Sýretti túsirgen – avtor
«Altaıda altyn kúz edi». Álibek Asqarovtyń osynaý asqar taý baýyryndaǵy ormanshynyń úıinde jatyp, tórt-aq kúnde jazyp shyqqan shyǵarmasy. Byltyr ǵoı, Taýtekelide, dál sol orman arasyndaǵy qaraǵaıdan qıylǵan qos bólmeli úıdiń aýlasynda turmyz. Ál-aǵam, Álibek Asqarov shyntaǵymnan túrtip; «Altaıda altyn kúz edi» povesimdi oqydyń ǵoı» dedi senimmen. Oqymaǵanda. Jerles jazýshylardyń shyǵarmasyn jata-jastanyp oqydyq. Jańa shyqqan shyǵarmalarynyń sııasyn keptirip úlgertpeımiz. «Altaıda altyn kúz edi» povesin de, bir demde oqyp shyqqanym bar. Sýretshiniń bir aıda basynan keshken shytyrman oqıǵasy ıirip áketedi. Sıýjettiń ózi áserli. Jıyntyq keıipkerler bolǵanymen, bári de ómirde bar.
Ádebıetsúıer qaýym biledi, Álibek Asqarovtyń áýelgi mamandyǵy sýretshi. О́zi ázildep, «sýretshiler arasyndaǵy jalǵyz jazýshymyn, jazýshylar arasyndaǵy jalǵyz sýretshimin» deıtin. Aıtqandaı, birde sýretshi dostarynyń biri biz týraly jazbaısyń dep renjise kerek. Sodan ǵoı, qolyna qalam alyp, sýretshi ómirin óziniń týǵan jerimen, Altaıymen astastyryp bergen. Oqyp otyryp, sýretshi keıipker ózi me degen de oıǵa qalasyz.
Shyǵarmanyń sharyqtaý shegine jetpes buryn Jánimqan esimdi sýretshi týraly azdy-kópti málimet beriledi, onyń dýmandy sheberhanasy sýretteledi. Sodan keıin etıýdnıgin alyp, Altaıǵa tartyp turady. Altaı bolǵanda da, Shyǵystyń túý túkpirindegi Arshaty aýlynyń arǵy jaǵyndaǵy Taýtekeli degen ásem jerge jol tartady. Jazdyń kúni jaınap tursa, kúzde tipten qulpyryp salady. San túrli boıaý, myń túrli reń. Sýretshi úshin bul mezgil naǵyz shyǵarmashylyqpen shuǵyldanatyn ýaqyt. Sýretshi úshin ǵana emes, aqyndar da kúzdi tebirenip turyp sýretteıdi emes pe? Jalpy, kúz degen jemis beretin, jemis teretin, tabıǵat bar baılyǵyn usynatyn kez.
Jergilikti jerdiń azamattary sonaý Almatydan sýretshi keldi dep, asty-ústine túse qarsy alady, kútedi. Tamyljyǵan tabıǵat aıasyndaǵy ormanshynyń úıine jaıǵastyrady. Qumyrsqanyń ıleýindeı Almatydan tanaǵa urǵandaı typ-tynysh Altaıǵa top ete qalýdyń ózi qandaı? Ishkeni aldynda, ishpegeni artynda. Jánimqan shyǵarmashylyqqa bel sheshe kirisedi. Ormanshy jigitter kúnige kelip, qal-jaǵdaıyn surasyp turady, as-sýyn jetkizisedi. Kúnderdiń kúni aýyldaǵy toı-tomalaqtarǵa da shaqyrtý alǵan. Sonda ǵoı deımin, Gúlsına esimdi muǵalim kelinshekpen tanysyp, kóńilderi jarasady. Shyǵarma sýretshiniń kúndeligi sekildi jazylǵan. Biraq ár kúni árqalaı. Bir kúni ózenge tússe, endi birde taýǵa shyǵady. Taýǵa shyǵyp Altaıdyń basynda taýteke qýady... Sóıtip júrip, úıir úshin aıqasqa túsken buǵylardyń kórinisine kýá bolǵan, tańǵalǵan. Álgi kórinisti polotnoǵa túsirgen. Endi birde aýdannan jýrnalıst qyz kelip, qylqalam sheberinen suhbat alǵan. О́ner týraly oı órbitken. Álemdik klassık sýretshilerdiń kartınalaryn taldap bergen. Jalpy, jazýshynyń ózi, Álibek Asqarovty aıtamyn, klassık sýretshilerdiń qoltańbalaryn jazbaı tanıdy. Bir kórip, kimniń kartınasy, qaı jyly jazylǵanyna deıin aıtyp beredi. Sol týyndynyń tarıhyna deıin taldap beretin talant ıesi. Sol úshin de ǵoı, sýretshi keıipkerden jazýshynyń minez, bolmysyn kórýge bolatyn sekildi.
Aıtqandaı, kórkem shyǵarmada sýretshi týraly oqı otyryp, tabıǵatpen tildeskendeı kúıge túsesiz. Altaıdyń kúmis shyńdaryn, kúzin, kúzgi nóserin, aq qaıyńdardan saýdyraǵan altyn japyraqtaryn, myzǵymas qaraǵaıy men móldir bulaǵyna deıin kóz aldyńyzǵa alyp keledi. Álibek Asqarov ózi de, Altaıdyń kúzine ǵashyq, bilemin. Keıde kúzdiń ásem tabıǵatynan kóz almaı qarap turyp, «shirkin, etıýdnıkti qoıyp, kesek-kesek boıaýmen polotno betinde oıqastar ma edi» deıtin.
Povest shytyrman oqıǵaǵa da toly dedik qoı. Shyǵarmany oqyp otyrsańyz, shytyrman oqıǵa ekeýdiń arasyndaǵy mahabbattan soń órbigen. Kúnderdiń kúni Jánimqan aýyldaǵy muǵalim kelinshekpen Altaıdyń bıigine shyqqan. Jortqan ań, ushqan qustarǵa qarap, ómir týraly syr shertisken. Ekeý arasyndaǵy dıalogterdiń bári-bári kúndelikti ómirde bolǵanymen, shyǵarmada kórkem, oqyrmanǵa juǵymdy etip jazylǵan. Qyzyǵy sol, ekeýi qol ustasa taýdan túsip bara jatyp, taýdyń qoıyn-qolatynan jol tappaı adasqan. It tumsyǵy ótpes qaraǵaı ormannyń qaı jerinen kirip, qaı jaǵynan shyǵa almaı sandalǵan. Sandalyp júrip, kerjaq kempirdiń úıine tap bolǵan. Akýlına esimdi jalǵyzbasty kempir jańbyr astynda qalyp, malmandaı sý bolǵan ekeýine ystyq shaı berip, jan shaqyrtady, ishterine el qondyrady. Jazýshynyń aıtpaǵy, Altaıǵa sińip ketken kerjaqtar da qazaqtyń mádenıetin, qonaqjaılylyǵyn boılaryna sińirip úlgerdi. Tarıhtan tartsaq, qazaqtan olardyń úırengeni kóp. Sóıtip, Akýlına kempir ertesi ekeýin týra jolǵa salyp jibergen. Osylaısha sýretshiniń Altaıdaǵy kúnderi jalǵasa bergen. Bir aı degende Almatyǵa oralyp, jazǵan etıýdterin úlken kartınaǵa aınaldyrǵan. Úlken kartınasy úlken kórmelerdiń birinde kópshiliktiń nazaryn aýdarǵan. Sondaǵy sýret ne deısiz ǵoı. Altaıdyń altyn kúzindegi buǵylardyń aıqasy. Kózderi qan talap, jer tarpyǵan buǵylardyń tiresip turǵan sáti. Kartınany kóz aldyńyzǵa eleste otyryp, ómirlik pálsapalyq oı túıýge bolady.
Altaıǵa barmasańyz, jazýshynyń osy shyǵarmasymen tanysýǵa asyq bolyńyz. Altaıdyń kúzine ǵashyq etpeı qoımaıdy.
