danasyn qolyna ustap, kórip ketti... Taýyp aıtylǵan ushqyr oıdyń jerde qalǵan jeri joq, kerisinshe so-naý eski zamanda da jalǵyz aýyz sózben jaýdyń betin qaıtarǵan, sol bir aýyz sózdiń arqasynda bir dúıim eldiń abyroıyn asyrǵan ot aýyz sheshenderdiń tapqyrlyǵy búgingi urpaqqa ańyz kúıinde jetip otyr. Qalaı degende de aforızm – oı tamyzdyǵy, adamǵa oı salady, tynysyn ashady, onyń tanym kókjıegin keńeıtedi. Adamzat órkenıeti men mádenıettegi rýhanı sabaqtastyqty qamtamasyz etetin shaǵyn fılosofııalyq oı, tájirıbelik túıin, logıkalyq qısyn, áleýmettik-saıası, moraldyq-etıkalyq jáne estetıkalyq kózqaras, kórkem kestelengen naqyl sóz keshegi kúni ýaqyt júgin qalaı kóterse, búgingi bizdiń ómirimizge de aýadaı qajet. Basqa mamandyqpen nan taýyp júrgen baýyrlarymyzda nemiz bar, keıde mıdyń myń gradýstyq «domnasynda» burq-sarq qaınaǵan shashyrandy oılardyń basyn bir noqtaǵa syıǵyzyp, oqýshysyn oılamaǵan jerden «solq etkizetin» tapqyr sheshimdi ońaılyqpen qolǵa túsire almaǵan soń, bizdiń de amalsyz qanatty sózderge júginetindigimizdi nesine jasyraıyq. Qyldaı qııanaty joq, sondaıda aforızmder «qıyn ótkelden» qutqaryp jiberedi.

Qazaq aforızmderin bir júıege jınaqtap, ǵylymı aınalymǵa túsirý jolynda aıanbaı eńbek etken Erbol Shaımerdenuly qanatty sózder týraly mynadaı tujyrym jasaıdy: «Bul júıede, ádette, obrazdan góri oıǵa kóbirek salmaq salynady, sýretteýden góri salystyrýǵa, órnek­teý­den góri oılasýǵa basymy­raq kóńil bólinedi». Naqyl sózderdi jı­naq­­taý árkimniń-aq qolynan keler. Biraq ol el kádesine jararlyq usy­nylyp otyrǵan antologııadaı belgili dárejede hresto­matııalyq ról atqara ala ma? Mine,­ osy tustan qurastyrýshynyń ıntel­lek­tisi, tereń bilimi men paıymy, árbir qanatty sózge degen óziniń kózqarasy, ómirlik tájirıbesi atoılap aldyńǵy planǵa shyǵa keledi. Biz biletinde Erbol Shaımerdenuly memlekettik qyzmetke jegilgen altyn ýaqytynyń árbir saǵatyn barynsha tıimdi paıdalanyp, qoldan kelse jeke qalyp, jan dúnıesi – ishki álemimen ózi syrlasyp, tiri janǵa kóleńkesin túsirmeı, tynysh júrgendi unatatyn úlken júrekti azamat edi. Átteń-aı, «úlken júrekti azamat edi ǵoı» degendi ótken shaqpen aıtýǵa týra kelgendigin qaıtersiń!

Onyń aqyn júregi únemi tolǵanys pen tebirenis ústinde, únemi tynymsyz dúrsil qaǵýmen boldy. Ol ana bir jyldary memlekettik qyzmetke baǵyshtalǵan qaıran ýaqytynyń qaıta aınalyp soqpaıtyndyǵyna ókinetin. Sol ókinishi de ózimen birge ketti. Túnniń bir ýaǵyna deıin «shynjyrlap» ustaıtyn memlekettik qyzmet tirligi arasynan jylt etip bir «sańylaý» tabyla qalsa bitti, jalma-jan jazý ústeline otyratyn. Qazaq topyraǵynda aforızm janrynda alǵash shyǵarma qaldyrǵan bárimizge belgili esim, ol – Asan qaıǵy Sábıtuly (HV) ǵasyr. Odan keıingi aqyndar men jyraýlar poezııasynda da aforızm túrleri barynsha molynan kezdesedi. Ásirese bı-sheshender sózderiniń tabıǵatynda bul janr bıik shyńǵa kóteriledi, jaı aýyzeki tilde aıtylyp qana qoımaı, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, búgingi kúni bizdiń rýhanı muramyzǵa aınalyp otyr. Bul – negizinen alǵanda barshamyz bolyp qýanatyn qubylys. Aforıstıka janrynda ólmesteı týyn­dylar qaldyrǵan jazba aqyn-jazýshy­lar arasynan, árıne, uly Abaıdyń tulǵasy asqaqtap kórinedi. Abaı – aforızmniń klas­sıkalyq talaptaryn tereń meńgergen, sol úlgidegi oı jaýharlaryn jasap qaldyrǵan aqyl-oı alyp­tarynyń deń­geıindegi uly ǵulama oıshyl. Shákárim afo­rızmderinen de sondaı tereńdik pen tektilik seziledi.

HH ǵasyr aforızm avtorlarynyń arasynda S.Toraıǵyrov, Ǵ.Músirepov, B.Momysh­ulynyń orny erekshe. «Músirepovti maqtaýdyń keregi joq, Músirepovpen maqtaný kerek» degen qanatty sóz avtory­ Z.Qab­do­lov, naqylmen oılaý ma­shyǵy qalyptasqan M.Álimbaev, Q.Myr­zalıev, Á.Kekilbaev, A.Súleı­menov shyǵarmalarynan alynǵan aforızmder antologııa abyroıyn odan ári aıshyqtaı túsedi.

«Qazaq aforızmderi» – aýyz tol­tyryp aıtarlyqtaı turlaýly eńbek. Erbol Shaımerdenulynyń tún uıqy­syn tórt bólip, kóz maıyn taýysyp, boıyndaǵy bar qaırat-jigerin arnap, urpaqqa amanattap qaldyrǵan sońǵy eńbegi. Qanatty sózderden túzelgen bul kitaptyń ýaqyt ótken saıyn quny qymbattaıdy, qaıta basylady, jańaryp, tolyǵady. Osy rýhanı qundylyqtyń qaınar bastaýynda ár kez Erbol Shaımerdenulynyń esimi qurmetpen atalatyndyǵyna biz kýá. Bir quptarlyǵy, «Egemen Qazaqstan» sońǵy ýaqyt bederinde ara-tura sol aforızmderden úzindiler jarııalap júr. Jarasymdy-aq.

Erbol barda bizdiń ortamyz án-kúı men óleń-jyrǵa toly edi. Bir keshti Erekeńniń ózi-aq aýyrsynbaı atqaryp shyǵatyn. Biz degenimiz: Erjuman-Jaqan, Erbol-Kúlásh, Qudaıbergen-Dámejan, Ádil-Záýresh, Qojahmet-Ásııa, Súleımen-Azat, Qudııar­bek-Rázııa, Qýanysh-Átirkúl-di. Aramyzdyń sıreı bastaǵany ókinishti-aq. Erboldyń artynda qalǵan mol rýhanı dúnıe tolyǵynan jaryq kórdi dep aıta almaımyz. Onyń A.Kamıý, F.Nısshe, H.Ortega-ı-Gasset, K.Iаpers, M.Haıdeggerden aýdarǵan dúnıeleri murty buzylmastan únsiz jatyr. Jarııalanbaǵan jyrlar she?..

Aqyn, rámiztanýshynyń alty­tomdyq eńbegi jaryq kórdi. Ony bar yqylas-nıetimen berilip, júıelep, árbir óleńdi, árbir maqalany ózinikinen beter qadaǵalap oqyp, eshkimge mindet artpaı baspaǵa tapsyrǵan jaryqtyq Erjuman Smaıyl dosymyz-tuǵyn. Ol úshin ıneniń jasýyndaı qınalǵan joq, bálkim dostyq paryzdyń óteýi degen de osy bolar. Erboldyń súıikti jary Kúláshqa, balalary – Lázzát, Gúlshat, Baqytqa, nemeresi Álıhanǵa arnaǵan arnaý óleńderi de bir tóbe. Reti kelgende aıtpaǵymyz, elge sińirgen eńbek aqtalýǵa tıis, jurtshylyqtyń esinde júrýge tıis. Astanaǵa alǵash qonys aýdarýshylardyń biri Erbolǵa qaladan bir kóshe aty berilse, turǵan úıiniń qabyrǵasyna eskerkish-taqta ornatylsa, Qyzyljardan mektep, kóshe aty Erbol esimimen atalsa, qandaı keremet bolar edi!

«Sýretker álemi»... Myna qu­bylysqa tańǵalmaı kórińiz, Ábish aǵamyz aıtpaqshy, «basqasyn bil­meımin, al ádebıettiń máselesine kelgende «aldyna kelgendi tistep, artyna kelgendi tebetin» asa kirpııaz, asa talǵampaz klassık jazýshy Ábeń, Ábdijámıl Nurpeıisov ana jyly «Qan men terdi» «dástúrli» súzgiden taǵy bir ótkizip, álem tanyǵan romannyń keıbir tustaryn qyrnap-súrnegen soń, «sońǵy sózdi» jazý mashaqatyn janynda júrgen ataqty sóz zergerleriniń birin de kózge ilmeı, kópshilikke áli tolyq tanyla qoımaǵan jas talant osy Erbol dosymyzdyń moınyna júktegen-di. Nege? Báse nege, Erboldyń tóske urǵylamasa da, ishinde daýyldy kúngi teńizdeı qaınap jatatyn erýdısııa­sy, arǵy-bergi ádebıet áleminen mol habary barlyǵy, shyǵarma geroılaryn taldaýdaǵy sheberligi Ábeńniń de dittegen deńgeıinen shyqty bilem. «Qan men terdiń» eki tom bolyp jarııalanǵan jańa basylymy Erboldyń «sońǵy sózimen» odan ári sulýlanyp, odan ári árlene tústi. Ábeń men Erboldyń arasyndaǵy jas aıyrmashylyǵy otyz jyl. Bıyl Nurpeıisovke – 100, Erbolǵa – 70 jyl. Marqum Erboldyń qyryq kúndiginde qańtardyń qaqaǵan aıazynda jasy toqsannan asqan klassıktiń Almatydan arnaıy kelip, nıetin bildirgeni kópshiliktiń áli esinde.

Manadan beri aıtylǵan oıdyń tobyqtaı túıinine toqtalaıyq. Já, Erboldyń suńǵyla aýdar­mashylyǵyn, tógilip túsken jyr-shýmaqtaryn, tilge qatysty tolaǵaı tolǵamdaryn aıtpaǵannyń ózinde, «Qazaq eliniń rámizderi» men «Qazaq aforızmderi» nege turady deseńizshi! Tórtkúl dúnıeniń tórt buryshyndaǵy elshilikter tórinde «Qazaq eliniń rámizderi» jarqyrap tur, eltaný baǵdarlamasy negizinde oqýlyqtarǵa engizilgendikten myńdaǵan joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri men mektep oqýshylary atalǵan kitapty kún saıyn paraqtaıdy. Al qolyna qalam alyp, aq qaǵazben dıdarlasqan árbir qazaq oıyn «ondyqqa» dál tıgizý úshin tuzdyq úshin ataly sóz, qazaq sóziniń qaımaǵy – «Qazaq aforızmderin» kún saıyn ashyp oqıdy. Mine, qalyń eliniń búgingi hám erteńgi qajetine jaraıtyn, jyl saıyn basylatyn, kún sa­ıyn oqylatyn qos kitaptyń avtory – Erbol Shaımerdenulynyń esimi eshqashan umytylmaıdy. О́lmeıdi!..

Qýanysh JIENBAI,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri