Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Týrızm jáne sport mınıstrliginiń málimetinshe, byltyr 4-17 jas aralyǵyndaǵy 250 myńnan asa bala men jasóspirim 7 myńnan asa sport úıirmesine tegin qatysqan. Oǵan jergilikti bıýdjet esebinen 43,2 mlrd teńge bólinipti. Memlekettik sporttyq tapsyrysty jalǵastyrý úshin jergilikti atqarýshy organdar bıylǵa 37,8 mlrd teńge qoldaý kórsetip, 240 myńnan asa balany qamtýdy kózdep otyr. Memlekettik qoldaýdan syrt ár ata-ana balasynyń ıkemine qaraı sportpen shuǵyldanýyna septigin tıgizip keledi. Balaǵa telefondy qushaqtap júrgennen góri sporttyq úıirmede shúmektep ter tókkeni áldeqaıda paıdaly. Jetkinshektiń fızıologııalyq damýy, kúsh-qaıratynyń tolysýyna qaraı sport túrlerine telýdiń mańyzy zor.
Balalar psıhologi Aıǵanym Qýatqyzy balany sportqa úıretýde asa abaı bolý qajettigin eskertedi. Ásirese, jekpe-jek sport túrlerine jatatyn boks, MMA, mýaıtaı, kıkboksıng syndy sportqa holerık tıptegi balany erte jastan berýge bolmaıdy eken.
«Holerık tıptegi, ıaǵnı minez-qulqynda týmysynan qyzbalyq, tez ashýǵa boı aldyrǵysh, tyz etpe balany jekpe-jek sport túrine jastaıynan baýlyǵan durys emes. О́ıtkeni mundaı balada basqaǵa aıaýshylyq tanytý, meıirimdi bolý sezimi tómen bolady. Qos qarsylas birin-biri aıaýsyz sabaıtyn sport balanyń boıyndaǵy minezin odan ári qataıtyp jiberýi bek múmkin. Sol sebepti ár ata-ana balasyn sportpen shynyqtyrmas buryn onyń tulǵalyq damý ereksheligine, minez-qulqyna, fızıkalyq áleýetine, bitim-bolmysyna basa mán bergeni abzal. Kúres, basqa da shyǵys jekpe-jek sportyna balany 10 jastan asqanda qatystyrý kerek. Sebebi balanyń mańdaıaldy mı bóligi alty jastan bastap damıdy. Mıdyń bul bóligi adamnyń ózin-ózi baqylap, minezin tejeı alýyna, qandaı sharýa bastasa da nátıjege jetýine áser etedi. Tek sport qana emes, jetkinshekterdiń ǵalamtordaǵy túrli kontentterden kóretin, oınaıtyn oıyndardyń da basym kópshiligi qatygezdikke úndeıdi. Atys-shabys, álsizge tize batyrý degen maǵyna ústeıtin oıyndarmen aldanady. Keı ata-ana óziniń tuıyq, jasqanshaq balasynyń jasyq minezin sport shyńdaıdy dep úıirmege beredi. Munda da jaýapkershilik mańyzdy. Ol balasynyń qandaı sportqa ıkemdi ekenin, dene áleýetine, tulǵalyq ereksheligine, minezine qaraı saralap qatystyrýǵa tıis. Balanyń qabiletin anyqtaıtyn túrli test synaǵy bar, balalar psıhologiniń keńesin alǵan da artyq etpeıdi. Maman retinde ata-analarǵa aıtarym, balańyz basynan aýyr soqqy alǵanyn qalamaısyz ba, onda MMA, kıkboksıng, mýaıtaı syndy jekpe-jek sportyna tym erte bermeńiz. Kúres túrlerine, ózge de sportqa baýlyǵanyńyz durys», deıdi Aıǵanym Qýatqyzy.
Bokspen 12 jasynan shuǵyldanyp, 18 jasynda eresekter quramasyna qabyldanyp, Atlanta (1996) jáne Sıdneı (2000) Olımpııa oıyndarynda kúmis júlde oljalaǵan, qazaq boksshylary arasynan tuńǵysh álem chempıony atanǵan Bolat Jumadilov te balany aýyr jaraqat alatyn sport túrine erte jastan bermegen jón deıdi.
«Men de bokspen kásibı shuǵyldanǵanǵa deıin júzý, gımnastıka, kúres túrin úırendim. Balany aýyr sport túrine tym erte qosýǵa áste bolmaıdy, ata-analar osyny eskerýge tıis», deıdi dańqty sportshy.
Rasynda, bokspen shuǵyldanamyn degen jasóspirimge 15-16 jas ta kesh emes. Mysaldy alystan izdemeı-aq asa aýyr salmaqta álem chempıonatynyń hám jazǵy Olımpııa oıyndarynyń kúmis medalin ıelengen Muhtarhan Dildábekovti atasaq, jetkilikti. Kókpardan boksqa baǵytyn burǵanda qurysh bilek sportshynyń jasy 16-dan asyp ketken edi.
Qazaq kúresinen shákirt tárbıelep júrgen bapker, ulttyq dárejedegi tóreshi Jangeldi Hamıtov balany kúreske baýlýda tym asyǵystyq tanytýǵa bolmaıtynyn eskertedi.
«Biz kúres zalynyń bosaǵasynan attaǵan ár balany balýan dep qabyldaımyz. Olardyń kózindegi ushqyndy, kúreske degen erik-jigerin kóre tura ol balany baýlı almaý – bapkerdiń álsizdigi. Kúres kilemine kez kelgen bala attap basa bermeıdi, oǵan da júrektilik, minez kerek. Eń birinshi balanyń fızıologııalyq damýyna, dene bitimine, qajyr-qaıratyna qarap baǵamdaımyz. О́ıtkeni balanyń taǵdyry bizge júkteledi, áljýaz jetkinshekti birden jattyǵýǵa qosyp jiberýge áste bolmaıdy», deıdi J.Hamıtov.
Bapker balany jastaıynan kúres úıirmelerine súıreı berýdiń qajeti joq dep sanaıdy. Onyń aıtýynsha, eń áýeli gımnastıkaǵa, basseınge baýlyǵan durys. О́ıtkeni dene bitimi jetilip, qalypty ósýine osy sport túrleriniń septigi mol. Kúres túrlerimen 10-12 jastan keıin shuǵyldansa da kesh qalmaıdy. Qalada ósken balalardyń fızıkalyq kúsh-qýaty áldeqaıda kem soǵady, keıde tipti jattyǵýda alqynyp sharshap qalady.
«Bizge keıbir ata-analar balasyn tym erte ákeledi. Keıbir ata-anany raıynan qaıtaryp, balasy 10 jastan asqanda kúreske qosýǵa keńes beremiz. Biraq óz degeninen qaıtpaıtyn jandar da bar. Sondaı kezde jetkinshekteriniń taýyn shaǵyp, saǵyn syndyryp almaıyq dep qabyldaımyz. Alaıda 10 jasqa tolmaǵan, balýan bolǵysy keletin balaǵa birden aýyr jattyǵý jasatpaımyz. Biz eń aldymen chempıon shyǵarýdy emes, elge paıdasyn tıgizer salıqaly azamat tárbıeleýdi murat tutamyz. Sportpen shuǵyldana júrip bilimdi tereńdetýdi de talap etemiz», deıdi bapker.
Nursultan Orynbasarov jekpe-jek sportyna balalardy baýlýdy tym erte bastaý tıimsiz ekenin eskertedi. «Saǵadat batyr» sport klýbynyń negizin qalaýshy bapker djıý-djıtsý sportyna qyzyǵýshy balalardyń qatary artyp kele jatqanyn aıtady.
«Djıý-djıtsý sporty keleshekte jazǵy Olımpııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna enýi múmkin. Sondyqtan da keıingi jyldary damý úderisi qarqyn alyp keledi. Klýbymyzdyń múshesi Jibek Qulymbetova djıý-djıtsýdan álemniń birneshe dúrkin chempıony atandy. Jibekke eliktegen jasóspirimderdiń de shoǵyry qalyń. Bul sportqa balany 10-12 jasynan bastap baýlyp úıretken durys», deıdi N.Orynbasarov.
Psıholog mamandar bala mektep jasyna tolǵanǵa deıin shyǵarmashylyqty damytyp, túrli aspaptardy meńgerýi oń jaq mıynyń damýyna serpin beretinin alǵa tartady. Sondyqtan da balany shyǵarmashylyq úıirmege berýge kúsh salǵan abzal deıdi. Biraq birneshe úıirmege qatar qosý da balanyń fızıologııalyq damýyna tejeý ekenin eskertedi. 5-6 jastan asqanda gımnastıka, júzýmen qatar fýtbol oıynyna da úıretý artyq etpeıdi. Mamandar er balany 9-10 jastan asqanda karate, kúres úıirmelerine, qysqy sport túrlerine baýlýǵa bolady.
Taý shańǵy sportynan shákirt tárbıeleıtin nusqaýshy-jattyqtyrýshy Aıbol Janserkeev balanyń yqylasy aýsa, aıaǵyna shańǵyny úsh jasynan-aq baılaýǵa bolatynyn aıtady.
«Meniń bul pikirimmen kópshilik kelispeýi múmkin. Biraq qysqy sporttan Olımpıada medalin kósip alyp júrgen elderde bala apyl-tapyl basqanda-aq aıaǵyna shańǵy iledi. 2022 jyly Beıjińde ótken qysqy Olımpııa oıyndarynda Norvegııa sportshylary 16 altyn medal ıelenip, álemniń tańdaıyn qatyrǵan joq pa? Olımpıada chempıony atanǵan Bırk Rýd ta, Tareı Be de kópshilik aldynda «qadamymdy qaz basqannan-aq tabanymda shańǵy turatyn» degendi qaljyńǵa súıep aıtsa da astarynda shyndyq bar. О́ıtkeni norvegter balalaryn shańǵyǵa eki jastan asqanda qatystyrady. Meniń de ulym úsh jasynan shańǵy teýip úırendi. Qazir beste, ózi Shymbulaqta erkin shańǵy tebedi. Sondyqtan qysqy sport onyń ishinde taý shańǵysyna balany 5-6 jastan bastap úıretý erte sanalmaıdy. Al kásibı shuǵyldanǵysy keletin bolsa, jattyǵýdy kúsheıtkeni abzal», deıdi ol.
Mynany esten shyǵarmaǵan jón, norvegter balasyna shańǵyny eki jastan iledi eken dep elp ete túsýge de bolmaıdy. Ár balanyń ıkemi mańyzdy. Olar da memlekettik baǵdarlama túzip, el ishinen shańǵyǵa ıkemdi balalardy iriktep alyp qana jattyǵýǵa qosady.
Mamandar sporttyq akrobatıka, kórkem gımnastıka syndy ıilgishtik ıkemdi talap etetin salaǵa balany 5-6 jasynan qosqandy abzal sanaıdy, sebebi 10 jastan asqanda ıilý jattyǵýlaryn meńgerý balaǵa qıynǵa soǵatynyn eskertedi. Áleýmettik jelidegi jalt etpe jarnamasyna erip ketpeı, kez kelgen sporttyq úıirmeniń, ortalyqtyń jumys órisine mán bergen durys. Zańgerler úıirme, ortalyqtardyń sporttyq saqtandyrýy bar-joǵyn suraýdy eskertedi. О́ıtkeni jattyǵýda nemese jarys ústinde jaraqat alsa, ótemaqy óndirýde saqtandyrý bolýy kerek.
