Foto: yassy-tur.kz
Elimizdegi joǵary oqý oryndaryndaǵy quqyqtyq bilim berýdiń jaǵdaıyna, zańger mamandardyń sapasyna qatysty syn pikirlerdi jıi estımiz. Ásirese jumys berýshiler zań fakýltetinen shyqqan túlekterdiń daıyndyǵyna kóńili tolyńqyramaı jatady.
«Quqyq» baǵyty boıynsha oqý-ádistemelik birlestiktiń sáýir aıyndaǵy jıynynda elimizdegi quqyqtyq bilim berý máselelerin anyqtap, olardy sheshý maqsatynda quqyqtyq bilim berýdi damytýdyń konsepsııasyn jazý usynyldy. Jospar boıynsha elimizde zańgerlerdi oqytatyn 60 ýnıversıtettiń osy salany damytýǵa qatysty, konsepsııaǵa engizetin usynystary aldyn ala jınalyp, suryptalady. Odan soń konsepsııanyń qurylymy jasalyp, Astanada ótetin strategııalyq sessııada barlyq ýnıversıtetterdiń ókilderi jumyla talqylap, konsepsııa jobasynyń sońǵy núktesin qoıdy.
Sodan 2024 jyldyń 21-23 mamyrynda Maqsut Narikbayev University ǵımaratynda «Quqyq» baǵyty boıynsha oqý-ádistemelik birlestik uıymdastyrǵan strategııalyq sessııa ótti. Bul is-sharaǵa quqyq salasyndaǵy jetekshi mamandar, akademııalyq qaýymdastyq ókilderi jáne 52 joǵary oqý orny men memlekettik organ ókilderi qatysty.
Alǵa qoıylǵan maqsat jáne mindetter
Sessııanyń basty maqsaty – elimizdegi quqyqtyq bilim berýdi damytýdyń negizgi baǵyttary men basymdyqtaryn aıqyndaıtyn biryńǵaı konsepsııa ázirleý. Sessııaǵa daıyndyq barysynda zań fakýltetteri jibergen usynystar júıelenip, qazirgi jaǵdaıdyń «SWOT» jáne «PESTL» taldaýlary júrgizildi.
Ýnıversıtetter usynǵan derekter men usynystardy negizge ala otyryp, úsh kúndik jumys barysynda konsepsııa jospary ázirlendi. 52 joǵary oqý ornynyń ókilderi salanyń máselelerin anyqtap, sheshý joldaryn, damytýdyń negizgi baǵyttaryn talqylap, tájirıbe almasty.
Anyqtalǵan máseleler
Birinshisi – oqý baǵdarlamalarynyń sapasynyń tómendigi. Qarap otyrsaq, el kóleminde 60 ýnıversıtet san túrli baǵdarlamamen zańger daıarlaıdy eken. Oǵan qosa kóptegen ýnıversıtette bilim berý baǵdarlamalarynyń teorııalyq jáne jarııa quqyqtyq sıpaty basym. Ýnıversıtette berilgen bilimde praktıka men naryqtyń qajettilikteri eskerilmegendikten túlekter keıin jumysqa turǵanda alǵan teorııalyq bilimin tájirıbemen ushtastyrýda jáne naryqqa qajetti quqyqtyq máselelerdi sheshýde qıyndyqqa tap bolady.
Ekinshisi – kadr máselesi. Elimizde bilikti oqytýshylardyń kóbine ınfraqurylymy jaqsy, iri qalalarda shoǵyrlanǵany belgili. Sondyqtan eki úlken megapolıstegi ýnıversıtetterde joǵary bilikti oqytýshylar, halyqaralyq tájirıbesi bar mamandar tapshy. Alaıda maman tapshylyǵyna qaramastan, 20 mıllıon halqy bar elde 60 ýnıversıtet zańger daıyndap jatqanyn da aıta ketken jón. Bulardyń ishinde aýyl sharýashylyǵy, tehnıkalyq, pedagogıkalyq profıldegi ýnıversıtetter bar. Kadr men baǵdarlamanyń sapasyna, oqý ornynyń profıline qaramastan, suranys bar eken dep barlyǵy quqyq júıemizge kadr daıarlaıdy. Sonda berilgen bilimniń sapasy, túlektiń quzyrettiligi qaıda qalady? Osy tusta ýnıversıtetterdiń óz kadrlaryn ózderi daıyndaıtyn júıesiniń aqsap jatqanyn da aıta ketý kerek. Tıisti yntalandyrýdyń jetkiliksizdiginen, ýnıversıtetterde urpaqtar sabaqtastyǵy úzilip, jas oqytýshylardy jetildiretin ǵylymı mektep júıesi toqyraı bastaǵan.
Bilikti, halyqaralyq tájirıbege ıe mamandardyń joqtyǵy – úshinshi máselege ákeledi. Jańashyl, tyń kózqarastyń joqtyǵynan keıbir ýnıversıtetter zańger mamandyǵynyń saǵat sanap ózgerip jatqan myna álemdegi zamanaýı rólin jete túsinbeı jatyr. Búginde álemniń damyǵan elderindegi zań fakýltetteri eń aldymen bıznestiń suranysyna jaýap beretin, ozyq tehnologııalardyń, jasandy ıntellektiniń, smart kelisimsharttardyń, blokcheın men transulttyq korporasııalardyń quqyqtyq máselelerin sheshetin zańger daıyndap jatqanda, bizdiń zań fakýltetterimizdiń kópshiligi áli kúnge deıin keńes odaǵynda qalyptasqan mentalıtetten, qylmystyq quqyq pen teorııanyń basymdylyǵynan aryla almaı jatyr. Sondyqtan bul ýnıversıtetterdiń óniminiń basty tutynýshysy – bıznes nemese halyqaralyq zań fırmalary emes, kóbine ishki ister organdary nemese múldem basqa salalar.
Tórtinshi másele – qazaq tilindegi quqyqtyq bilimniń múshkil háli. Quqyq júıemizdiń tili oryssha qalyptasqan. Zańdarymyzdyń qazaq tilindegi nusqasyndaǵy qateler, birizdi quqyq termınologııasynyń joqtyǵy, qazaq tilinde sabaq beretin mamandar men oqý materıaldarynyń tapshylyǵy sııaqty kemshilikter – stýdentterdiń durys bilim alýyna, túlekterdiń tájirıbede quqyqty durys qoldanýǵa kedergi keltiredi. Buǵan qosa elimizdiń quqyq júıesiniń Reseı quqyq doktrınasyna shamadan tys táýeldiligi de – nazar aýdaratyn faktor. Jasyratyny joq, elimizdegi quqyqtyq bilim berý, doktrına, quqyq qoldaný jáne zań shyǵarmashylyǵy reseılik standarttar men praktıkanyń yqpalynda tur. О́kinishke qaraı bul jaǵdaı elimizdiń táýelsiz jáne ózindik quqyqtyq júıesiniń damýyn tejep otyr. Memlekettik tildiń quqyq júıesiniń syrtynda qalyp qoıýynyń basty sebebi de – osy.
Konsepsııanyń negizgi baǵyttary
1-shi baǵyt: Bilim berý baǵdarlamalarynyń sapasyn kóterý
Birinshi usynys: Ortaq standarttar men quzyretilikteri qarastyrylǵan biryńǵaı túlek profılin engizý. Joǵaryda atap ótkendeı, quqyqtyq bilim berý salasynda ýnıversıtetterdiń bilim berý baǵdarlamalary ártúrli. Biryńǵaı bitirýshi profılin ázirleý jáne bekitý arqyly zań fakýltetterine qandaı sapada túlek shyǵarý kerektigin kórsetý kózdelip otyr.
Ekinshi usynys: Bakalavrıat túlekteri úshin kásibı qaýymdastyq tarapynan uıymdastyrylatyn biryńǵaı biliktilik emtıhanyn engizý. Qazirgi kezde árbir joǵary oqý ornynda oqý baǵdarlamasynyń mazmuny, oqytý ádistemesi jáne jalpy stýdentterge qoıylatyn talaptar ártúrli bolǵandyqtan, nátıjesi de san qıly. Biryńǵaı biliktilik emtıhanyn engizý túlek sapasyn ınstıtýsıonaldy deńgeıde rettep, sapasyz túlekterdi mamandyqtan shettetýge múmkindik beredi. Dese de, bul usynystyń konsepsııaǵa enýine túsinikti sebeptermen, ýnıversıtetterdiń kópshiligi qarsy boldy.
Úshinshi usynys: Jahandaný, tehnologııalar men jasandy ıntellektiniń damý jaǵdaıynda bolashaq zańgerlerdiń Soft Skills jáne basqa da zamanaýı quzyrettilikterin damytý. Búginde túlekterdiń eńbek naryǵynda básekege qabilettiligin qamtamasyz etý úshin quqyq salasymen qatar, olardyń qosymsha daǵdylaryn qalyptastyrý jáne tilderdi ıgertý óte mańyzdy. Osy turǵyda zamanaýı zańgerler úshin aǵylshyn tili men memlekettik tildiń qajettiligi erekshe ekenin atap ótken jón.
Sonymen qatar qoldanbaly salaǵa jatatyn quqyqtyń tek teorııasymen shektelmeı, praktıkasyna da basa nazar aýdarylady. Quqyqtyq pánder boıynsha qazaq tilinde sapaly oqýlyqtar ázirleý de basym baǵyttardyń biri. Sondaı-aq oqytý baǵdarlamalarynyń mazmunyn jańartý, zańgerdiń dúnıetanymyn keńeıtetin jańasha formatta quqyq fılosofııasy jáne salystyrmaly quqyq ádistemesin qosý, kóptildi traektorııalardy damytý da usynyldy.
2-shi baǵyt: Kásibı qaýymdastyqpen ıntegrasııany kúsheıtý
Zań fakýltetteriniń negizgi tutynýshysy – jumys berýshiler, onyń ishinde zańgerlerdiń kásibı qaýymdastyqtary ekenin bilemiz. Olardy akademııalyq ortaǵa tartý oqý úderisinde teorııa men tájirıbeni ushtastyrmaq. Sondyqtan jumys berýshilerdi bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý men jetildirýden bastap, pánderdiń mazmunyn jańartýǵa, leksııa oqýǵa, klınıka jumysy men halyqaralyq oıyndarǵa tartý, ıaǵnı olardy zańger kadrlar daıarlaý júıesine formaldy emes, is júzinde qatystyrý óte mańyzdy.
3-shi baǵyt: Sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti jáne akademııalyq adaldyqty damytý
Zańger kadrlardy daıarlaýdyń eń basty talaptarynyń biri –akademııalyq adaldyq standarttaryn qatań saqtaý. Bolashaq zańgerlerdiń sybaılas jemqorlyqqa qarsy minez-qulyq daǵdylary ýnıversıtet qabyrǵasynda qalyptasqany abzal.
4-shi baǵyt: Ǵylym jáne ǵylymı kadrlar sabaqtastyǵy
Birinshi usynys: Jastardy oqytýshylyq, ǵylym, akademııalyq mansapqa yntalandyrý júıesin engizý. Barshaǵa málim, búginde ýnıversıtette, akademııalyq salada jumys isteý jas mamandar úshin tartymdy kásip emes. Quqyqtanýdy ǵylym retinde jańǵyrtý úshin ǵylymı mektepter men ǵylymı kadrlardy daıyndaý, olardy qoldaý júıesin qaıta qalpyna keltirý qajet.
Ekinshi usynys: Ǵylymda urpaqtar sabaqtastyǵyn qalpyna keltirý. Quqyq ǵylymynyń damymaı jatýynyń basty sebebi – ǵylymı kadrlar sabaqtastyǵynyń bolmaýy. Ǵylymı kadrlar sabaqtastyǵy professorlardyń artynda olardyń jolyn jalǵaıtyn murager shákirt daıyndap qaldyrýy arqyly júzege asady. Ǵylym jolyna, akademııalyq salaǵa kelgen jas kadrlardyń aldynda túsinikti, senimdi, jaqsy jalaqymen qamtamasyz etilgen aıqyn jol kartasy bolǵanda ǵana olar bul salaǵa bet bura bastaıdy.
Konsepsııa jazý kezinde bolǵan qıyndyqtar
О́kinishke qaraı jıynǵa qatysqan keıbir joǵary oqý oryndarynyń ókilderi óz is-áreketterimen strategııalyq sessııa jumysynyń berekesin qashyrdy. Iаǵnı keıbir ýnıversıtet ókilderi tarapynan aldyn ala talap etilgen konsepsııaǵa qatysty óz usynystary berilmedi, sondaı-aq sessııa kezinde tushymdy oı aıtylmady, qurylymdyq dıalogqa belsendilik tanytpady. Keıinnen kópshiliktiń úsh kúndik jumysyn qunsyzdandyryp, talqylaý nátıjesinde shyqqan qujatqa senimsizdik tanytýǵa tyrysqandaı boldy. Degenmen basqa da JOO-nyń belsendiliginiń arqasynda jumys sátti aıaqtaldy. Strategııalyq sessııada 52 ýnıversıtet ókiliniń úsh kúndik eńbeginiń nátıjesi retinde shyqqan quqyqtyq bilim berýdi damytý konsepsııasynyń jobasy ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine jiberildi.
Qorytyndy
Keleńsizdikterge qaramastan, strategııalyq sessııanyń aldyna qoıylǵan maqsat oryndaldy deýge tolyq negiz bar. Máselege tikeleı qatysy bar ýnıversıtet ókilderiniń ortaq jumysynyń nátıjesi retinde elimizdegi quqyqtyq bilimdi damytý konsepsııasynyń jobasy daıyndaldy. Bul konsepsııa zańger kadrlardy daıarlaýdyń sapasyn arttyrýǵa, kásibı qaýymdastyqpen qarym qatynasty is júzinde tereńdetýge, qazirgi zamanǵa saı bilim berý tehnologııalaryn engizýge jáne ǵylymı kadrlar daıarlaıtyn ǵylymı mektepter júıesin jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qujat bolady degen úmitimiz bar. Quqyqtyq bilimdi damytý konsepsııasyn ázirleý – elimizdegi quqyqtyq bilim berý júıesin jetildirý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Strategııalyq sessııa bolashaq zańgerlerdi daıarlaýdyń tıimdi tásilin qalyptastyrýǵa negiz bolyp, elimizdiń quqyqtyq júıesiniń damýyna tyń serpin beretinine senimdimiz.
Marat Ahmadı,
Maqsut Narikbayev University
Ǵylymı qyzmet jáne zertteýler jónindegi vıse-provost
