Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qazirgi demografııalyq úrdis pen uzaqmerzimdi syn-qater azamattarǵa eńbekke jaramdy ýaqytynda ózderiniń jınaqtaryn tabystaryna sáıkes qalyptastyrý úshin zeınetaqy júıesiniń ornyqty, teńgerimdi damýyn talap etedi. Memleket, azamattar jáne jumys berýshiler arasyndaǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrýǵa degen ortaq jaýapkershilik bıýdjetke túsetin júktemeni azaıtyp, bolashaqta zeınetaqy mólsherin arttyrýǵa septesedi.
Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory (BJZQ) byltyrdyń qorytyndysy boıynsha eldegi demografııalyq trendtiń zeınetaqy júıesine áserin saralap, bıyldan bastap 5 paıyz jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalarynyń (JMZJ) kezeń-kezeńimen engizilýine baılanysty demografııalyq júktemeni jeńildetý jóninde boljam jasady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, bıylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha halqymyzdyń sany 20 mıllıonnan asty. Bul rette respýblıkamyzda 25 jasqa deıin 8,5 mln adam (42,6%), 25 jastan 65 jasqa deıin 9,7 mln adam (48,5%), 65 jastan asqan 1,8 mln adam (8,9%) bar. Halyq sany 2050 jyldyń sońyna qaraı 26,3 mln adamǵa jetedi dep boljanyp otyr.
О́mir súrý uzaqtyǵy (halyqtyń ólim-jitim deńgeıi qarastyrylyp otyrǵan jylmen birdeı bolǵan jaǵdaıda, adamnyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵynyń máni) pandemııa jaǵdaıynda (2020–2021) tómendegennen keıin 2021 jylǵy 70,23-ten ótken jyly 75,09 jasqa deıin ósti. BJZQ-nyń da, BUU-nyń da boljamy ómir súrý uzaqtyǵynyń ulǵaıýyna baılanysty 2050 jylǵa qaraı demografııalyq qartaıýdyń joǵary deńgeıi baıqalatynyn kórsetedi (60 jáne odan joǵary jastaǵy adamdardyń úlesi 2008 jylǵy 9,7 paıyzdan byltyr 13,6 paıyzǵa deıin ósti. Osylaı ósýin 2050 jylǵa qaraı 16,7 paıyzǵa deıin jalǵastyra bermek. Iаǵnı 2050 jylǵa orta eseppen árbir altynshy otandasymyz 60 jáne odan joǵary jasta bolady).
Halyq qurylymyna áser etetin negizgi faktorlardyń biri – jıyntyq týý koeffısıenti (JTK). Ol bir áıeldiń bala týý qabileti bar kezeńde (ıaǵnı 15 pen 50 jas aralyǵynda) ortasha eseppen qansha ret bosana alatynyn kórsetedi. 2022 jyldan bastap bul kórsetkishtiń ótken jyly 3,05-ten 2,96-ǵa deıin tómendeýi baıqaldy. BUU boljamdaryna sáıkes elimizdegi týý koeffısıentiniń 2050 jylǵa qaraı bir áıelge shaqqanda 2,42 balaǵa deıin odan ári tómendeýi múmkin. Bala týý kórsetkishiniń tómendeýi – búkil álem úshin jahandyq úrdis. Týý kórsetkishteriniń birtindep tómendeýi jáne ómir súrý uzaqtyǵynyń ulǵaıýy jaǵdaıynda 1 eńbekke qabiletti adamǵa túsetin demografııalyq júkteme artady.
Pandemııadan keıin elimizge kelýshilerdiń jyl saıynǵy sany sońǵy eki jylda 2 eseden asa ósip, 2020 jyldan beri ketkenderdiń sany 2 ese azaıǵan. IýNFPA-nyń (BUU-nyń Halyq qory) Qazaqstandaǵy ókildigi respýblıkamyzdyń halyq sanyn taldaý esebinde 2050 jylǵa qaraı 1000 adamǵa shaqqanda 0 kóshi-qon saldosyna birtindep qol jetetinin boljaıdy. Bul respýblıkanyń jumys kúshine joǵary suranysynan, eleýli etnostyq emıgrasııa áleýetiniń birtindep sarqylýynan, bizdiń elden ońtústikke qaraı ornalasqan elderdegi halyqtyń jyldam ósýinen bolatyn ekonomıkalyq damýymen yntalandyrylady.
65 jastan asqan adamdardyń sanyna bólingen eńbekke qabiletti jastaǵy adamdardyń sany (25-ten 64 jasqa deıin) retinde esepteletin áleýetti qoldaý koeffısıentiniń tómendeýi baıqalady. Eńbekke qabiletti jastaǵy adamdardyń zeınetkerlerge (65-ten joǵary) araqatynasy 2012 jylǵy 7,7-den byltyr 5,49-ǵa deıin tómendedi. BJZQ men BUU boljamdaryna sáıkes elimizde áleýetti qoldaý koeffısıentiniń 2050 jylǵa qaraı shamamen 4,0-ge deıin tómendeýi jalǵasady, bul eńbekke qabiletti halyqqa júktemeni arttyrady.
