Statıstıka aıqyn bolýǵa tıis

Derekterden alynǵan qorytyndylar jı­naq­talyp, statıs­­­­tıkalyq aqparatty qu­rap, memlekettiń qabyld­aı­tyn sheshimderi men baǵdar­la­­malaryna negiz bolady. Sta­­tıstıkanyń ózi bir kezde «mem­lekettik isti júrgizý» dep atalǵan. Tek 1746 jyly nemis ǵalymy Gotfrıd Ahenvall statıstıkany ǵylymnyń bir salasy retinde engizgen. О́rkenıettiń órine shyqqan memleket retinde Qazaqstan da statıstıka týraly zańyn jetildirip, ózgertip otyrady. Bıyl da «Memlekettik statıstıka týraly» zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Endi sol máselelerge toqtalyp óteıik.

Jýyrda Ulttyq statıs­tıka bıý­rosynyń Soltústik Qa­zaqstan oblystyq depar­ta­menti bas­shysynyń orynbasary Jul­dyz Nurǵalıevamen áńgime­leskenimizde, bizdiń oblys­ta eko­nomıkanyń ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, saýda, den­saýlyq saqtaý, bilim berý, sport, t.b. salalarynda 38 myń zańdy jáne jeke tulǵalar is-áre­ket etetinin bildik. Osy­lardyń barlyq qarjylyq-sharýashylyq áre­ketteriniń derekteri – resmı statıstıkanyń qaınar kózi. Kásibı tilmen aıtqanda, olardyń bári «respon­dent» dep atalady. Mine, osy respondentterdiń statıs­tı­kalyq derekterin túrli ádis­termen jınaqtaý statıs­tıkalyq aqparattardy quraıdy.

Juldyz Nurǵalıevanyń aıtýyna qaraǵanda, bıyl statıs­tıka organdary aı saıynǵy, toqsandyq, jyldyq kezeńde 120 baqylaý júrgizedi. Onyń 116-sy boıynsha oblys kásiporyndary, jeke kásipkerler, sharýa (fermer) qojalyqtary esep beredi. Árbir kásiporyn ózderiniń eńbek etetin ekonomıka salasy boıynsha derekterdi beredi.

Yńǵaıly bolý jáne ýaqytty únemdeý úshin statıstıkalyq eseptilikti tapsyrý 2014 jyldan beri «e-Statıstıka» BAJ (biriktirilgen aqparattyq jú­ıesi) paıdalana otyryp, on-laın formatqa aýystyrylǵan. Barlyq nysandar boıynsha esepterdi respondentter ESQ (elektrondyq sıfrlyq qoltańba) kómegimen, jumys ornynan shyqpaı-aq tapsyra alady. «Men esepterdiń alǵashqy statıstıkalyq derekteri qupııa bolyp tabylatynyn jáne memlekettik statıstıka organ­darymen tek statıstıkalyq aq­paratty túzý maqsatynda ǵana paıdalanylatynyn atap ótkim ke­ledi. Alǵashqy statıstıkalyq derek­terdiń qupııalylyǵyn mem­lekettik statıstıka organ­dary olardy jınaý, óńdeý jáne saqtaý kezinde qamtamasyz ete­di», dedi J.Nurǵalıeva.

Sonymen birge ol tótenshe derekterdiń jınalýyna úlken mán beriletinin aıtty. О́ıt­keni olarǵa jasalǵan taldaý naryqtyń naqty jaǵdaıyn, onyń damý vektoryn kórýge, aǵymdaǵy jyly qaı salaǵa qandaı faktorlar áser etetinin túsinýge múmkindik beretin kórinedi. Eger salalar boıynsha qarastyratyn bolsaq, ónerkásiptiń damý kórset­kishterin anyqtaýǵa ob­lys­taǵy 72 iri jáne orta kásip­oryn aı saıyn ónim óndirý bo­ıynsha statıstıkalyq esep beredi eken. «Olardyń bıyl usynǵan derekteri negizinde 30 kásiporyn 105 myń tonna un óndirgeni týraly resmı aqpa­rat qalyptastyryldy. Sol sııaq­ty basqa salalardyń da sta­tıstıkalyq kórsetkishteri  júıelenedi», dedi maman.

Statıstıka organdary ju­my­synyń aıqyndaýshy sharty – obektıvtilik pen jedeldik. Osylaısha, Zań normasymen respondentke ýaqtyly jáne dáıekti derekterdi usyný mindeti júktelgen.

Memleket basshysy bıyl 8 maýsymda kúshine enetin «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zań­na­malyq aktilerine bıznes júr­gizý máseleleri boıynsha óz­geris­ter men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» zańǵa qol qoıdy. «Memlekettik statıs­tı­ka týraly» zańyna «Ákim­shi­lik derekkózderge qatys­ty mem­le­kettik statıstıka sala­syn­daǵy memlekettik baqy­laý» atty 12-1-babynyń jáne «Res­pon­dentterge qatysty mem­le­kettik statıstıka sala­syndaǵy memlekettik baqylaý» atty 12-2-babynyń normalaryna ózgerister engizildi. Bul ózge­rister respondentterge qatysty memlekettik baqylaý júrgizý jáne alǵashqy statıstıkalyq derekterdi usyný tártibine ti­keleı qatysty. Sonymen bir­­­ge tolyqtyrýlar bıznes sýbek­­­tilerine qatysty mem­le­kettik baqylaý jáne qadaǵalaý nysandaryn retke keltirýdi, bız­nesti júrgizý jaǵdaılaryn jaq­sartýdy baqylaıdy. «Atap aıtqanda, munda salalyq zańdar deńgeıinde jedel den qoıý sharalaryn qoldaný, tergeý júrgizý tetikteri, baqylaý sýbektisine barmaı nemese baryp profı­laktıkalyq baqylaýdy qol­daný tártibi aıqyndalǵan», dedi sta­tıs­tıka departamenti basshy­synyń orynbasary.

Aıta ketetin jaıt, respon­dentter statıstıkalyq derek­terin burmalap beretin bolsa, ondaılarǵa Ákimshilik zań buzýshylyqtar kodeksiniń 497-baby boıynsha is qozǵalady.

Soltústik Qazaqstan oblysy