Aýyl sharýashylyǵyna keshendi kózqaras qajet

Túrkistanda «Ońtústik aımaqtaǵy agroónerkásiptiń jaı-kúıi: problemalary men sheshý joldary» taqyrybynda ótken kóshpeli májiliste senatorlar osyndaı derekter keltirdi. Senattyń agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń kóshpeli otyrysynda komıtet tóraǵasy Álı Bektaev Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimet aldyna agroónerkásip sektoryndaǵy óndiris kólemin 70%-ǵa ósirý mindetin alǵa qoıǵanyn atap ótti. «Birinshi kezekte aýyl sharýashylyǵyn esh kedergisiz júrgizý úshin jaǵdaı jasaý kerek. Qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy óniminiń óndirisi men sapasyn arttyrý úshin jer men tabıǵı resýrs­tardy paıdalaný boıynsha tıimdi jaǵdaılar, ınnovasııalyq tehnologııa men jabdyqtar qajet», dedi senator. Sondaı-aq Álı Bektaev ońtústikte tozyǵy jetken sý nysandarynyń kóp ekendigin jetkizip, atalǵan jaǵdaılardy sheshý úshin sý únemdeý tehnologııasyn paıdalaný qajettigin aıtty. Agrarlyq saladaǵy ózekti máselelerdiń sheshý joldaryn usyndy. «Agrarly salada másele óte kóp. Eń birinshi – qaıta óńdeýge qatysty qarjy jetispeıdi. Sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy óndirisin sýbsıdııalaý máselesi de bar. Aýyl sharýashylyǵy óndirisin sýbsıdııalaý máselesin bolashaqta jergilikti jerdegi ókiletti organǵa, máslıhattarǵa berý kerek. Sebebi ár óńir agrarly sektordyń qaı salasyn damytý qajettigin jaqsy biledi. Eger respýblıkadan qarjy bólip, transfert retinde oblystyń bıýdjetine túsirse, sodan máslıhatqa tártibin bekitip, salany damytý qajettigi týraly talap qoıylsa, oblys ózine qajetti óndiristi damytýǵa múmkindik alady dep oılaımyz», dedi komıtet tóraǵasy. Sýbsıdııany berý tártibiniń ózinde bıýrokrattyq máseleler óte kóp. Sharýa bir qaǵazdy rásimdeý úshin birneshe qujat toltyrady. Birneshe jerden ruqsat alýy jáne jobalar jasap, qarjy shyǵarý kerek. Bul júıemen sharýa sýbsıdııa almaıdy. Al almaǵannan keıin agrarly sektor damymaıdy. Maıda sharýashylyqtardy biriktirip, kooperasııa qurǵan tıimdi. Ol ónimdilikti arttyryp, baǵany retteı­di. «Usaq sharýashylyqtan alynǵan ónim­niń kólemi tómen, ónimdiligi de az. Sol sebepti onyń baǵasy joǵary bolady. Sondyqtan biz sý únemdeý tehnologııasyn, durys sýarý sıstemasyn retteýimiz kerek. Sapaly uryq egý, tehnıkamen qamtamasyz etý qajet. Maıda sharýashylyqtardyń basyn biriktirip aýylsharýashylyq kooperasııalaryn kóbeıtsek, olardyń jeri ulǵaıady. Sodan tyń jerler paıdalanylsa, ónim kóbeıip, ónimdilik artady. Baǵa tómendeıdi. Biz osy jaǵyna kóńil bólýimiz kerek. Aýyl sharýashylyǵy­na bólingen qarajat sondaı qajetti jerlerge jumsalýy qajet», dedi Álı Bektaev. Bul oraıda Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Ermek Kenjehanuly 2030 jylǵa qaraı oblysta sý únemdeý tehnologııalaryn 216,3 myń gektarǵa engizý qarastyrylǵanyn, bıyl jańadan 22 myń gektarǵa sý únemdeý tehnologııalary ornalastyrylatynyn aıtyp ótti. Tórt aıda sý únemdeý tehnologııalary jańadan 7 myń gektarǵa endirilgen. Sondaı-aq E.Kenjehanuly únemdeý tehnologııalaryn endirýdegi ózekti máselelerge toqtaldy. «Jańa «Investısııalyq sýbsıdııa» erejesi jobasynda sý únemdeý tehnologııalaryn endirý shyǵystaryn 50%-ǵa óteý, jergilikti bıýdjet esebinen óteý úlesin qosymsha 30% ulǵaıtý, ıaǵnı jalpy 80%-ǵa sýbsıdııalaý qarastyrylǵan. Qajetti qarjy kólemi 2024 jylǵa 28,0 mlrd teńgeni quraıdy. Buǵan oblystyq bıýdjettiń múmkindigi joq. Sondyqtan Memleket basshysynyń tapsyrmasyn tıisti deńgeıde oryndaý úshin, qajetti qarjy tolyq respýblıkalyq bıýdjetten qarastyrýdy usynamyz. Sonymen qatar aǵymdaǵy jyly ósimdik sharýashylyǵynda birneshe ózekti másele týyndap otyr. Agroqurylym­dar­dy mıneraldy tyńaıtqyshtarmen qamtamasyz etý boıynsha, AShM-niń jalpy ónim kólemin 2 esege arttyrý jol kartasyna sáıkes, oblysta mıneraldy tyńaıtqyshtardy ǵylymı negizde engizý qajettiligin 156,3 myń tonnaǵa qarastyrylǵan. Oblystyq bıýdjet esebinen 83,2 myń tonna tyńaıqyshtardyń qunyn sýbsıdııalaýǵa 7,0 mlrd teńge bólindi. Endigi kezekte, respýblıkalyq bıýdjetten 73,6 myń teńge tyńaıtqyshtardy sýbsıdııalaýǵa 5,4 mlrd teńge qajet», dedi oblys ákiminiń orynbasary. О́ńirdegi aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa septigin tigizetin birqatar jumys ta qarjyny qajet etedi. Bul oraıda E.Kenjehanuly naqty derekter keltirip, usynystaryn jetkizdi. Al senator Sáken Arýbaevtyń aıtýynsha, tuqym sharýashylyǵy salasynda da problema bar. Mysaly, Qazaqstandaǵy joǵary tuqymnyń úlesi − 0,8, al elıtalyq tuqymnyń úlesi 7,1%-dy quraıdy. Bul kórshi Reseıge qaraǵanda edáýir tómen. «Demek dándi daqylǵa arnalǵan tuqymnyń – 40 jáne kókónis pen jemis-jıdekke arnalǵan tuqymnyń 100 pa­ıyzyn ımporttan alýǵa týra keledi. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin saqtaý deńgeıi de tómen. Tıimdi saqtalatyn ónim kólemi 900 myń tonnany quraıdy, bul azyq-túlik baǵasyna jáne olardyń qoljetimdiligine aıtarlyqtaı áser etedi», dedi senator.

Osy arada aýyl sharýashylyǵynda paıdalanyp júrgen tehnıkalardyń orta eseppen 76%-y tozǵanyn aıta ketelik. Bul oraıda senator Álı Bektaev Premer-mınıstrge joldaǵan depýtattyq saýalynda qoldaǵy bar 150 myń traktordyń 95 myńy, 38 700 kombaınnyń 23 myńy 16 jyldan astam qyzmet jasap kele jatqanyn aıtqan bolatyn. Elimizde normatıv boıynsha ár myń gektarǵa 5 traktor men 3 kombaın qajet, ıaǵnı qazirgi kezde 65 myń traktor, 43 myń kombaın tapshy. Al aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn jyl saıynǵy jańartý deńgeıi 4,5%-dy ǵana quraıdy. Tek jetispeı­tin traktorlar men kombaındardyń ornyn toltyrý úshin 14-15 jyl kerek. Depýtattyq saýalda keltirilgen derek­terge qaraǵanda, elimizde aýyl sharýa­shylyǵynyń qural-jabdyqtaryn óndi­retin 10 zaýyt pen ózdiginen júretin teh­nı­kalar shyǵaratyn 8 kásiporyn bar. Ol kásiporyndar 2023 jyly 5 400 trak­tor, 1000 kombaın, 17 myńnan astam tirkemeli qurylǵy shyǵarǵan. Iаǵnı, olar traktorlar men kombaındarǵa degen jyldyq qajettiliktiń 80%-n, al tirke­me­li tehnıkalardyń 30%-ǵa jýyǵyn qura­dy. О́kinishke qaraı, elimizde shyǵaryla­t­yn traktorlar men kombaındardyń qazaqstandyq mazmuny 42-44% ǵana. Negizgi qosalqy bólshekter syrttan keledi. Sondyqtan da olardyń baǵasy óte qymbat. Taýar óndirýshiler ala almaıdy. Sondaı-aq senator depýtattyq saýalynda halyqty alańdatyp, narazylyǵyn týdyryp júrgen «kádege jaratý alymy» (ýtıl sbor) máselesin de kóterdi.

Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń Túrkistanda ótken kóshpeli otyrysynda, sondaı-aq Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Baǵlan Bekbaýov salaǵa keletin ınnovasııa, al Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstriniń orynbasary Erbolat Ibraıhanov sý resýrstary salasyn­daǵy problemalardy sheshý joldary, Saýda jáne ıntegrasııa mınıstriniń orynbasary Aıdar Ábildabekov AО́K salasyndaǵy óndiristi damytý jáne kásipkerlerdi qoldaý qarqyny týraly baıandama jasady. Senatorlar kóshpeli otyrystyń qorytyndysy boıynsha qatysýshylarmen birge Úkimettiń atyna jiberiletin birqatar usynym ázirledi.

Túrkistan oblysy