Sońǵy jyldary jıi aıtylatyn bir ádemi án bar. Qaıyrmasynda, sirá jas ánshi bolýy kerek, áýezdi únimen «Men seni Mekkege aparamyn» degeni júrekti eljiretedi. Kórmeı-bilmeı sol balany ishteı unatatyndar da kóp eken. Áni úshin. Jaqsy án – tárbıe quraly. Sol án talaı ul-qyzǵa oı salǵan bolar.
Meniń balam da namazǵa jyǵylǵanymnan keıin úsh jyl boıy sondaı tilegin aıtty. «Ol jaqqa baratyn adamnyń daıyndyǵy bolýy kerek» dep kelispedim. Áýeli basqa paryzdardy óteýim kerek boldy. Sóıtip, sáti byltyr, jyl sońynda tústi.
Topta balalary jibergen birneshe úlken kisi bar eken, olardyń sapary menen ózgesheleý uıymdastyrylypty. Taldyqorǵandyq erli-zaıypty kisilermen Almatyda tanystyq: balalary joldamany qoldaryna bir kún buryn ǵana ustatypty. Kompanııa keńsesinde «Sport kostıýmin alýymyz kerek pe?» degenderinen qaıda bara jatqandaryn tolyq bilmeıtinderin túsindim. Túrkistandyq jupqa da ákesiniń zeınetke shyǵýyna oraı balasy tosyn syı jasapty. Atyraýdan kelgen eki qudaǵı da balalary jibergenin aıtty. «Kezinde úlken qalalarǵa saıahat jasaýǵa, shıpajaılarǵa joldama syılaıtyn edi... Qazir qajylyqqa jiberý sánge aınalǵan ba?» degen oı sol jerde keldi.
Sóılese kele jańa tanystardyń keıbireýi namazǵa da jyǵylmaǵanyn, biraq balalary memlekettik qyzmette júrse de, «túzý jolda» ekenin, juma namazdan qalmaıtynyn, qajylyqqa kelip-ketkenin bildik. Túzý jolda júrgeni durys qoı, árıne, biraq... «Namaz oqymaıtyndar, qajylyqqa barmaǵandar túzý jolda emes degen uǵymdy kim qalyptastyryp júr eken?» degen oıdyń qylań bergeni ras.
Mádına. Paıǵambar meshiti
Mekkege árkim ártúrli jolmen keledi. Túrkııa arqyly, kórshiles arab memleketteri arqyly keletinder kóp eken. Bizdiń saparymyz Jıdda – Mádına – Mekke baǵytymen qurylypty.
Almatydan Jıdda qalasyna ushtyq: borttaǵylardyń bári derlik – biz sııaqty qajylyqqa bara jatqandar. Ústerine kıgen kıimderiniń sapasy, dızaıny, asynǵan sómkeleri ár kompanııanyń áleýetin baıqatady. Neshe túrli kıimdi kórip, «Elde qajylyqqa kisi attandyratyn kompanııalar barshylyq eken-aý» dep oıladyq.
Ushaqtyń ıllıýmınatoryna úńilip, kóp qaradym. Qansha bıik bolǵanmen, qatpar-qatpar taýlar anyq kórindi, Jıdda qalasyna jarty joldaı qalǵanda biraz ýaqyt sý ústimen ushtyq. Tómendegi kókpeńbek, jumbaq álemniń sulýlyǵyna kóz toımaı qaraı berdim. Ol – Qyzyl teńiz eken.
Qonǵan jerde ondaı ásemdik baıqalmady. Gıdtiń (jolbastaýshy) aıtýynsha, áýejaı aımaǵy osyndaı, al ortalyǵy ásem qala kórinedi. Biz onda soqpaı, birden Mádına qalasyna jol tarttyq.
Jolbastaýshylar – óńkeı jas jigitter. Bizdi bir qaladan ekinshi qalaǵa jetkizip, kelesi jolbastaýshyǵa tabystap, ári qaraı óz jónderimen ketip jatty. Baıqaýymyzsha, osy jaqta basqa da jumystary bar, ornyqqan, tipti keıbireýleri otbasylarymen turatyn azamattar sııaqty. Ádepti, elgezek, sabyrly. Bári de óz mindetterin barynsha tııanaqty atqarýǵa tyrysty.
Basqa saparlastarǵa qaraǵanda kóbirek suraq qoıǵan men shyǵarmyn. Áýeli: «Qalqam, men jazýshymyn, ǵylym kandıdatymyn. Din týraly da biraz oqydym. Áli túsinbegen, tipti kúmándanǵan tustarym da bar. Sondyqtan reti kelgende surap otyraıyn, siz maǵan tolyq jaýap berińiz. Men jastarmen kóp kezdesetin adammyn, olarǵa durys aqparat berýim kerek», dep kelisip aldym. Obaly neshik, hal-qaderinshe jaýap berip otyrdy. «Apaı, ony bilmeıdi ekenmin, ustazdan suraıyn», degen kezderi de boldy.
Bulaı deýime buǵan deıin, elde júrgende tyńdaǵan ýaǵyzdarǵa keı jaǵdaıda kóńilim tolmaǵandyǵy sebepshi. Qansha kitap oqyǵanmen, din álemine endi qadam basqan soń, kókeıge qonbaıtyn áńgime aıtýshylardyń pikirine kelispeýshilik bildiretindeı deńgeıge jetken joq edim. Ári nege ekenin túsinbeımin, bizde ımamnyń aıtyp otyrǵanynyń bárin durys dep qabyldaý qalyptasqan sııaqty. Olar da pende, olar da bireýdiń ıdeıasyn taratady, basqa jaqqa burady degen oı kelmeıdi-aý. Biraq ómirde solaı bolatynyn kórsetken oqıǵalar bar emes pe? Sondyqtan kókeıdegi kóp suraqqa búkil musylman álemi táý etken jerde jaýap tabamyn ba degen úmitim bolǵany ras.
Mádınaǵa keldik. Bul jerde Paıǵambarymyzdyń meshiti bar ekeni barshaǵa belgili. Oǵan 500 myń adam erkin syıatyny, taǵy sonsha adam ekinshi qabatynda namaz oqıtyny týraly oqyǵanmyn. Jolbastaýshy kún sáýlesinen qorǵalǵan aýlasyna taǵy 1 mıllıon adam syıatynyn aıtty. Meshittiń sán-saltanaty kóz arbaıdy. Aýa jeldetkishteri jańa tehnologııalyq qurylǵylar qoldanyla otyryp iske qosylǵan eken.
Kelesi kúni besin namazyna bara jatqanymyzda oń jaǵymyzdan máıit salynǵan tabytty kótergen top kórindi. Sońynan júz shamaly er adam erip, zikir aıtyp keledi. Osy jerde turatyn bir kisi qaıtys bolǵan shyǵar dep oılaǵanmyn. «Sońynda qalǵan urpaǵy mol, bir qaýym eldiń aldynda júrgen adam boldy-aý, sirá». Sóıtsem, bul – qajylyqqa kelip, qaıtys bolǵan kisi eken. Artyna ergender – men oılaǵandaı týystary emes, olar da qajylyqqa kelgender ekenin, ólgen adamnyń janazasyna qatysý mol saýap beretinin, ár namazda janaza namazy qosa oqylyp otyratynyn túsindirdi bizge... «Báse, namaz bizdiń namazymyzdan nege uzaǵyraq desem», dep oıladym men.
Osy jerde alǵash ret zámzám sýynyń dámin tattyq. Eń bastysy, bul jerge kelgen ár musylmannyń tolqı baratyn jeri – Paıǵambarymyzdyń basyna baryp, zııarat ettik. Saparymnyń mán-mańyzyn da sol jerde uqqandaımyn. Munda múlde basqa álemdi kórdim. Ol álemniń shetinde ǵana júrgenimdi uqtym…
Búkil ıslam jurtyn uıytqan azan úninen keıin bir mezette sapqa tizilgen jurttyń qataryna turyp, bir mezette tize búgý de adamǵa erekshe áser etedi eken. Júregim dúrsildep, kishkentaı kezden boıǵa sińgen ádetpen qol jaıyp, eń aldymen zamannyń tynyshtyǵyn, elimniń amandyǵyn tiledim. Baýyrlarymnyń, jan-jaǵymdaǵy jaqsy adamdardyń, týys, dos, syılas jandardyń baqytty, ǵumyrly bolýyn, perzent súıýdi ańsaǵandar balaly bolýyn, naýqas jandardyń emi shıpaly bolýyn... tiledim.
Ýhýd taýy. Qıyn suraq
Islam tarıhyn biletinder Paıǵambardyń Mádınaǵa kelýi, ol qalanyń ıslam álemindegi ekinshi qalaǵa aınalýy týraly jaqsy biledi. Biz buryn da estigen edik, qalaǵa kirgende jolbastaýshy munda oqylǵan bir namaz myń namazǵa tatıtyny týraly aıta ketti.
Qajylyqqa kelgenderdi mindetti túrde ertip aparatyn jerdiń biri – Quba meshitinde boldyq. Jolbastaýshymyz Paıǵambardyń sózi dep: «Kimde-kim munda 2 rákát namaz oqysa, sol adam kishi qajylyq jasaǵandaı saýap alady», dedi.
Keıin de osyndaı salystyra aıtylǵan «Ál-Aqsa meshitindegi bir namaz bes júz namazǵa tatıdy... Mekkedegi bir namaz júz myń namazdan artyq... Qaǵbany aınalý... Safa men Marýanyń arasynda jeti ret júgirip ótý...» degen sııaqty sózderdi kóp estidik. Nege mundaı ólshem qoldanylady eken?
Ýhýd taýy – putqa tabynýshylarmen shaıqasta Paıǵambarymyzdyń áskeri jeńilis tapqan jer. Sol taýdyń eteginde jerlengen saqabalardyń rýhyna duǵa baǵyshtaýshylardyń qarasy kóp-aq. Kólikterden shyǵa sala tóbege júgirip shyǵyp, sýretke túsip jatqandar da az emes.
Osy jerde men taǵy suraq qoıdym. «Qaı kitap ekeni esimde joq, biraq mynadaı oqıǵa jazylǵan. Bir shaıqastan áskeri oısyraı jeńilip oralǵanda Paıǵambarymyz: «Qanshama adamnan aıyryldyq. Qanshama áıel jesir, qansha bala jetim qaldy. Olardyń bolashaǵy ne bolmaq?» dep qatty kúızeledi. Sosyn sarbazdaryna: «Jesir qalǵan áıelderdi balalarymen alasyńdar, 4 áıelge deıin ruqsat» degen sheshimin aıtady. Meniń bilgim kelgeni – bizdegi sharıǵat 4 áıel alýǵa ruqsat etedi degen osydan shyqqan ba? Áli úılenbegen jas jigitke mundaı júk artý durys pa?» dedim.
Jolbastaýshy: «Apaı, men ony bilmeıdi ekenmin. Ustazdan suraıyn», dedi. Kelesi kúni taqap kelip: «Apaı, jalpy ondaı soǵystar kóp bolypty. Ár shaıqastan keıin Paıǵambarymyz osyndaı sheshim shyǵaryp otyrypty, – dedi. – Negizi er adamnyń 4 áıeliniń alǵashqysy pákteı alǵan jary bolmaq. Ekinshiden, týystarynyń biri qaıtsa, úshinshiden soǵysta sheıit bolsa, sonyń bala-shaǵasyna ıe bolýy saýap. Tórtinshiden, kembaǵal bop týǵan qyzǵa úılený saýap, ol da Allanyń jaratqan pendesi, adamǵa tán qyzyq kórýge tıis» dep úkim etken».
«Jaqsy úkim eken, – dedim men. – Sonda bizdegiler tórteýin de buralyp turǵan jastan alý kerek degendi qaıdan shyǵaryp júr?»
Biz kórgen ǵajaıyptar
Buryn Mekkede bolǵan tańǵajaıyp oqıǵalar týraly oqyp júrip, solarǵa sener-senbesimdi bilmeıtinmin. Bolady eken. Biz barǵan kezde de sondaı oqıǵalar boldy.
Eń bastysy – jańbyr jaýǵany! Bul jaqta sırek kezdesetin qubylys. Sondyqtan mundaǵy úshinshi kúnimizde jańbyr jaýǵanyn jaqsy yrymǵa balap, qatty qýandyq. Jańbyr nóserlete jaýdy ári sýaǵarlar bolmaǵan soń, jańbyr sýy jınalyp, meshit mańynda sý tobyqtan keldi. Ony eleń qylyp jatqan eshkim joq.
Al túste, biz Arafat taýyna baryp-qaıtar joldaǵy jańbyr tipti erekshe jaýyp turdy: anda-sanda búrkip-búrkip qoıady. Týra átir sepkishpen búrikken sııaqty.
Tańǵy tahajýd namazyna barǵandar bir ǵajaıypty aıtyp keldi.
Qaǵba alańyna kire almaǵan soń, ekinshi qabatta namazyn aıaqtap, duǵasyn oqyp otyrǵanda erlerdiń «Allah akbar! Allah akbar!» degen daýystary qatty shyǵady. Ile áıelderdiń shyńǵyrǵandary estiledi.
Tobymyzdaǵy astanalyq Aqerke degen kelinshek bylaı deıdi:
«Jurt jaýyp turǵan jańbyrǵa qaramaı, Qaǵbany aınalyp júrgen. Álgi daýystardy estip, Qaǵba jaqqa qarasam, týra túbinde beınebir naýadan quıylǵandaı sý quıylyp tur eken, arasynan bir jazýlar shyqqandaı kórindi. Tolyq kóre almadym, arabsha «l»-ǵa uqsas bireýin baıqadym. Kózdi ashyp-jumǵansha boldy.
Namaz aıaqtalǵan soń, kózben kórgen kúzetshiler áserlenip birdeńelerdi aıtyp jatty. Til bilmegen soń, túsinbedik. Al ol ǵajaıypty kórgenine máz, aıtyp jetkize almaı, qolyn sermelep, basyn ustap, kózin aspanǵa tigip, úzdiksiz «Allalap» turdy».
Tobymyzda taǵy bir qyzyq oqıǵa boldy. Ekinshi ýmra kúni Túrkistannan kelgen Qarlyǵash esimdi kelinshektiń arqasyndaǵy qapshyǵynan aıaqkıiminiń bir syńary túsip qalypty. On myńdaǵan adamnyń qozǵalysy bir sát toqtamaıdy. Olardyń ekpini de baıaý emes. Izdese de tabylmasy anyq ekeni túsinikti. Sondyqtan ekpinimizdi baıaýlatpaı, Qaǵbany aınalyp júre berdik. Biraq ǵajaby sol – taǵy eki aınalym ótkende… aıaqkıim týra aıaǵynyń astynan shyqty.
Ýaǵyzdyń salmaǵy
Jolbastaýshymyz aramyzdaǵy bir kisiniń qurbandyq shalyp, bizdi sol dastarqanǵa shaqyryp otyrǵanyn, sol jerde ustazy ýaǵyz aıtatynyn tolqı jetkizdi.
Jalpy, bizdiń jastar pysyq ekenine osy saparda kózim jete túskendeı. Mekkede de sharýasyn dóńgelentip otyrǵan azamattar bar eken, solardyń biriniń dámhanasyna keldik. Ústerinde qara kóılek, oramaldy basa tartyp alyp, dastarqandy jaıǵastyryp júrgen qyz-kelinshekterde ún joq. Túrleri osy jaqta qyzmet kórsetý salasynda eńbek etip júrgen azııalyq ulttardyń ókilderine uqsamaıtyn sııaqty. Jolbastaýshydan sybyrlap: «Myna qyzdar qaı eldiń adamdary?» dep suradym. «О́zimizdiń qyzdar ǵoı. Osynda jumys isteıdi», dedi ol.
Shyǵar kezde asúıge bas suǵyp, rahmet aıttym. Máz bolyp qaldy. «Bir suraǵym bar, – dedim sosyn. – О́z kıimimizben júrseńder áldebir jaza bar ma? Nemese aıyppul sala ma?» «Jo-oq, – dedi olar kúle sóılep. – Bári solaı kıingen soń, biz de...» «Olardyń salty sondaı. Bizdiń saltymyzda qara kııý – jamanattyń belgisi. Bular asylyp ólip jatsa, sender de asylyp ólesińder me? Aıdyń-kúnniń amanynda qara jamylyp ne kórindi?» dedim. Olar úndemedi.
Budan keıin basqasha kıiner-kıinbes – sanasyna saldym. Aıtqandaı, ózim qazaqy kóılek pen qamzol kıip júrdim. Eshkim eskertý jasaǵan joq. Qaıta jurttyń qyzyǵa qaraǵanyn baıqap, ulttyq kıimimizdiń ádemiligi úshin marqaıyp qaldym. Bar másele – jastarymyzdyń joq nársege eliktegishtiginde.
Tamaq jelingennen keıin jolbastaýshymyzdyń ustazy ýaǵyz aıtty. «Ustaz» degenge úlken kisi me degem, jas shamasy qyryqtar shamasyndaǵy azamat eken. Ýaǵyzy unaǵan joq – bizdiń eldegi ımamdardyń saryny: dinge berilý, namaz oqý, Quran baǵyshtaý... Kóp aldynda sóz sóıleý tájirıbesi jetimsizdeý ekeni kórinip tur. Mysaldary da qyzyq. Júnis paıǵambar týraly ańyzdy aıta kelip: «Mine, dinge senbegen, namaz oqymaǵan adamnyń bolashaǵy joq, balyq ishindegi qarańǵy qapas sııaqty ómirge tap bolady» degen tujyrym jasady.
Qaıtar jolda jolbastaýshymyz qasyma kelip, pikirimdi surady. Shynymdy aıttym. «Ustazyń bolǵan soń, eshteńe demedim, áıtpese biraz nárse aıtýǵa bolar edi. Meseli qaıtpasyn dedim. Adamdarǵa saýaty az, qarabaıyr top dep qaramaý kerek. Ýaǵyz aıtýǵa «Kóp ishinde men bilgendi biletin, tipti kóbirek biletin jandar bar» degen ustanymmen kelýi kerek», dedim. Jol boıy áńgimelesip, bir-birimizdi túsinip, tarqastyq.
Oı salǵan sapar
Osy sapar kóp oı túıdirdi, kókeıde júrgen biraz nárseni qaıta eske túsirdi.
Bala kezden Mekkege sapardyń qıyndyǵy, jaýapkershiligi týraly estip, bilip óstik. О́mir kórgen, ımany berik, musylmandyq sharttardy oryndaǵan adamdar ǵana jolǵa shyǵatyn. Zııarat etýdiń barlyq shartyn oryndap, «qajy» atanyp qaıtatyn.
Al qazir she? Eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin sonda júr. Jaraıdy, qarapaıym tilmen aıtsaq, úlken kisiler «bilip-bilmeı istegen kúnálary úshin» keshirim suraýǵa bardy delik. Al týǵanyna 5-6 aı bolǵan nemese 3-4 jastaǵy sábılerde qandaı kúná bar? Namaz oqylyp jatqanda shýlap jylaǵan balalardyń (sirá, olardy ýaqytsha qaldyratyn jer bolýy kerek) daýsynan júregiń aýyrady.
Saýap týraly kóp aıtylady ǵoı, mende taǵy bir suraq bar: Balasyn qasyna, tas edenge jatqyzyp qoıyp oqylǵan namazdyń saýaby bar ma eken? Sosyn, bir-birin túrtkilep, Safa men Marýa taýlarynyń arasynda qýalasyp oınap júrgen 10-12 jasar balalar qandaı qajy bolmaq?
Qajylyq saparyna týrıstik sıpat berilýi qajylyqtyń qadirin túsirip jibergendeı. Qaǵbany aınalýdyń ózine úlken daıyndyq kerek ekenin, ár qabyrǵasynyń qasynan ótkende, ár buryshyn aınalǵanda aıtylatyn duǵalar bolatynyn bilmeıtinder de bar sııaqty. Ondaılardy kımelep, basa-kóktep qasıetti tasqa jetýge, súıýge, alaqanyn tıgizýge umtylǵanynan tanısyń.
Elimizdiń birneshe týrıstik kompanııasynan barǵan toptar júrdi. Bizge qaraǵanda О́zbekstannan barýshylar kóbirek, Qyrǵyzstannan azyraq sııaqty. Bir-birimizben jylyushyraı amandasamyz. Bizde olarǵa qaraǵanda jastar kóbirek. Bul da – oılandyratyn jaıt.
Solarǵa qarap, jyl ótken saıyn juma namazda jastardyń qarasy kóbeıip, saqaldy jigitter men oranǵan áıelderdiń jıi ushyrasa bastaǵany, tipti mekteptegi baldyrǵan qyzdarǵa oramal tartqyz degen talaptar qoıyla bastaýy oıǵa oraldy... Osynyń bári bizge – elde, ásirese jastar arasynda dinge burý isi qarqynmen júrgizilip jatqanynyń belgisindeı kórindi.
Menińshe, Alla Taǵalanyń ıslamǵa deıingi dáýirdegi nadan, saýatsyz halyqtyń kózin ashyp, olardy ózge eldermen teń etip damytý úshin Muhammed paıǵambardy (s.ǵ.s.) jiberip, oǵan «Oqy! Jaratqan Rabbyńnyń atymen oqy!» degen eń alǵashqy aıatyn birjaqty, tek namaz oqytý kerek degen túsinik qalyptastyrylǵan sııaqty.
Shyn maǵynasy odan áldeqaıda tereńirek dep oılaımyn. Adamdar kóp jınalatyn jerlerde ýaǵyz aıtýǵa ýaqyt beriledi. Sonda «Oqy!» degen tek «namaz oqý, Quran oqý, duǵa baǵyshtaý» dep túsindiriledi. Bizdińshe, myna zamanda osyny «bilim al», «ǵalym bol» dep tápsirlegen oryndy.
Dinı qundylyqtardaǵy myna ustanym zaıyrly azamattarǵa qajetti dep oılaımyz:
«Ǵalymnyń bilimsiz dindardan artyqshylyǵy tolǵan aıdyń ózge usaq juldyzdardan artyqshylyǵy sekildi».
«Qııamet kúni ǵalymdardyń sııasy sheıitterdiń qanymen tarazyǵa tartylady. Sonda ǵalymdardyń sııasy aýyr basady»...
Jalpy, ımandylyq bilimmen, ǵylymmen tolyqqan saıyn qadiri artady.
Kamal ÁLPEIISOVA,
Respýblıkalyq analar keńesi tóraǵasynyń orynbasary, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
