Atajurtqa jetý armany edi...

Zertteýshiler Aýǵan­stan­daǵy qazaqqa tán rý-taıpa­lar­­dyń tarıhyn úsh kezeńge bólip qaraıdy: HV-XVI ǵa­syr­­larda aýǵan, sosyn XIX-XX ǵa­syrlardaǵy túrli ­saıası oqı­ǵalarǵa baılanys­ty kó­shý­ge májbúr bolǵan, keńes­tik júıeniń qýǵyn-súrgini, ash­tyq pen kámpeskeleý kezinde qo­nys aýdarǵandar. Al 1920-1930 jyldary ketkender óziniń aldynda, ıaǵnı XIX-XX ǵasyrda qonys aýdarǵan qazaqtardy saǵalap barǵany aıtylady. Elimiz táýelsizdik alǵan soń atamekenine oralǵan qan­das­tarymyzdyń qatary qalyń­da­dy. Olarǵa memleket tara­pynan qoldaý kórsetilip, jaǵ­­daı jasaldy. Mysaly, Aýǵan­stannan kóship kelgender mem­lekettik organdardyń kó­megimen jumysqa ornalasa aldy. Derekterge júginsek, zııa­ly qaýymmen qatar, aýǵan eli­nen kelgender – dámhana, dúken, tigin atelesi, metall qabyldaý beketteriniń ıeleri arasynda shaǵyn bıznes ókilderi retinde de keńinen tanymal. Qyzmet kórsetý salasynda da jumys isteıdi. Túrkistan oblysyna 2020-2024 jyldar aralyǵynda 4 112 otbasyn quraıtyn 6 338 etnostyq qazaq qonys aýdaryp, olarǵa «qandas» mártebesi berilgen. Aýǵanstannan qonys aýdarǵan 126 etnostyq qazaq oblystyń 6 aýdan, qalalarynda ómir súrip jatyr. Tarata aıtsaq, 22-si Saryaǵash aýdanynda, ekeýi – Keles, 28-i Saıram aýdanynda, 61-i Túrkistan qalasynda, 12-i Kentaý qalasynda turyp jatyr.

Iá, aýǵan elinde týyp-ósken, búginde Qazaqstan azamaty, túristandyq Tájmuhammed­tiń atalary sonaý 1932 jyly ashar­shylyq kezinde Aqtaýdan О́zbekstan, Tájikstan arqyly Aýǵanstanǵa ótken eken. Qun­dyz qalasyna turaqtaǵan. «Áke­miz de, onyń ul-qyzdary – biz de sol jerde ómir esigin ash­tyq. Áýletimiz tiginshilikpen aınalysqan. Qazaqtyń ulttyq kıimi – shapan tigip, tirshilik ettik. Aýǵan elinde qazaqy aýyl­dar kóp. Aqmeshit, Adaı, Ta­byn basqa da aýyldarda qa­zaqtar kóp turatyn. Syrtta júr­gendikten de bolar, óte baýyrmal boldyq. Myń aýǵannyń ishin­de eki qazaq kezdese qalsaq, kóńil kúıimizdi jasyrmaı qýa­na qaýyshatynbyz, qazaqsha sóılesetinbiz. Salt-dástúrdi saq­­tadyq, bótenge qyz bermedik. Qa­zaq mektebi bolmady, biraq úıde únemi qazaqsha sóıles­ken soń til umyt bolǵan joq. Iаǵnı bala kezden úıden qazaqy tár­bıe aldyq. Otbasynda qazaq tilin­de sóılep, óstik. Syrtqa shyq­qan­da jergilikti tilde sóılesetin­biz. Ata, ákelerimiz sanamyzǵa qa­zaqqa tán qasıetterdi sińir­di, atajurtqa oralýdy ańsa­dy. Sol arman, maqsat orynda­lyp, biz áýletimizben Qazaq­stan­ǵa 2008 jyly kóship kel­dik. Úlken ápkelerim 1993 jyly kelgen. Áke-sheshemiz osyn­da qaıtys boldy. Toǵyz aǵa­ıyn­dymyz. Búginde barlyǵy úıli-jaı­ly bolyp, óz otaýlaryn tik­ti. Barlyǵy jeke kásipker. Úıde áli toǵyzbyz – meniń 5 ul 2 qyzym bar. Atakásip – mal sharýashylyǵymen aınalysamyn. Alǵash kelge­ni­mizde memleket tarapynan kó­mek, ıaǵnı otbasynyń ár mú­she­sine myń dollardan berildi. Sol qarjyǵa jer satyp aldyq. О́z kúshimizben úı salyp, tur­my­symyzdy túzedik. Barlyq nárse adamnyń ózine baılanysty. Eńbekqor janǵa elimizde barlyq jaǵdaı jasalǵan. Kózin tap ta, tabysqa kenel. Aınalam qazaq, dárigerge barsam da, ákimdikke barsam da – qazaq. Baqyttymyz. Elimizdiń ósip-órkendeýine hal-qaderimizshe úles qosyp kelemiz. Qazaq eli damýynyń deńgeıin Túrkistan qalasyna qarap-aq baǵamdaýǵa bolady. Sońǵy jyldary qurylys qarqyndap, kóne qala qatty ózgerdi. Jańa ǵımarattar boı kóterdi, halyq sany ósti. Turǵyndardyń jaıly ómir súrýine barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Osy qalanyń turǵyny ekenimdi maqtan tuta­myn», deıdi Tájmuhammed aǵynan jaryla.

Atajurtqa oralǵan soń, óz eńbegimen, eshqandaı kómeksiz jer satyp alyp, úı salǵan qan­­dastarymyz da barshylyq. So­lardyń biri Túrkistan­da­ǵy Yn­tymaq shaǵyn aýdany­nyń turǵyny Rýhýlla Nazarı al­ǵashqyda qıyndyq bolǵanyn ja­syrmaıdy. Asharshylyq ke­zinde Tájikstan arqyly Aýǵan eline ótken olar keıin Iranǵa kóshken. Kókónis ósi­rip, saý­damen aınalysqan. Rýhýl­la Iran elinde týyp-ós­ken. «Aqyly mektepte oqy­dyq. Árıne, ana tilimizdi umyt­pa­ǵa­nymyz ata-anamyzdyń tár­bıe­siniń nátıjesi. О́zara qa­zaq­sha sóılestik. Degenmen jas­tardyń tili shubarlanǵany ras. Atamekenge kelgenimizde alǵashqy qıyndyqty eńserýge aǵaıyndar kómektesti. Qandaı qıyndyq bolsa da, ýaqytsha ekenin bilemiz. Eń bastysy – óz elimizdemiz. Beıbit ómir, tatýlyq máńgilik bolsa eken deımiz. Beıbit elde bereke mol, alańsyz eńbek etýge, tur­my­syńdy jaqsartýǵa múmkin­dik jasalǵan», deıdi Rýhýlla Nazarı.

Keıipkerlerimizdiń aıtýyn­sha, atajurtqa oralǵysy ke­le­tin qandastarymyz áli de az emes. Alaıda olardyń kóshýine qujat basty kedergi bolyp otyr. Iranda da, Aýǵanstanda da azamattarynyń jeke tól­qujatyna ultyn jazbaıdy. «Aýǵanstandaǵy jaǵdaıdy nazardan tys qaldyrmaımyz. О́ıtkeni ol jaqta atamekenine oralǵysy keletin qazaq kóp. Mysaly, osynda naǵashym­nyń qyzdary kelgen bolatyn. Azamattyqqa qujat tapsyr­dyq. Bári durys, biraq Aýǵanstan­nan kelgen qaǵazdarda ultyna qatysty qaıshylyq bar. Bi­rinde qazaq, ekinshisinde – ózbek delingen. Ekeýi de qazaq, olardyń ata-anasyn tanımyz, shyqqan tegin jaqsy bilemiz ǵoı. Eki qyz aǵaıyndy. Endi azamattyq ala almaı otyr, elden shyǵarylmaq. Osy jaǵy rettelse, atamekenine oralǵy­sy keletinderge eshqandaı ke­der­gi bolmasa eken», deıdi Táj­muhammed Ahmetuly.

Jergilikti jurt jat elden atajurtyna kóship kelgen qan­dastardy jatyrqamaǵan, jaqyn tartqan. Olardyń alǵashqyda ulttyq kıimderimen, óz eline tán stılmen júrgenin, biraq jyl ótpeı ortaǵa sińisip jergilik­ti jurt sııaqty turmysy da, kıim­deri de ózgergenin aıtady. Iаǵnı ortaǵa, bizdiń qoǵamǵa tez beıimdelgen, sińisip ketken. Bul oraıda túrkistandyqtar qala janyndaǵy Dostyq aýy­lyn mysalǵa keltiredi. Ol jerde aýǵan elinen kóship kelgen qazaqtar turady. Aýyl­das­ta­rynyń aıtýynsha, alǵash­qyda ıaǵnı 90-jyldardyń basyn­da kelgen olardyń júris-tu­rysy, tilderi ózgesheleý bolǵan, qazir jergilikti turǵynnan ajyrata almaısyz.

Túrkistan oblysy