Mass-medıa týraly zań – ádil qoǵamnyń aınasy

Qazaqsha kontent ázirleýshilerdi qoldaý qajet

Otyrys barysynda senatorlar «Mass-medıa týraly» zańdy jáne oǵan ilespe «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine mass-medıa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine mass-medıa máseleleri boıynsha ózgerister engizý týraly» zańdardy qarap, maquldady.

Palata tóraǵasy atap ótkendeı, bul zańdar mass-medıa salasyndaǵy zańnamany júıeli túrde jetildirýdi kózdeıdi. Negizgi zań arqyly mass-medıa qyzmetiniń maqsattary, qaǵıdattary men mindetteri bekitildi.

«Oqıǵalardy obektıvti túrde jarııalaý jáne taratylatyn aq­parattyń anyqtyǵy – zańda kór­setil­gen negizgi qaǵıdattardyń biri. Jańa normalar arqyly BAQ qyz­metin uıymdastyrý sharttary, jýr­nalıs­terdiń kepildikteri, olardyń azamat­tarmen jáne uıymdarmen ózara qarym-qatynasynyń negizderi de retteldi. Memlekettik tildiń már­tebesin nyǵaıtý maqsatymen otandyq kontentti damytýǵa arnalǵan erejeler de qarastyrylǵan. Balalar men múgedektigi bar adamdardyń qu­qyq­taryn qosymsha qorǵaýǵa arnalǵan normalar da bar. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev atap ótken­deı, memleket, medıa jáne qoǵam arasyndaǵy kelisim Ádiletti Qazaq­stannyń berik irgetasyna aınalýǵa tıis. Osy rette maquldanǵan zańdar barlyq múddeli taraptyń pikirin eskeretin sapaly jańa quqyqtyq model qalyptastyrady dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Usynylǵan jańa normalardyń qatarynda qarjylandyrý tetikterine, buqaralyq aqparat quraldarynyń materıaldaryna qoıylatyn eskirý merzimderin belgileýge, BAQ suraý­laryn qaraý merzimderin qysqartýǵa jáne taǵy basqa máselelerge qatysty novellalar bar.

Palata spıkeri keshe qazaq tilinde kontent jasap júrgen kreatıvti ındýstrııa ókilderiniń forýmynda osy másele keńinen talqylanǵanyn aıtyp, olardy qoldaý mańyzdy mindet ekenin tilge tıek etti.

«Keshe kreatıvti ındýstrııa ókilderiniń forýmyna qatystyq. Sol jerde qazaq tilinde balalarǵa arnalǵan kontent jasap júrgen mamandar biraz problemany kóterdi. Onyń ishinde qarjylandyrý, marketıng, aqparattarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý sııaqty ózekti máse­leler bar. Osyǵan baılanysty búgin qaralyp jatqan zań aıasynda bala­larǵa arnap qazaqsha kontentter jasaıtyn jastardy, ujymdardy qoldaý tetikterin de nazarǵa alýy­myz kerek. Memleket tarapynan kórsetiletin mundaı qoldaý bir rettik emes, júıeli túrde bolýǵa tıis. Senat aldaǵy ýaqytta osy baǵytta múddeli taraptarmen tıisti jumysty jalǵastyrady», dedi ol.

Jańartylatyn energııany paıdalaný ulǵaıady

Sonymen qatar Senat otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jańartyla­tyn energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý jáne elektr energetıkasy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań qaralyp, maquldandy. Bul zań osy baǵyttaǵy qoldanystaǵy zańnamany jetildirýge, jańartylatyn energııa kózderin paıdalaný kólemin odan ári ulǵaıtýǵa, sondaı-aq elektr energetıkasy salasyn qosymsha qoldaýǵa baǵyttalǵan. Osyǵan baılanysty zańda jańartylatyn energııa tehnologııalaryn paıdalanýdy yntalandyrý jáne óńirlik elektr jelilerin damytý úshin birqatar quqyqtyq tetikteri qarastyrylǵan.

Sondaı-aq depýtattar «Dúnıe­júzilik saýda uıymyn qurý týraly Marrakesh kelisimine ózgerister engizý týraly hattamany (Balyq aýlaý sýbsıdııalary jónindegi kelisim) ratıfıkasııalaý týraly» zańdy da qarap, maquldady. Qujat zańsyz, habarlanbaıtyn jáne rettelmeıtin balyq aýlaýǵa yqpal etetin sýbsıdııa berýdi shekteý arqyly balyq resýrstarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýge arnalǵan. Otyrysta atap ótilgendeı, DSU-nyń barlyq múshesi úshin mindetti Hattamanyń qabyldanýy kópjaqty saýda baılanysy bar el retinde elimizdiń ımıdjine oń áserin tıgizedi.

Saqtandyrý salasyndaǵy zárýlikter

Palata otyrysynda birqatar senator depýtattyq saýaldaryn joldady. Andreı Lýkın Úkimetti saqtandyrý kom­panııalarynyń qyzmetine baqy­laýdy kúsheıtýge shaqyrdy. Depý­tattyń aıtýynsha, qazirgi eń tómengi saqtandyrý mólsherlemesi jumys berýshiler úshin, ásirese aýyldyq jerlerde qarjylyq aýyrtpalyq týdy­ryp otyr.

Elimizde 2005 jyldan bastap qyzmetkerlerdi mindetti saqtandyrý júıesi jumys istep keledi. Ol eńbek mindetterin oryndaý kezinde olardy jazataıym oqıǵadan saqtandyrý­dy tir­keý maqsatynda talap etiledi. Alaı­da bul salada birqatar problema da bar.

Depýtattyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta eń tómengi saqtandyrý mólsheri tıisti jylǵa belgilengen eń tómengi jalaqy mólsherin quraıdy. «Qoldanystaǵy saqtandyrý júıesi eńbekke qabiletinen 30-dan 100%-ǵa deıin aıyrylǵan jaǵdaıda ǵana tólem berýdi kózdeıdi. Qalǵan jaǵdaıda mindetti saqtandyrý sharty jasalǵan jáne tıisinshe oryndalǵan jaǵdaıda da qyzmetkerdiń joǵaltqan jalaqysy men densaýlyǵynyń buzylýyna baılanysty shyǵyndardy óteý tikeleı jumys berýshige júkteledi. Eger qyzmetkerdiń qaıtys bolýy nemese kásiptik eńbekke qabilettiginen aıyrylý dárejesi 30% jáne odan joǵary bolýyna baılanysty saqtandyrý tólemi zalaldy tolyq óteýge jetkiliksiz bolsa, al joǵaltqan tabys mólsheri 10 aılyq jalaqydan asatyn bolsa, aıyrmashylyqty jumys berýshi óteýge mindetti», dedi senator.

Depýtat sondaı-aq aýyldyq jer­degi jumys berýshiniń qarjy júk­te­mesine eńbek qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý men jumys jaǵda­ıyn jaq­sartý qamtylǵanyna alańdaý­shylyq bildirdi. Saqtandyrý kompanııa­lary jazataıym oqıǵa kezinde shyǵyn­dardyń az ǵana bóligin óteıdi. Andreı Lýkın osyǵan baılanysty Úkimetke saqtandyrý salasyndaǵy jaǵdaıdy jaqsartýǵa múmkindik beretin birqatar sharany qarastyrýdy usyndy.

«Aýyldyq jerlerdegi jumys berýshilerge saqtandyrý syılyqaqy­synyń somasyn mólsherles qaıta qaraýmen 6 aıǵa saqtandyrý shartyn jasasý múmkindigin qarastyrý kerek. Aýyldyq jerdegi jumys berý­shi tóleıtin saqtandyrý syı­lyqaqysynyń eń tómengi mólsherin eń az jalaqy kórsetkishi boıynsha 1-den 0,5-ke deıin tómendetý kerek. Saqtandyrýdyń tıimdiligin arttyrý sharalaryn ázirleý týraly máseleni qarastyrý kerek. Atap aıtqanda, saq­tan­dyrý kompanııalarynyń qyzmetine baqylaýdy kúsheıtý jáne olardyń operasııalarynyń ashyqtyǵyn qamta­masyz etý kerek», dedi Andreı Lýkın.

Bilim berýde sannan sapaǵa kóshken jón

Senator Altynbek Nuhuly mektep oqýshylaryna arnalǵan bilim berý baǵdarlamasynyń júktemesi shamadan tys ekenin aıtyp, alańdaýshylyq bildirdi. Depýtattyń pikirinshe, Orta bilim berý sapasyn arttyrý tujyrymdamasyna osy baǵyttaǵy halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp ózgerister engizý kerek.

Mektepterde tym kóp pán oqyty­lady, al oqýlyqtar oqýshyǵa túsinýge qıyn ǵylymı tilde jazylady. Sena­tordyń aıtýynsha, bilim sapasy jaǵynan alǵa ketken Japonııa, Ońtús­tik Koreıa, Fınlıandııa jáne Kanada sııaqty elderde 7-8-synypta naqty ǵylymǵa qatysty 4-6 pán oqıdy, al bizde 15 pán, al 9-synypta tipti 16 pán oqytylady. Mindetti oqý pánderiniń sany 2,5 ese kóp. Sonymen qatar hımııa, bıologııa jáne geografııa sııaqty oqý pánderi sheteldiń mektebinde bir «Ǵylym» pánine biriktirilip, óte az ýaqyt oqytylady. Osyǵan qaramas­tan, keıingi 15 jyldaǵy halyqara­lyq PISA zertteýiniń qorytyndysy bo­ıynsha osy elderdegi oqýshylardyń jaratylystaný ǵylymy boıynsha saýattylyǵy joǵary bolyp otyr. Bul pánder sanynan oqytý sapasy mańyzdy ekenin kórsetedi.

«Qazaqstanda mektep oqýshy­laryna taqyryp boıynsha shamadan tys kólemdi aqparat beriledi jáne oqýlyqtardyń tili aýyr ári ǵylymı sıpatta jazylǵan. Al ozyq eldiń taǵy biri Ulybrıtanııada – kerisinshe, aqparat kólemdi emes, taqyryptar tájirıbege baǵyttalyp, kúndelikti ómirdiń jaǵdaıattarymen baılanys­tyrylyp oqytylady. Basqasha aıt­qanda, oqýshynyń aldaǵy ómirinde pragmatıkalyq turǵydan qanshalyqty mańyzdy ekenin túsindirýge kóp kóńil bólinedi, ıaǵnı oqýshylardyń quzyrettiligin qalyptastyratyn nátı­jege baǵdarlanǵan bilim beriledi. Orta bilim berý salasynda sapaly bilim berý úshin oqýshylarǵa zaman ta­laby­na saı bilim berý mazmunyn jasaý kerek. Orta bilim berý sapasyn kóterýdiń tujyrymdamasyna sáı­kesin­she ózgerister engizilýi kerek dep esepteımiz», dedi Altynbek Nuhuly.

Senat otyrysynda sonymen qatar depýtat Murat Qadyrbek Kentaý qala­synyń ekologııalyq problemalaryna toqtaldy. Ol ekologııalyq qaýip­ti aımaqtarda turatyn azamat­tar­ǵa ústemaqy tóleý máselesin kóterdi.

Senator Nýrııa Nııazova Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy kópsalaly aýrýhananyń ózekti problemalaryna Úkimettiń nazaryn aýdardy. Atalǵan nysan angıografııalyq júıe ornatýdy qajet etedi. Bul jabdyq qan aınalymy júıesiniń aýrýlaryn sapaly emdeý jáne ınsýlt saldarynan bolatyn ólimdi azaıtý úshin kerek.

Arman О́teǵulov óz saýalynda otandyq temirjol salasyndaǵy negizgi prob­lemalarǵa, onyń ishinde ın­fra­qu­rylymnyń tozýy, vagon­dar­dyń tap­shylyǵy, úderisterdi avto­mat­­tandy­rýdyń tómen deńgeıi, bılet­ter­diń jetispeýshiligi jáne olar­dyń jo­ǵa­ry quny sııaqty túıtkilderge toqtaldy.

Al Aınur Arǵynbekova radıo­farmasevtıkalyq dárilik preparattardy tirkeý jáne lısenzııalaý úderisin­degi shekteýler elimizde ıadro­lyq me­dısınanyń damýyna kedergi kel­ti­re­tinin tilge tıek etti. Osyǵan baı­la­nysty senator prosedýrany jeńildetý úshin ulttyq normatıvterdi eýropalyq standarttarǵa beıimdeýdi usyndy.