Jónsiz qaryzdanýdy zańmen retteý joldary

Jubaıynyń kelisiminsiz nesıe berilmeıdi

Otyrys barysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine kredıt berý kezinde táýekelderdi barynsha azaıtý, qaryz alýshy­lardyń quqyqtaryn qorǵaý, qarjy naryǵyn retteý jáne atqarýshylyq is júrgizýdi jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań eki oqy­lymda qarady. Zań banktik qaryz­dar men mıkrokredıtter berý kezinde kredıtorlarǵa qoıylatyn talaptardy qatańdatý arqyly azamattardyń shamadan tys nesıe alýyn tómendetýdi kózdeıdi.

Atap aıtqanda, zańda azamat­tarǵa merzimi ótken kredıtteriniń ýaqyty 90 kúnnen asqan jaǵdaıda jáne jubaıynyń nemese zaıyby­nyń kelisiminsiz nesıe berýge ty­ıym salý qarastyrylǵan. Odan bólek, qarjy naryǵyndaǵy kıber­alaıaq­tyqqa qarsy is-qımyl másele­leri de eskerilgen. Endi elektrondy qaryzdar berý kezinde bankter men mıkroqarjy uıymdary klıentti bıometrııalyq sáıkestendirý tártibin júrgizýge mindetteledi.

Paıyz mólsheriniń joǵary

bolýy jáne jobalardy pysyqtaý­ǵa mán berilmeýi Qazaqstandaǵy bızneske nesıe berýdiń tómendeýine ákep soǵýda. Al tutynýshylar nesıesi tóleminiń keshigýi jyl sa­ıyn kóbeıip bara jatqany halyqtyń jaǵdaıy máz emes ekenin kórsetedi. Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev halyqtyń jappaı nesıe alýǵa umtylýynyń problemalary men sebepteri týraly aıtty.

«Biz kórip otyrǵan mańyzdy kórsetkish – tutynýshy nesıesiniń ósý qarqyny – 2,4, bul bızneske nesıe berýdiń ósý qarqynynan – 0,8 paıyz joǵary. Úsh esege jaqyn. Osy sandar men úrdis bizdiń bıznestiń durys damymaı otyrǵanyn kórsetedi. Ol tipti negizgi qorlarǵa ınvestısııanyń tómendeýinen de kórinip tur. Halyqtyń ústi-ústine nesıe alǵany baıqalyp otyr. Bul halyq ómiriniń jaqsylyǵyn emes, tabysy az jáne ál-aýqaty tómen ekendigin kórsetedi. Bul olardyń tutynýshy nesıesi arqyly kún kóretinin baıqatady. Udaıy áldebir «sańylaýdy» jaýyp júredi. Tıisinshe, olar odan keıin ol nesıelerdi óteı almaıdy. Sondyqtan bul – keshendi másele jáne erteń óńdeý ónerkásibi bo­ıynsha parlamenttik tyńdaýda osy máselelerdi ishinara kóteremiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Senat tóraǵasynyń pikirinshe, qazir kásipkerlik saýattylyqty damytý, halyq arasynda kásipkerlik belsendilikti yntalandyrý jáne bilim berý kýrstaryn ótkizý mańyzdy bolyp otyr.

«Senattyń tıisti komıteti osy jáne kelesi sessııa kezinde sha­ǵyn jáne orta bıznesti qoldaý baǵdar­lamalaryna qaıta oralýy, olardy taǵy da taldaýǵa tıis. Búginde iri óner­kásip kompanııalarynyń aınalasynda shaǵyn jáne orta bıznes klasterin qanshalyqty órkendetip otyrǵanymyzdy, kásipkerlik rýhty qaı deńgeıde damytyp jatqanymyzdy kórýimiz kerek. Bul da mańyzdy mindet. Qytaı kásipkerlik rýhty únemi damytyp otyrdy. Qazir ol óz nátıjesin berip otyr. Bizge de bul baǵytta aýqymdy jumys atqarý kerek. Sondyqtan Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi jáne basqa da qurylymdardyń qatysýymen kásipkerlik, shaǵyn jáne orta bıznes máseleleri týraly salmaqty áńgime bolýy kerek», dedi Máýlen Áshimbaev.

Talqylaý barysynda senatorlar qujattaǵy normalardy konseptýaldy turǵydan maquldap, oǵan birqatar túzetý engizdi jáne zańdy Májiliske qaıtarý týraly sheshim qabyldady.

Bank ombýdsmany ókilettigi keńeıtiledi

Senatorlar usynǵan ózgeris­terdiń qatarynda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń qyzmetin Ulttyq Bank bıýdjetinen qarjylandyrýǵa kóshire otyryp, ony respýblıkalyq bıýdjetten qarjylandyrý quramynan alyp tas­taý týraly quqyqtyq tetikter bar. Sondaı-aq merzimdi áskerı qyzmet ótkerý kezeńinde zańda kózdel­gen qaryz óteýdi keıinge qaldy­rýdy 60 kúnge uzartý usynyl­dy. Bul túzetý zapasqa shyǵaryl­ǵan áskerı qyzmet­shige jumysqa ornalasýǵa jáne tólem qabiletti­ligin qalpyna keltirýge ýaqyt berý maqsatymen qarastyrylyp otyr.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen Parlament depýtattary shamadan tys tutynýshylyq nesıe alyp, qaryzǵa batqan azamattar sanyn azaıtýǵa arnalǵan júıeli zańnamalyq túzetýler toptamasyn ázirledi. Zań arqyly azamattardyń bank nesıeleri men mıkrokredıtter boıynsha qaryz­daryn kollektorlarǵa satýǵa eki jyldyq, ıaǵnı 2026 jylǵy 1 ma­myrǵa deıin moratorıı engizý usy­nylyp otyr. Sotqa deıingi retteý jáne atqarýshylyq is júrgizý aıasynda azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tetikteri kúsheıtiledi. Bank ombýdsmanynyń ókilettikteri keńeıtiledi. Sondaı-aq jańa mıkroqarjy ombýdsmany ınstıtýty engiziledi. Búgin senatorlar engizgen ózgerister zańnyń jekelegen erejelerin jetildirýdi kózdeıdi. Zańda kózdelgen sharalar azamattarymyzdyń quqyqtaryn tıimdi qorǵaýǵa jáne qarjylyq saýatty arttyrýǵa oń áserin tıgizedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Áıelder ortalyqtaryn qoldaýǵa shaqyrdy

Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Depýtat Nurtóre Júsip Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda áıelderge arnalǵan bilim, aqparattyq-konsýltasııa berý ortalyqtaryn qoldaýǵa shaqyrdy.

Senatordyń aıtýynsha, elordada 2021 jyldan bastap kópba­la­ly jáne jalǵyzbasty analarǵa, ómir­de qıyn jaǵdaıda tap bolǵan, son­daı-aq múgedek balalardy tárbıe­lep otyrǵan analarǵa kómek kórsetetin «Baqytty otbasy» or­talyǵy jumys isteıdi. Bul ortalyq qazirgi kezde túrli kásip boıynsha 20-dan astam bilim berý kýrsyn uıymdastyryp, onda 2,5 myń áıel bilim alǵan. Onyń ústine, olardyń 80%-y óz isin ashqan jáne ortalyq zańgerleriniń qoldaýymen ótinish berip, memlekettik grant ala aldy.

«Baqytty otbasy» ortalyǵy bir jaǵynan áıelderdi rýhanı, moral­dyq turǵydan qoldap, kásip úıretse, ekinshi jaǵynan halqymyzdyń etnografııalyq murasyn jańǵyrtyp, jas urpaqqa tálim beretin taptyrmas mádenı mekteptiń qyzmetin atqaryp otyr. Osyndaı úlgidegi ortalyqtardy óńirlerde, ásirese oblys ortalyq­tarynan kóptep ashýǵa qalaı qaraısyz? Úkimet tarapynan arnaıy granttyq kómek berýge múm­kindikterińiz bar ma? Osy úlgi­degi ortalyqtardyń ónimderin naryq­qa shyǵarýǵa, qorǵanys, medısına, mádenıet salalary boıynsha jú­ıeli tapsyrystar arqyly qalyp­tas­tyrýǵa múmkindik bola ma?», dep saýal tastady Nurtóre Júsip.

Otandyq anımasııany damytý tetikteri

Senator Rýslan Rústemov depý­tat­tyq saýalynda aqparattyq tehno­logııa dáýirinde ulttyq erek­shelikti saqtaý máselesin kóterdi. Depýtattyń aıtýynsha, shamadan tys belsendi vırtýaldy álemniń áserine tótep berý úshin ulttyq til men mádenı týyndylardy ortaq qundylyqtar retinde belsendi túrde nasıhattaý asa mańyzdy. Otanshyl urpaqty qalyptastyrý úshin sol aqparattyq tehnologııany jete meńgerip, ana tilimizdegi mádenı ónim men tárbıe quraldaryn zamanaýı formatta jańǵyrtý, búgingi kúnniń tilinde usyný asa ózekti bolyp tur.

Senatordyń pikirinshe, anıma­sııalyq fılmder búldirshinderdiń dúnıetanymyn qalyptastyratyn, tilin ushtaıtyn birden-bir tálim-tárbıe quralyna aınalyp otyr. Alaıda eger qazaq mýltfılmderi joǵary talaptarǵa saı kelmese, balalar ony kórmeıdi.

«Ulttyq tanymymyzǵa saı ıdeo­logııalyq mazmun-mańyzǵa ıe, balanyń sanasy tez qabyldaıtyn tárbıelik máni bar anıma ónimderi de, baldyrǵandarǵa arnalǵan kitap­tar da óte az. Tili shubarla­nyp, qazaqy tildiń qaımaǵynan aıyrylǵan, tipti anaıy sózben bylǵana bastaǵan qazaq kınosynyń kúrdeli jaǵdaıy da jeke saýaldyń júgi. Sodan bolar, balalardyń tili ózge tilde shyǵyp, ultymyzǵa jat tanym-túsinigi qalyptasyp keledi. Bul – ulttyń keleshegi úshin óte qaýipti qubylys. Sebebi anımasııa – jahandanýdyń eń mańyzdy quralyna aınaldy. Ozyq elder anımasııaǵa strategııalyq deńgeıde mán berip, óziniń ulttyq qundylyǵyn ózge elderge darytyp keledi», dedi R.Rústemov.

Senator otandyq anımasııa­ny damytý tujyrymdamasyn ázir­leýdi, «Kınematografııa týraly» zańdy qaıta qaraýdy, qarjy sýbsıdııasymen ulttyq anımasııalyq ortalyq ashýdy usyndy. Sonymen qatar ol anım­asııalyq kıno rejıs­seri maman­dyǵyna granttardy ulǵaı­tý qajettiligin, ulttyq rýhqa sáıkes keletin mýltfılmderge jyl saıynǵy tapsyrys berý­diń mańyzdylyǵyn, sheteldik anı­masııa­lyq fılmderdi mem­leket­tik tilge aýdarýdyń qatań krıte­rıılerin bekitýdi jáne «Ulttyq anı­masııa óneri týraly» zań joba­syn daıyndaý qajettigin atap ótti.

«Beıneleý óneri» pánin qaıtarý kerek

Elimizdiń kásibı sýretshileri jumys­qa ornalasýda udaıy qıyn­dyq­tarǵa tap bolyp keledi. Olar mem­le­kettik qoldaý baǵdarlama­syna qol jetkize almaıdy jáne áleý­mettik kepildikter de joq. Senator Amangeldi Tolamısov depýtattyq saýalynda kásibı sýret­shiler zańdy túrde moıyndal­maǵan­nan keıin kóptegen problemaǵa dýshar bolatyny týraly aıtty.

Parlamentshiniń aıtýynsha, depýtattar 2022 jyly mádenıet týraly zańǵa «óner», «sýretshi», «músinshi», «qoldanbaly óner sheberi», «qolónershi» jáne t.b. uǵymdardy tolyqtyrýǵa usynǵan bolatyn. Alaıda memlekettik organ­dar bul termınder «shy­ǵar­mashylyq qyzmetker» jáne «shy­ǵar­mashylyq qyzmet» uǵymdary­men qamtylǵan dep eseptegendikten, túzetýler qoldaý tappady.

«Bizde kásibı sýretshilerdi daıyn­daıtyn túrli oqý oryndary bar, alaıda olar keıinnen kásibı mártebeden aıyrylady. Saldarynan elimizdiń kási­bı sýretshileri jumysqa orna­lasý kezinde zańdy tanylýda qıyn­dyqtarǵa tap bolady. Olar­dyń memlekettik qoldaý baǵdar­lamalaryna qol jetkizý múmkindigi shekteýli. Sýretshiniń kásibı mártebesiniń belgisizdigine baılanysty olardyń qyzmetinen túsken tabysqa salyq salý rettelmegen, jeńildik nemese arnaıy sharttary joq. Sondaı-aq sýretshilerdiń mem­lekettik baǵdar­lamalar arqy­ly ha­lyqara­lyq jobalarǵa qaty­sýy rettelmegen, bul osy salada­ǵy halyqaralyq yntymaq­tastyq­­tyń sapasyna tikeleı áser etedi. Sondyqtan «sýretshi» maman­dyǵy­nyń anyqtamasy elimizdiń quqyq­tyq salasyna qaıta oralýy kerek dep sanaımyz», dedi A.Tolamısov.

Senator sonymen qatar mektep baǵdarlamasynda «beıneleý óneri» pániniń joqtyǵyn da atap ótti. Bul balalardyń damýyna teris áser etedi. О́ner shyǵarmashylyq oılaý men qııaldy yntalandyrady, sezimder men emosııalardy bildirýge kómektesedi, synı kózqarasta oılaýdy damytady, usaq motorıkany jaqsartady jáne mádenı alýandyqpen tanystyrady. Bul pándi oqý baǵdarlamasyna qaıtarý balalardyń ıntellektýaldy, emosıonaldy, áleýmettik jáne fızıkalyq damýynda mańyzdy ról atqarady, bul bolashaq urpaq pen ulttyq tutastyq úshin mańyzdy.

Senator osyǵan baılanysty sýretshi mamandyǵyna resmı márte­be berý jáne «beıneleý óneri» pánin mektep baǵdarlamasyna qaıtarý úshin zańnamaǵa ózgerister engizýdi usyndy.

Senator Aınur Arǵynbekova skrınıngtik baǵdarlamalar tıimdi­liginiń tómendigine jáne aýrýdy erte satysynda anyqtaý­ǵa qajetti medı­sınalyq jabdyqtardyń tapshy­lyǵyna alańdaýshylyq bildirdi. Osyǵan baılanysty mı­nıstr­likter men ákimdikterge medı­sı­nalyq mekemelerdiń ınfraqu­ryly­myn jańartýǵa qosymsha qarjy bólýdi usyndy.