Úsh qyzdyń basyndaǵy oqıǵany úsh saǵatqa josparlap, zeriktirmeı sahnalaý úshin kórermendi tapjyltpaı ustap otyratyn rejısserden talant pen tapqyrlyq, akterden sheberlik, bastysy, pesanyń búgingi ómirmen baılanysy bolýy kerek. Ulttyq teatr dúnıesine ózgeshe tynys ákelgen daryndy rejısser Farhad Moldaǵalı kórkemdik jetekshi qyzmetine kelgeli ár qoıylymy dúbirlep ótetin Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry turaqty kórermenine talǵam-tarazy ólshemin bıik etip belgilep berdi. Jańa premeranyń kórkemdik deńgeıi ótken qoıylymnan kem tússe, kórermen muny birden sezedi. «Apaly-sińlili úsheý» – kórermen talǵamyn tárbıeleýge, óresin ósirýge baǵyttalǵan teatr maqsatynyń kezekti bir qadamy.
Oqıǵa Prozorovtar otbasynyń tóńireginde órbıdi. Ata-anasynan jaqsy tárbıe alǵan sulý da symbatty Olga, Masha, Irına Prozorovalardyń búkil armany, esil-derti – Máskeý, Máskeý, Máskeý! «Máskeýge ketsek» deıdi. Qanaty bolsa, qazir ushyp keterdeı, al Máskeýge jetse, baqytty bolyp keterdeı, ómir de ózgerip sala bererdeı qıyrdaǵy qalaǵa sonshama yntyq. Olardyń ómirindegi barlyq oqıǵa tek Máskeýmen baılanystyrylady. Sebebi olar Máskeýde týǵan, ákeleriniń tiri kezinde, balalyq shaǵy Máskeýde ótken, umytylmastaı bolyp jadynda saqtalǵan. Máskeý týraly aıtqanda eki kózderi shoqtaı janyp, erekshe mahabbatpen eske alady, eljirep saǵynady. Máskeýge jetse, kóńil túkpirinde jasyrýly bar armany oryndalatyndaı elegizıdi. Biraq Máskeý týraly aıtqan saıyn qala bulardan qashyqtap, aradaǵy oqıǵalar armandy qur saǵymǵa aınaldyryp, aýyr ókinishke qaraı bastap bara jatqany ańdala túsedi.
Sahna shymyldyǵy ashylǵan bette apaly-sińlili úsh qyzdyń qonaqjaı shańyraǵynda bastalǵan dýmandy keshtiń saýyǵy men jaıylǵan dastarqany spektakldiń sońyna deıin jıylǵan joq. Úsh qyz turatyn qalaǵa kóship-qonyp júretin áldebir áskerı polk ýaqytsha kelip jaıǵasqan. Ákeleri áskerı qyzmet atqarǵan qyzdar polkte boryshyn ótep júrgen áskerılerdi jatsynbaı, úıine jıi qonaq etedi. Biraq qonaq jigitterdiń kózi qyzdarda bolǵanymen, qyzdardyń kóńili dalada. Úsh qyzdyń úlkeni Olga – Tolqyn Nurbekova otyryp qalǵan kári qyz, sóıte tura ózine ǵashyq bolyp júrgen baron Týzenbahty kózge ilmeı, sińlisi Irınany ıkemdep, kúıeýge shyǵýǵa úgittep álek. Máskeýde tek jaqsy adamdardyń ǵana turatynyna jan-tánimen senetin Irına – Madına О́serbaeva ápkesiniń aqylyn alǵysy keledi-aq, biraq ańsaǵan naǵyz mahabbatyn, qııalymen somdap alǵan súıiktisin Máskeýde jolyqtyratyndaı kóńili alysty kózdep, alyp ushyp tur. Ekeýine qaraǵanda salmaqtyraq Masha – gımnazııa oqytýshysy Kýlygınniń áıeli, Kýlygın – Nurjan Asylhan Mashany essiz súıedi, búkil álemdi tabanyna tastaǵysy keledi, al Mashanyń – Gúlbahram Baıbosynovanyń kóńili siresken muz sııaqty kúıeýine bir jibimeıdi. Kúıeýi ıilgen saıyn júregindegi toń qalyńdaı túsetindeı, súımegen áıeldiń ómiri suryqsyz tarta túsedi. Áıeliniń nemquraıdylyǵy Kýlygındi kúıeý emes, ıesine erkelegen kúshik tárizdi aıanyshty, qorǵansyz keıipke túsirgen. Áıeliniń aldynda tómendeı beretinine, muz júregin jibite almaǵanyna arlanbaıdy, qorlanbaıdy, kerisinshe, qulyna aınalǵanyn qýanysh, baqyt kóredi. Kúıeýi úshin Masha qorlanady, jany azaptalady.
Mashanyń ómiri Vershının kelgen kúnnen bastap ózgerip sala berdi. Túr-turpaty kelisti, bilimdi, ishki mádenıeti bıik Vershının – otbasyly, áıeli, eki qyzy bar. «Polkovnık» degen laýazymynyń ózi onyń kim, qandaı ekenin meńzep tur. Eń qyzyǵy, Vershının – Erlan Káribaev kelgennen keıin Mashanyń ómirinde ǵana emes, Músirepov teatrynyń sahnasynda da qozǵalys paıda boldy. Vershının – pesanyń belomyrtqa beınesi. Chehovtyń syryn ishine búkken beıkúná keıipkerleriniń minezi osy tusta birte-birte ashyla beredi. Myna júrgen keıipkerlerdiń bári de mádenıetti, el qorǵaý sapyndaǵy zııaly azamattar, biraq adam da, qoǵam da azyp-tozǵan. Syrttaı sypaıy adamdardyń aılakerligin, ekijúzdiligin jaıyp salatyn sahnany rejısser Farhad Moldaǵalı adamnyń bet-júzin bes ese úlkeıtip kórsetetin aınanyń aldyna ákep kórsetkendeı, ishki áleminiń qoıasyn aıamaı aqtarady. Ishimdikti sýsha simiretin, maqtanshaq, sózi basqa, oıy bólek, aldamshy adamdar álden ýaqytta jırendire bastaıdy. Mysaly, Vershının áıelinen otbasyndaǵy ahýaldy baıandaǵan hat alyp turady.
Alysta bolsa da, polkovnıktiń tabysymen qınalmaı ómir súrip júrgen áıeli – jan dúnıesiniń arpalysyn jeńe almaı únemi kúızelis ústinde júretin beıbaq adam. Onyń sebebi de belgili, ana retinde dúnıe esebi túgel bolǵanymen, kúıeýiniń mahabbatyn sezinbegen, jalǵyzdyqtan jany jaralanǵan áıel. Erlan Káribaev osy sahnanyń bárinde ózine ózi kóńili tolatyn, pálsapa soqqan optımıst Vershınınniń minezin shynaıy jetkizdi. Bir jaǵy, bul keıipkerlerdiń bári jaqyn adamyń sııaqty aıaısyń, adasyp júrgenin aqtap alǵyń keledi, túsingiń keledi, al keıde qareketi joq, qur qııaldyń jeteginde júrgen jatypisher jalqaýlardan túńilesiń. Bári de ómirdegideı, árqaısynyń syry men muńy tym jaqyn, tym tanys bolǵannan keıin ómirdiń mánin keıipkerlermen birge qosyla izdegiń keledi...
Qarsylyqsyz qozǵalys joq. О́mirdiń maǵynasyn, mahabbattyń mánin tolǵaǵan spektakl zulymdyq pen ádilettilik, qahar men meıirim sııaqty dramanyń dástúrli shıelenisin emes, sezimderdiń taıtalasyn, qyrym qatparly adam janynyń ıirimin, birde ot, birde muz kóńilin, onyń túsinip bolmaıtyn jumbaq syryn kórsetedi. Andreı Prozorovtan bastap Qyzmetshi, Vershınınniń kishkentaı eki qyzyna deıingi akterlerdiń mol ansamblin jasaqtaǵan spektakl personajdarynyń kóptigimen erekshe. Keıipkeri kóp, keń tynysty qoıylymdaǵy ár keıipkerdiń arqalaǵan óz júgi bar. Zııaly qonaqtarǵa bálish pisirip, dastarqan jasap, eki aıaǵyna alma-kezek salmaq salyp, kólden shyǵyp, kúrkesine bettep, mamyrlaı júrgen úırek sekildi tompandap júrgen Anfısanyń rólinde Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Raıhan Qalıoldına oınap júrgenin kórermen alǵashynda tipti de sezgen joq. As-sýdyń qamyn ǵana biletin orystyń qonaqjaı marjasyn dál osylaı aına-qatesiz keıipteý – shyn sheberlik.
Baron Týzenbah – Darhan Súleımenov pen dóreki, doıyr Solenyı – Jomart Zeınábil jekpe-jek dýelge shyqqanda, ózin zııaly sanap júrgen adamdardyń biri de arashalaýǵa umtylmaıdy. Biri ólip, biri qalsyn. О́zi aman bolsa, boldy. Túgel ózimshil. Qyzmetine baılanysty Ǵ.Músirepov teatrynda kópten kórinbeı ketken belgili akter Rahman Omarov osy joly Ivan Chebýtykınniń rólinde jarq etti. Bul da úsh qyzdyń anasyna ǵashyq bolǵan mahabbattyń quly. Otbasyn qurmaǵan, jalǵyzbasty erkek Prozorovtardyń úıin ǵana pana tutady. Masań tartqanda kelip muń shaǵatyn jeri osy úı. R.Omarov úılenbegen, kásibinde de jetistikke jetpegen, bar ómiri bosqa ótken maqsatsyz jannyń álsizdigin senimdi sıpattaı aldy.
«Apaly-sińlili úsheý» pesasyndaǵy kóńil aýdaratyn sahnanyń biri – úsh qyzdyń jalǵyz baýyry Andreı Prozorov pen onyń qalyńdyǵy Natashanyń qarym-qatynasyna qurylǵan. Ekinshi plandaǵy jarqyn beınelerdiń biri Natashany keıiptegen Dınara Nurbolat Andreı men onyń ápkeleriniń aldynda ǵana sypaıy sóıleıtin súıkimdi jan, al shyn beınesi Anfısa sııaqty úı qyzmetshisimen betpe-bet qalǵanda aıqyn kórinedi. О́ktem, adýyndy. Andreıge kúıeýge shyǵa sala, Prozorovtardy bılep-tóstegisi keletinin ashyq baıqatyp, ol az bolsa, kúıeýiniń bastyǵy Protopovtyń jaqyn adamyna aınalyp, jeńiltektigimen búkil qalaǵa aty shyǵady. Demniń arasynda ózgerip shyǵa kelgen Natasha onysyna esh qysylmaıdy da. Dınaranyń sahnada ózin erkin ustaı alatyny, ashyq, zor daýysy spektakl yrǵaǵynyń báseńdep ketpeı, áreket-qozǵalys belsendiligin ústemelep otyrady. Al Ulan Bolatbek beınelegen Andreı – áıeljandy, jaqsy men jamandy ajyrata almaıtyn ynjyqtyń ózi. Qala turǵyndarynyń mazaǵyna aınalyp, súıreńdegen sóz júregine oq bolyp qadalsa da, bastyǵymen áýeıi bolǵan áıeliniń aldynda dármensiz.
Spektakldiń sharyqtaý tusy – Masha men Vershınınniń qoshtasatyn sáti. Áskerıler qaladan ketip jatty. Vershının de ketýi kerek. Mashanyń qur súlderi. Vershınınmen qol ustasyp, birge ketpek bolyp sońynan júgirip edi, salqynqandy polkovnık ony ıyǵyna artyp alyp, úıiniń aldyna qaıta ákelip tastady. Masha keýdesinde jany joq ólip qalǵan adam sııaqty. Tanymal aktrısa Gúlbahram Baıbosynovanyń órtenip súıe turyp, jaýapsyz mahabbatyń qurbany bolyp, qaıǵysyn ishine jutyp, qatyp qalǵan osy sáttegi beınesi kórermen esinde máńgilik saqtalyp qalatyny sózsiz. Al kórermenniń óz keýdesindegi júrek soqty ma, soqpady ma, álde bir sátke toqtap qaldy ma, belgisiz, qarańǵy zalda tas bolyp qatyp qalǵany ras. Oqıǵanyń dál osylaı sharyqtaǵanyn eshkim kútpedi. Tek egilgen kóz jasynyń úni bolatynyn, óksik aralas ol ún jannyń daýysy ekenin ár kórermen ózi estidi. Katarsıs degen osy. Boıdy býyp turǵan jaman nárseniń túgin qaldyrmaı jýyp-shaıyp, tazalap ketti. Bir shańyraqty shyrmaýyq sekildi keńirdeginen shyrmap alǵan shyrǵalań osylaı aıaqtaldy. Al shyrmaýyq qalaı sheshiledi – ár rejısserdiń sheberligi biledi. Osy sezimdi syılaǵan Anton Chehovtyń da, shym-shytyryqtyń ishinen shyndyqty sýyryp alyp, júrekti shymyrlatyp, jandy shyryldatqan Farhad Moldaǵalıdyń da uly mıssııa jolyndaǵy qyzmetiniń adaldyǵyn atap ótpeske bolmaıdy.
Jańa premerany tamashalaýǵa jaıǵasyp jatqanda M.Áýezov atyndaǵy Ulttyq drama teatrynyń bir shoǵyr ártisteri de qazdaı tizilip kelip sahnaǵa kóz tikkenin kórgenbiz. Osydan on jyl buryn bul pesany M.Lermontov teatrynyń dırektory, rejısser Rýben Andrıasıan arnaıy ákemteatr úshin sahnalaǵan bolatyn. Sol spektaklde oınaǵan ártisterdiń barlyǵy da jastar teatryndaǵy áriptesterine qushaq-qushaq gúl shoqtaryn alyp, qurmet kórsete kelgen beti eken. Arasynda Danagúl Temirsultanova kózge ottaı basyldy. Qara shańyraq qoıǵan spektaklde Olgany oınaǵany eske túsip, antrakt kezinde dereý aktrısany sózge tartyp, alǵashqy áserin suradyq. «Iá, R.Andrıasıan qoıǵan spektaklde men de Olgany oınaǵanmyn. Teatrishilik «Qara shańyraq» festıvalinde «Apaly-sińlili úsheý» «Úzdik spektakl», al Olga róli úshin men «Úzdik aktrısa» atanǵan edik. Al búgingi premeranyń rejısseri Farhad Moldaǵalı – elimizdiń teatr áleminde erekshe qoltańbasymen dara shaýyp kele jatqan biregeı rejısser. Ol qoıǵan spektaklder respýblıkalyq, halyqaralyq teatr festıvaldarynan júldesiz oralǵan emes. Búgingi tańdaǵy rejısserlerdiń kópshiligi qazaq, orys, álem klassıkasyn sahnalasa da, zamanaýı pesalardy qoısa da, nege ekenin bilmeımin, qýalap ákep formanyń ishine salyp tastaıdy. Speseffektimen, mýzykamen, jarq-jurq etken mızanssenalarmen, dekorasııamen kóńilińdi aýdaryp, arasynan akterdiń jumysyn kóre almaı qalyp jatamyz. Ol qoıylymdardy tamashalap otyryp 3D, 4D kıno kórgendeı bolasyń. Túsinemin, bul da kerek. Biraq bul spektakldegi unaǵan dúnıe – teatr basshylyǵy akterlerdiń bıik satyǵa kóterilýine múmkindik syılaǵany. Mundaı spektaklde obraz jasaý eki akterdiń birine berile bermeıtin múmkindik. Eń aldymen, spektakl akterlerdiń durys tańdalýymen utyp tur. Akterlerdiń óskenin, paýza ustaýdyń psıhologııalyq qyryn meńgergenin, keıipkeriniń muńyna ortaqtasa alatynyn kórdim. Bul úlken jaýapkershilikti, shyǵarmashylyqpen zer sala qaraýdy, tereń tebirenisti qajet etetin spektakl. Akterlerdiń kóp jumys istegeni kórinip tur. Taǵy bir baıqaǵanym, Farhad akterlerge tolyqtaı erkindik bergen. Ár akter óz keıipkerin qalaýynsha belgili bir bıikke deıin kótergen. «Ah» degizgen ádemi tustary da bar, keı detaldarǵa kóńil tolmaı, «áttegen-aı» dep qamyqtyryp qoıǵan jeri de bar, akterdiń kóńil kúıine baılanysty keıde sharyqtap, keıde jetkizbeı qalǵan olqy tusynyń bári ýaqytpen birge ornyna keledi dep oılaımyn. О́zim de osy oqıǵanyń ortasynda ómir súrip, basymnan ótkizgennen keıin onyń bárin túsinip otyrdym. «Qansha ǵasyr ótse de, qundylyǵyn joǵaltpaıtyn orys klassıkasynyń marjanyn qazaq kórermenine jarqyratyp kórsetip, jamanynan jırendire alǵany úshin, syryn ishine búkken adamnyń jumbaq janyn, shyndyǵyn, shyrylyn alaqanǵa salyp kórsetkeni úshin Ǵ.Músirepov teatryna rahmetimdi aıtamyn», deıdi belgili sahna sheberi aǵynan jarylyp.
Spektakl abstraksııa, sımvolıka degen sándi shtrıhtardan ada, klassıkaǵa adaldyq tanyta otyryp, keıipkerlerdiń jandy qarym-qatynasyn kórsetýge baǵyttalǵan tabıǵı, taza dúnıe bolyp shyqqan. Túpnusqa mátindi saqtaı otyryp, sahnaǵa saı sátti júıelengen, kórermen aýdıojazba tyńdaǵandaı, pesany ózi oqyp otyrǵandaı áser alady. Bul – psany qazaq tiline aýdarǵan belgili qalamger, teatr synshysy Álııa Bópejanovanyń qajyrly hám kásibı eńbeginiń nátıjesi.
Spektakldiń basynda «Máskeý! Máskeý!» dep alyp ushqan apaly-sińlili úsheýdiń arman jetegindegi alqynǵan júreginiń soǵysy pesanyń aqyr sońyna qaraı órekpigen ekpini basylyp, baıaý yrǵaq tabady. Ystyqqa kúıip, sýyqqa tońǵan, aldanǵan, sýynǵan, ómirdiń asaý tolqyny ári-beri sabalap, sabasyna túsirip, jaǵalaýǵa ıterip shyǵarǵan jańqa sekildi qaltyldaǵan qunsyz kóńil «jaı ǵana ómir súrýge» kóndigip, taǵdyrdyń jazǵanyna boısunady. Qazaqsha qısyndaǵanda, «Dúnıeniń basy – saıran, túbi – oıran», osynyń arasynda «adam qaıtse qalady adam bolyp», temirqazyq túıin osyǵan tireldi. О́mir adammen osylaı oınaıdy. Al adam, adamǵa qysqa bolsa da, oılanýǵa keń múmkindik berilgen. Oılanbasa, óz sory...
ALMATY
