Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Sonymen qatar otyn-energetıka kesheni, aýyl, sý, orman jáne balyq sharýashylyǵy, kólik pen kommýnıkasııa boıynsha nysanaly damý transfertteri 161 mlrd teńgeden 155 mlrd teńgege deıin qysqartyldy. Sondaı-aq sý tasqynynan keıin bılik bıylǵa josparlanǵan ımıdj turǵysyndaǵy birqatar halyqaralyq is-sharany ótkizýden bas tartty. Atap aıtqanda, 13-14 maýsymǵa josparlanǵan Astana halyqaralyq qarjy forýmy ótpeıtin boldy. 25-26 sáýirge josparlanǵan Qazaqstan mashına jasaýshylarynyń HII forýmy da ótkizilgen joq. Buǵan deıin aıtylǵanyndaı, 2022, 2023, 2024 jyldar arasynda ótken forým-konferensııa, semınar, baıqaý, sporttyq mádenı is-sharalarǵa 63,3 mlrd teńge bólingen. Budan bólek, memlekettik organdardyń 2023-2024 jyldardaǵy ókildik shyǵyndary 2,3 mlrd teńgeni quraǵan.
Qarjy mınıstrliginiń Abaı, Túrkistan jáne Aqtóbe oblystaryn qospaǵanda, kóptegen oblystyq bıýdjetterdi nesıelendirý boıynsha shyǵystardy qysqartýǵa sheshim qabyldaǵanyn osy qujat jobasynan kórýge bolady. Ulttyq qordan transfert arqyly respýblıkalyq mańyzy bar joldardy jóndeýdi qarjylandyrý 96 mlrd teńgeden 70 mlrd teńgege deıin qysqardy.
Qazirgi shyǵyn kólemi memlekettik deńgeıde naqtylanǵan joq. Sarapshylar tasqyndy eńsergennen keıin shyǵyndardy óteý máselesi alǵa shyǵatynyn aıtyp otyr.
Májilis depýtaty Erlan Saırovtyń aıtýynsha, Úkimetke de bıylǵy tasqyn ońaı tımegen.
«Meniń esebim boıynsha bıylǵy tasqynnyń shyǵyny 200 mlrd teńgeden asyp keteıin dep tur. Sondyqtan bizge jeke kompanııalardyń kómegi óte qajet. Dalada qalǵan azamattardyń bári kelesi qysty jyly úıde qarsy alýy kerek. Basty másele – osy», deıdi Erlan Saırov.
Sońǵy 30 jylda elimizde 8 iri sý tasqyny (1993, 2008, 2010, 2011, 2012, 2014, 2017, 2018 jyldary) boldy. Osy jyldar ishinde keltirilgen zalaldyń jıyntyq somasy 315,2 mln dollar bolǵan. Al bıylǵy shyǵyn kólemi 445 mln dollar degen boljam endi aıtylyp jatyr.
Ekonomıst Baýyrjan Shormanovtyń aıtýynsha, ótken jyly memlekettik bıýdjet tapshylyǵy resmı túrde 784 mlrd teńge boldy degen málimetke kúmán keltiretinin aıtady. Qarjy mınıstrligi usynǵan derekterde tapshylyq 784 mlrd teńge ekeni aıtylsa, «Halyk Finance» esepteýlerinde 2,4 trln teńge ekeni aıtylǵan. Esepke alynbaǵan tapshylyqtyń aıyrmashylyǵy – 1,6 trln teńge.
Sarapshynyń aıtýynsha, elde munaı óndirý is júzinde toqyrap, munaı baǵasy qubylmaly bolyp qalsa da, Úkimet pen Parlament bul máseleni túbegeıli sheshýge tyryspaıdy. Shıkizattyq emes sektor da bıýdjetti teńgerimdeý úshin neǵurlym joǵary kiristerdi qamtamasyz ete almaıdy.
Sarapshynyń aıtýynsha, ekonomıka túzýshi dep úkilegen bankterdiń Ulttyq qor aldyndaǵy qaryzyn halyqqa qaıtarmaı turyp, dıvıdend tóleý qaryzdaryn ústeme paıyzsyz qaıtarý praktıkasy bizge túsiniksiz. Olarǵa berilgen demeý qarjy halyqtyń ortaq qazynalyq qarjysynan jumsaldy.
«Bankterdiń paıdasy qaıdan jáne qalaı paıda boldy?» degen suraqty qoısaq, ar jaǵynan bıznes pen halyqtyń múmkindigi kótere almaıtyn joǵary paıyzdyq mólsherlemelerdiń qulaǵy kórinip turady. Endi solar top-menedjerlerine beriletin tabystyń 20 paıyzyn ekonomıkany saýyqtyrýǵa jumsaýǵa tıis. Biz sol kezde ǵana tapshylyqtyń esepke alynbaǵan 1,6 trln teńge kólemindegi «aqtańdaqtyń» ornyn toltyra alamyz. Qazir Úkimetke sol 1,6 trln teńgeniń ornyn qandaı kózderden toltyrýmen qatar sý tasqynynan zardap shekken ınfraqurylymdy qandaı qarjy esebinen qalypqa keltirý de kezek kúttirmeıtin másele bolyp tur. Bankterge, ulttyq kompanıalarǵa jyl saıynǵy paıdasynyń 20 paıyzyn bıýdjetke aýdarýdy zań sheńberinde mindetteıtin kez keldi. Ulttyq qor men bıýdjet arasyndaǵy transfert deńgeıin saqtaıtyn múmkindik osy. Olardyń berip jatqan demeý qarjysy tabystarymen salystyrǵanda teńizdiń tamshysyndaı ǵana. Memleket pen shaǵyn bıznes bir-birine táýeldi. Bul sımbıoz shıkizat ekonomıkasyna táýeldilikti azaıtýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, halyqtyń ózin-ózi jumyspen qamtýyn damytýǵa, aımaqtyq jáne respýblıkalyq bıýdjetke qosymsha salyq salýǵa jol ashady», deıdi B. Shormanov.
Sarapshy sózinshe, bazalyq mólsherlemeniń ózgermeýi ınflıasııanyń boljamǵa baǵynbaıtynyn baıqatyp tur.
«Biz sýdan kelgen shyǵynnyń ınflıasııaǵa áserin aldaǵy 3-4 aıda biletin bolamyz. Sebebi soltústik pen ortalyqtyń bıdaı ósiretin alqaptary sý astynda qaldy. Munyń sońy aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń tapshylyǵyna alyp keletinin bárimiz sezip otyrmyz. Qazir tapshylyqty sezbeı turǵan birde-bir sala joq. Qoldaǵy qarjy forýmdar emes, ınfraqurylymdy qalypqa keltirýge, kásipkerlerdiń shyǵynyn jeńildetýge baǵyttalýy kerek», deıdi.
Qarjy sarapshysy Rasýl Rysmambetov tasqyn zardabyn eńserý úshin Ulttyq qordan qarjy alýdan ózge jol joq ekenin aıtady. Al ondaǵy qarjy shekti mólsherden tómendep ketse, úshinshi tarap ınvestorlaryn, sonyń ishinde sheteldik ınvestorlardy, sondaı-aq sheteldik kompanııalardy tartýǵa múmkindik bar.
«Bizdiń qazirgi osal tusymyz sý astynda qalǵan ınfraqurylym jáne jumysy toqtap qalǵan bıznes bolyp tur. Aımaqtardaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń jumysy toqtasa, bıýdjetke táýeldi aımaqtardyń qatary eselep artady. Árbir qıyn kezeń jańa múmkindikterge jol ashady. Bizge kásipkerlerdiń kapıtalyn ortalyqtan shalǵaı aımaqtarǵa tartý mańyzdy. Shalǵaı aımaqtarda zamanaýı talaptarǵa jaýap beretin ınfraqurylym, mektep, aýrýhana, sport keshenderi qurylysyna Úkimettiń qoly jetpeı jatyr. Úkimettiń aıaǵy men qoly jetpegen joldy bıznes uzartady, tolyqtyrady. Qazir eki taraptyń arasyndaǵy áriptestik ártaraptanbaı jatyr. Bıznes «Úkimet bizge eki jaqty áriptestiktiń eki jaqqa da tıimdi nusqasyn usynsa, kez kelgen ortadan jol tabamyz» dese, Úkimet bıznes óziniń áleýmet aldyndaǵy jaýapkershiligin tolyq sezine almaı otyr dep esepteıdi. Memleket pen bıznes áriptestiginiń biz paıdalanbaǵan áleýeti kóp. Ázirge bul joba halqy 1 mıllıonnan asatyn aımaqtar úshin ǵana mańyzdy bolyp qaldy. Memleket basshysy «Forbes» tizimine kiretin iri kásipkerlerge sý astynda qalǵan aımaqtardy bekitip berý arqyly eki taraptyń jaýapkershiligin eske saldy. Endi aldaǵy ýaqytta Úkimet tarapynan preferenstarǵa ıe bolyp otyrǵan kompanııalardyń múmkindigin aýylǵa baǵyttaý kerek», deıdi R. Rysmambetov.
ALMATY
