Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Qymbat metalǵa baı bolǵanmen...
Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýynsha, elimizde quny 46 trln dollardan asatyn bes myńnan astam ashylmaǵan depozıt bar. Otandyq metall óndirýshiler qaýymdastyǵynyń málimetinshe, elde sırek jer metaldarynyń quramy boıynsha 12 jańa ýchaskeni, ásirese Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Qara-Aıaq» pen «Mýncha» sııaqty ýchaskelerdi zertteý jumystary júrgizilip jatyr.
«Geologııa ǵylymdary ınstıtýtynyń málimetinshe, Qazaqstanda sırek jer elementteri Qundybaı, Janet, Ońtústik Jaýyr, Kóktenkól, Joǵarǵy Espe, Qarasý ken oryndarynda, sondaı-aq Qarataý fosforıtinde kezdesedi. Eldegi ýran ken oryndarynda mundaı metaldardyń aıtarlyqtaı kólemi bar. Qymbat metaldar arasynan jasandy jolmen alynatyn sırek kezdesetin metaldar da bar. Ashyq derekterde kórsetilgendeı, «Osmıı-187» elementiniń bir gramy 200 myń dollarǵa deıin baǵalanýy múmkin. Bizdiń el – osy elementti jalǵyz óndirýshi. Atalǵan metall Jezqazǵan mys kenderin óńdeý kezinde paıda bolǵan qaldyqtardan alynady», deıdi senator.
Ken óndirýge qyzyǵýshylyq artqanymen, salada birqatar másele bar. Sonyń biri – taý-ken óndirý men óńdeý tehnologııalaryn ekologııalyq taza ári únemdi bolatyndaı etip jetildirý jaıy. Taǵy bir másele – ken oryndaryn ıgerýge ınvestısııa tartý jáne tehnologııalar transferti.
«Biz metaldar qoryn aıtqan kezde aýzymyzdy qý shóppen súrtkendeı bolamyz. Ras, eldegi sırek kezdesetin metall túriniń qory jetkilikti. Ásirese lıtııǵa suranys kóp. Kimniń, qaı kompanııanyń qoly uzyn, sol osy metaldy izdep ketti. Bolmasa basqa da metall kerek dese, soǵan bólingen qarjyny ıgerý úshin jantalasqan uıym kóp. Biraq olar kásibı maman emes. Mine, kerek dúnıeni tabýdaǵy, ıaǵnı qazba baılyqty barlaý ne zertteýdegi másele osydan týady. Ekinshiden, barlaýǵa bólinetin qarjy da mardymsyz. Sondyqtan ken ornyn ashý, qoryn qaıta esepteý jumystary júrmeı otyr. Ekologııalyq jaǵyn jetik qarastyryp, salaǵa zamanaýı ǵylymı tehnologııany engizgen durys», deıdi Q.Sátbaev atyndaǵy geologııalyq ǵylymdar ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Aqylbek Júnisov.
Ǵalymnyń pikirinshe, bir metaldy izdep ne zertteıtin uıymdardy bir ortalyqqa biriktirgen jón. Ári ol mamandandyrylǵan ortalyq bolýy shart. Mundaı kezde qarjy da josparly túrde, bir ortada ıgeriledi. Al búginde ár barlaýshy uıym suranysqa ıe metaldy tapsyn ne tappasyn, oǵan bólingen qarjy ıgerildi dep eseptelip júr. Olardan «nege metall tappadyń?» dep te surap jatqan adam joq.
Qordalanǵan kóp jumys
Ulttyq qaýipsizdik pen táýelsizdikti saqtap turýda jańartylatyn energııa kózderi, elektrmobıl, sıfrlyq tehnologııa, ǵarysh jáne qorǵanys sııaqty negizgi tehnologııalar men strategııalyq sektorlardyń mańyzy erekshe. Al olardyń basty dińgegi – mıneraldy resýrsqa suranys jyldan-jylǵa artyp tur.
«Aldymen retteýshi ortany jetildirý kerek. 2018 jyly Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly jańa Kodeks kúshine endi, ol boıynsha jer qoınaýyn geologııalyq zertteýge lısenzııa berý úderisi ońtaılandyryldy, ıaǵnı «kim birinshi kelse, sol alady» qaǵıdasy qoldanylady. Alaıda jer qoınaýyn geologııalyq zertteý jónindegi ýákiletti organ qyzmetkerleriniń sanyn ulǵaıtý qajet ekenin atap ótý kerek. Sondaı-aq bizdiń komıtet jer qoınaýyn geologııalyq zertteý jónindegi ǵylymı zertteý jumystaryn basqarý jáne josparlaý júıesiniń joǵary tıimdiligin kórsetip júrgen AQSh-tyń «USGS», Aýstralııanyń «Australian Geosience», Ulybrıtanııanyń «BGS» sııaqty geologııalyq qyzmetterine saı jabdyqtalýy qajet. О́ıtkeni belgili bir jer ýchaskesiniń qurylymyn ǵylymı negizdemesiz boljaý jáne jobalaý, sodan keıin boljaý nátıjelerin rastaıtyn nemese joqqa shyǵaratyn jumystar keshenin oryndaý múmkin emes. Taǵy bir mańyzdy qadam – ózge shetelderdiń ǵylymı-geologııalyq uıymdaryn tarta otyryp, josparly ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizý», deıdi «Kazakhmys Barlau» JShS bas dırektory Ǵalym Nurjanov.
Sala mamanynyń aıtýynsha, qazir geologııalyq salanyń biryńǵaı ınfraqurylymy joq, osyǵan baılanysty geologııanyń barlyq elementin (bilim, ǵylym, óndiris, zerthanalar, memlekettik organ jáne bıznes) biriktirý – ótkir másele. Jergilikti ınfraqurylymnyń, jańa tehnologııanyń, bilikti mamannyń bolýy sala bedelin arttyryp, bul óz kezeginde, sheteldik ınvestısııa tartyp, qarjy quıýǵa qolaıly jaǵdaı týǵyzady.
«Kazakhmys Barlau» kompanııasy geologııa ǵylymynyń zamanaýı ınfraqurylymyn qurý maqsatynda óz qarajaty esebinen geologııalyq klasterdiń qurylysyn júrgizip, jyl sońyna deıin aıaqtaýdy josparlap otyr. Menińshe, barlyq paıdaly qazbaǵa geologııalyq barlaý jumystarynyń aldyn ala, tıisinshe asa qaýipti óńirlik jáne izdestirý kezeńderin qarjylandyrýdaǵy memlekettiń rólin kúsheıtý múmkindigin qarastyrý qajet. Taǵy bir másele – ýnıversıtet pen kolledjder jyl saıyn júzdegen geologııalyq maman daıarlaǵanymen, túlekterdiń kóbi osy salaǵa jumysqa kelmeıdi. Sondyqtan elimizde bilikti mamandardyń tapshylyǵy qatty baıqalyp otyr ári otandyq joǵary oqý oryndarynyń kadr daıarlaý deńgeıi aıtarlyqtaı nasharlaǵan», deıdi Ǵalym Jumabaıuly.
Kompanııa Q.Sátbaev atyndaǵy ýnıversıtetpen birlesip, sala mamandaryn dýaldy oqytý jáne biliktiligin arttyrý úshin zamanaýı jabdyqtarmen, elektrondyq ınteraktıvti baǵdarlamalarmen jabdyqtalǵan geologııalyq klaster bazasynda quzyrettilik ortalyǵyn qurýdy josparlap otyr. Sondaı-aq Semeı qalasyndaǵy tehnıkalyq kolledj stýdentterin aqyly óndiristik tájirıbeden ótkizýi de oń nátıjesin berip, stýdentterdiń kóbi keıinnen «Kazakhmys Barlauǵa» jumysqa ornalasqan.
«Memlekettik organdar men bıznestiń quzyretti tulǵalary halyqaralyq yntymaqtastyq sheńberinde turaqty jumys istep, elimizge zamanaýı tehnologııalar men ınvestısııalar transfertin tartý maqsatynda halyqaralyq kórmeler men sımpozıýmdarǵa qatysý qajet ekeni anyq. Osy oraıda, jańa nysandardy izdeýmen jáne jer qoınaýyn zertteý tehnologııalaryn ázirleýmen aınalysatyn Koreıanyń «Institute of Geoscience and Mineral Resources» memlekettik ǵylymı uıymyn aıtýǵa bolady. Uıym ókilderimen sońǵy kezdesýde olar qazirgi ýaqytta teńizdiń tuzdy sýynan lıtıı alý tehnologııasyn ázirlep jatqany týraly aqparatyn bólisti. Eger joba sátti júzege asyrylatyn bolsa, bul tehnologııa álemdik ǵylymı jetistik bolatyn sózsiz. Mine, bizde osyndaı uıymdarmen olardyń bilimi men tájirıbesin qabyldaýda tyǵyz yntymaqtastyqta jumys isteýimiz qajet. Osyndaı máselelerdi tolyǵymen sheshkende ǵana asa mańyzdy mıneraldy resýrstardyń, onyń ishinde sırek jer metaldarynyń ken oryndaryn ıgere alamyz», deıdi kompanııa basshysy.
Senator usynysy
Lýkınniń sózinshe, Úkimet byltyr jyl sońynda sırek jáne jerde sırek kezdesetin metaldar ónerkásibin damytýdyń 2024 – 2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn bekitipti. Qazir sheteldik ınvestorlardy tartý úshin jumys bastalǵan.
«El ekonomıkasyna aıtarlyqtaı áser etetin ken oryndaryn belsendi ıgerý josparlanyp otyr. Degenmen tabysqa jetý úshin birqatar máseleni, sonyń ishinde ınvestısııalyq, ekologııalyq máselelerdi sheshý jáne óndiriske ozyq tehnologııalardy engizý qajet. Birinshiden, normatıvtik ortany jetildirý kerek. Jer qoınaýyn geologııalyq barlaýǵa lısenzııa berý úderisterin jeńildetip, ınvestordyń senimin arttyrý úshin zańnamany jáne kelisimsharttardyń saqtalýyna kepildikti kúsheıtken durys. Odan soń ınfraqurylymdy damytý, ıaǵnı kólik jelilerin, sonyń ishinde avtomobıl men temirjoldy jáne energetıkalyq jelini damytsaq, qashyqtaǵy depozıtterge qoljetkizýdi qamtyp, kóp shyǵyndy azaıtady. Sondaı-aq ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa ınvestısııa, geologııalyq barlaýdy damytý, alańyn ulǵaıtý, jańa tehnologııalar engizýdi qolǵa alǵan jón», deıdi A.Lýkın.
