– Bekbolat Erkebaıuly, «Eńbek-Qaraǵandy» respýblıkalyq memlekettik kásiporny óńirimizdegi birneshe túzeý mekemesine kásip ıelerin tartyp, sol arqyly jazasyn óteýshilerge jumys berip otyr. Biz – buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi arnaıy uıymdastyrylǵan baspasóz týrlarynda buǵan kóz jetkizdik. Biraq ózińiz kórsetken statıstıka oılandyryp qoıdy. Sottalýshylardyń 1 500-ge jýyǵy jumyssyz. Iаǵnı jartysy. Onyń ústine olardyń ótemaqysy da óte kóp eken...
– Qaraǵandy men Ulytaý oblysyndaǵy túrmelerdegi sottalýshylardyń moınynda 6 mlrd 362 mln teńge tólenbegen ótemaqy, 64 mln teńge óndirilmegen alıment bar. Olar nege tóleı almaıdy? Jumys joq. Al olardyń jumysqa degen qulshynysy joǵary. Eńbekke qabiletti. Temir torda ýaqytyn bosqa ótkizgenshe eńbek etip, aqsha taýyp, qaryzymyzdy qaıtarsaq degen nıetteri bar. Biraq ashyǵyn aıtqanymyz jón, «Eńbek-Qaraǵandy» respýblıkalyq memlekettik kásiporny ózderine júktelgen mindetti atqara almaı otyr. Bul mekemeniń qurylǵanyna on jyl boldy. Áli ózgeris joq. Jumys berip otyrǵan 20-ǵa jýyq kásipker bar. Biraq tapsyrys az bolǵandyqtan, jumyspen qamtýda irkilis bar. Eger «Eńbek-Qaraǵandy» RMK jumyspen qamtamasyz ete almasa, sottalǵandardy syrtqa shyǵaryp, jumys bereıik.
– Bul qadamǵa zań qalaı qaraıdy eken?
– Muny men oıdan shyǵaryp otyrǵanym joq. Bul joba bizde zańdy túrde bolǵan. Biraq buryn kúshi joıylǵan. «Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginiń Ishki áskerleri týraly» 1992 jylǵy 23 maýsymdaǵy №1407-HII Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 21-babynyń 4-tarmaǵynda (burynǵy redaksııasy), «Ishki áskerlerdiń jeke quramynyń mindetterinde» bylaı dep jazylǵan: «Áskerler kúzetetin qylmystyq-atqarý júıesiniń túzeý mekemelerinen sottalǵandardy aıyrbastaý pýnktterine jáne keri, sonymen birge óndiris nysandaryna jáne keri aıdaýyldaý. Osy nysandardy onda sottalǵandar jumys istegen ýaqytta kúzetý» dep kórsetilgen. Soǵan baılanysty «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ulany týraly» 2015 jylǵy 10 qańtardaǵy №274 QR Zańyna joǵaryda atalǵan normaǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizý qajet. Áýeli osylaı zańdastyryp alý kerek. Bul usynysymdy Ishki ister mınıstrligi Qylmystyq-atqarý júıesi komıtetine jazbasha túrde joldaǵanmyn. Áleýmettik ádildikti ornatý kerek. Bizdiń basty maqsatymyz da sol. Qylmyskerler qoǵamǵa moraldyq, materıaldyq zalal keltiredi. Onyń ústine sot úkimi kesip bergen ótemaqyny tólemeıdi. Al odan zalal kórgen jaqyndaryna qajetin kim tóleıdi? Jaqynda bir adamdy qabyldadym. 21 jastaǵy jalǵyz uly kisi qolynan qaza taýypty. Birneshe jyl ótse de, ótemaqy almaǵan. Bizge kelip: «Maǵan onyń ol jaqta tekke otyrǵany ne kerek? Jumys istep, ótemaqymdy tólesin. Jazasyn óteý degen ókimettiń aq tósegine jatyp, daıyn tamaǵyn ishý ǵana ma?» dep renjidi. Únsiz qaldym. Osy sekildi zardap kórgen adam qanshama? Sol sebepti birneshe zańǵa ózgeris engizip, jazasyn óteýshilerdi syrtqa shyǵaryp, zaýyt, kásiporyndarǵa jumysqa turǵyzý kerek.
– Jazasyn óteýshilerdi syrtqa shyǵarsaq, jumys istep júrgen jerinen qashyp ketý qaýpi oryn almaı ma? Oǵan kim kepil bolady?
– Byltyr birinshi bolyp qanatqaqty joba bastadyq. Oblystyq prokýratýra, jergilikti atqarýshy organdardyń arnaıy kelisimimen 40 sottalǵan áıeldi syrtqa shyǵaryp, úsh aı jumys istettik. Jaqyn mańdaǵy sharýanyń alqabyndaǵy kartopty jınap, suryptady. Beınebaqylaýdy barynsha kúsheıttik. Qaraýyldarymyz qyraǵylyq tanytty. Túski astaryn aparyp berip otyrdyq. Jumys berýshi tańerteń avtobýspen alyp ketedi, keshkilik ákep tastaıdy. Tekseristen ótkizemiz. Aptasyna bes kún jumys istedi. Eshkim qashpady. Tipti qashýǵa talpynbady da. Týysqandaryna salmaq salmaı, óz qarajattaryn taýyp, qajetterine jumsady. Qylmystyq-atqarý kodeksiniń 119-baby boıynsha biz mekemeniń syrtyna shyǵara alamyz. Onda «Kúzet aýmaǵynan tys» dep jazylǵan. Bizdiń quqyǵymyz bar. Biraq munda taǵy bir másele bar. Bir sottalýshyǵa úsh qaraýyl kerek. Bul óte kóp. Burynǵy normaǵa ózgeris engizý kerek degen usynysymdy da jetkizdim. Qazir zamannyń damyǵan kezi. Arnaıy elektrondy qadaǵalaý brasletin paıdalanýǵa ábden bolady. Ony sheship, ıa bolmasa belgilengen aýmaqtan asyp ketse, ortalyqqa birden dabyl keledi. Onyń aı saıynǵy tólemi 25 myń teńgege shyǵady. Ony jumys berýshiler tóleýge nıetti. Oǵan sottalýshylar da qarsy emes. Bastysy, jumys istesek boldy deıdi.
– Jumys berýshi kásiporyndar buǵan qalaı qaraıdy? Degenmen de qoǵamǵa qaýip keltirgen adamnan sekemdenetin shyǵar?
– Joǵaryda aıttym ǵoı, 40 sottalýshy áıeldi jumyspen qamtydyq dep. Sony estip alǵan birneshe zaýyt, kásiporyn basshylary: «Bizge de er-azamattardy bólińizder. Jumys bereıik. Tipti túski asyn, brasletin, beınebaqylaý kameralaryn, basqa da shyǵyndaryn óteıik», dedi. Sottalǵan azamattardy Ulttyq ulannyń sarbazdary kúzetedi. О́ıtkeni olardyń zańynan 2015 jyly osy norma alynyp tastalǵan. Qaıta ózgeris engizýimiz kerek. Qanshama sarbaz bar. Kúzetti kúsheıtý kerek. Sottalǵandarǵa jumys bereıik. Eńbek etsin. Qoǵamǵa solaı paıdasyn tıgizsin. Biz 1 500 sottalýshynyń barlyǵyn syrtqa shyǵara salmaımyz. Olardyń ishinde densaýlyǵy jaramaıtyn, psıhıkalyq aýytqýy barlarǵa ruqsat bermeımiz. Jumys berýshiler nege keledi bizge? О́ıtkeni qara jumystan qashatyn adam kóp. Jumysshy qat. Al sol jumysty tepse temir úzetin sottalǵandar istesinshi, qalaı ónedi. Jazasyn ótep júrgenderdiń ishinde myqty mamandar bar. Kez kelgen tehnıkańyzdy da, tehnologııańyzdy da ıgerip ketedi. Jumys beretinder tegin istetemiz dep otyrǵan joq. Orta eseppen 150-200 myń teńge aılyqtaryn tóleıdi. Bul qarjyǵa sottalǵandar zalaldaryn óteıdi, otbasyna kómektesedi. Onyń ústine jumysy bar adamnyń bos ýaqyty da joq. Oqys oqıǵalar azaıar edi. Temir tordaǵy ýaqyttary da jyldam ótedi.
– Sottalǵandardy syrtqa shyǵaryp, jumyspen qamtý álemniń basqa elderinde qalaı?
– Mundaı tájirıbe Eýropa elderinde kezdesedi. Damyǵan memleketter kúzet qaýipsizdigin ońtaılandyryp, kúsheıtip alǵan. Sóıtip, sottalǵandardyń jumys kúshin paıdalanady. Tek paıdalanyp qana qoımaıdy, olardyń eńbek arqyly ońalýyna oń áser etedi. Bizdiń de túpki maqsatymyz – osy. Taǵy bir naqtylap aıta ketetin dúnıe, sottalǵandar sot kesip bergen ótemaqysynyń jartysyn tólese, ıaǵnı bas bostandyǵynan aıyrylǵan merzimin azaıtyp, jazasyn jeńildeter edi. Qoǵamdyq jumysqa aralastyrsaq, olardyń da tárbıesi jaqsarar edi.
– Osy oraıda mynandaı da zańdy suraq týyndaıdy. Sottalýshylardyń tamaǵy toq, syrtqa shyǵyp isteıtin aılyǵy táýir jumysy bar. Túrmeni azaıtamyz dep qylmyskerlerdiń qataryn kóbeıtip almaımyz ba?
– Mundaı oı, árıne, mazalamaı qoımaıdy. Biraq qylmysker erteńin oılap, ondaı qadamǵa barmaıdy dep esepteımin. Ras, túrmeniń tirshiligine úırenip, qaıta aınalyp keletinder bar. Biraq sırek. Olardyń jumysqa degen múldem yntasy da joq. Sol sebepti sottalýshylardy eńbekke jumyldyrý esebinen olardyń óz-ózine jaǵdaı jasaýyn qamtamasyz etý mańyzdy. Soǵan áser etý kerek. Eń bastysy, zalal keltirgen ótemaqylaryn tóletý. 6 mlrd 362 mln teńge az qarajat emes. Jan-jaqty oılastyrý kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Qasymhan ǴALYM,
«Egemen Qazaqstan»
