Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Dúnıeniń tylsym syrlaryn bizdiń babalarymyz da tereń túsingenin támsil sózderine qarap bilýge bolady. «Din de, ǵylym da, áýlıelik te qazaqtyń tilinde tur» dep Máshhúr Júsip atamyz beker aıtpasa kerek-ti. О́ıtkeni qazaqta «Bulannan bıik ań joq, Bulanaıdan bıik taý joq» degen sóz bar. Sol eń bıik Bulanaı (Gımalaı) Nepal eliniń aýmaǵynda. Bul eldiń soltústik-batystan ońtústik-shyǵysqa qaraı eki qatar taý jotasy sozylyp jatyr, arasynda úlken ańǵarlar men qazanshuńqyrlar bar. Al soltústik jáne shyǵys shekaralarynda álemdegi eń bıik Everest (8848 m) pen Kanchendjanga (8585 m) shyńdary tur. Bul taýlarǵa jyl saıyn álemniń ár túkpirinen myńdaǵan taýshy men saıahatshy barady. Taýlar tylsymǵa toly. Ony tipti «ajal ańǵary» deıtinder de bar, óıtkeni talaı taýshy tabanynan taýsylǵan, sóıtip alyp taýlardyń ańǵarynda máńgilikke qalyp qoıǵandar da kóp (1992 jyldan qazirge deıin 400-ge jýyq adam qaıtpaı qalǵan degen derek bar). «Asqar taý, seniń bir miniń bar» demekshi, álemdegi eń bıik, adam aıaǵy jetpes taý bola tura, álemdegi eń las taý da osy Gımalaı bolyp tur. Sol sebepti mamandar bul taýdy «álemdegi eń bıik qoqys polıgony» bolyp barady dep dabyl qaǵyp jatyr. О́ıtkeni taý shyńdary ottegi ballondary, jyrtylǵan shatyr, arqan, synǵan baspaldaq, polıetılen paket, bótelke, konserviniń úıindisine aınalǵan.
Osyǵan oraı «The Himalayan Cleanup» qozǵalysy 2018 jyldan beri álemniń 50-ge jýyq ekologııalyq uıymdarymen birlesip, taý tazalyǵyna asa mán bere bastady. Oǵan álemniń erikti azamattary jumyldyrylady. Onyń ishinde bizdiń eldiń de eriktileri bar (14 erikti qatysqan).
2018 jyldan bastap Nepal eliniń armııasy Gımalaı taýlarynda bes ret tazalyq jumystaryn júrgizdi. Osy ýaqyt aralyǵynda 119 tonna qoqys, 14 máıit jáne adamnyń qańqa súıekteri jınalǵan. Al bıyl tórt adamnyń máıiti, birneshe qańqa jáne 11 tonna qoqys shyqqan. Sarapshylardyń pikirinshe, Evereste áli 200-den asa adam máıiti men 50 tonna qoqys bar desedi.
Bıyl Nepal bıligi alpınısterdi izdeý jáne qoqys tazalaý jumystaryn kúsheıtti. Olar týrıster men alpınısterge baqylaý qurylǵylaryn ornatyp, qoqysty joǵarydan áskerı tikushaqpen alyp ketýdi (tazalaýdy) qolǵa aldy. Nepal týrızm departamentiniń alpınızm jónindegi dırektory Rakesh Gýrýng bul máseleni sheshýge arnaıy baqylaýshy top qurýdy josparlap otyrǵanyn málimdedi.
2024 jyly mamyr aıynda aıaqtalǵan kóktemgi alpınızmge Nepal úkimeti shyńǵa shyqpaq bolǵandardyń 421-ine ruqsat bergen. О́ıtkeni bıyl Nepaldyń Joǵary soty Evereske shyqqysy keletin taýshylardyń lısenzııa sanyn azaıtty. The Daily Star deregine sáıkes, bıyl Evereske 600-deı taýshy kóterilgen. Onyń segizi qaza tapty, oǵan qosa iz-túzsiz joǵalyp ketkenderi de bar.
Jalpy, taýǵa tazalyq júrgizýdiń qıyndyǵyn shendestiretin teńeý joq. Oǵan tehnıka men mol adam kúshi qajet etiletini belgili. О́ıtkeni Gımalaı shyńdarynyń klımaty árkelki. Ádette alpınıster joǵaryǵa kóterilgen kezde jer silkinisi, sý tasqyny, qar kóshkini sekildi tabıǵı kedergilerge tap bolady. Taýdyń joǵary bóliginde otteginiń jetispeýshiligi men jeldiń qatty soǵýy talaı taýshynyń ómirin qıdy.
Osy jaıttardy eskere otyryp, erikti tazalaýshylardyń jumysyn jeńildetý maqsatynda 2014 jyldan bastap Nepal tarapy bazalyq lagerden (5 300 m) joǵary kóterilgen árbir alpınıst taýdan keminde 8 kılo qoqys shyǵarýy kerek degen talap engizdi. Al Qytaı tarapy – taýda adam máıitin kóbeıtpes úshin kásipqoı emes taýshylarǵa (Evereske shyǵýǵa) lısenzııa bermeıtin boldy.
Taý tazalyǵy degende, óz elimizdegi taýlardyń da jaıy eske túsedi. Tipti bizde taý týrızmi degen arnaıy sala baryn bireý bilse, bireý bile bermes. Elimizdiń bıik shyńdary – Han Táńiri (6995 m), Merıdıan jotasy (6276 m), Talǵar shyńy (4973 m), Shoqtal taýy (Kúngeı Alataý 4770 m), Besaqan taýy (4622 m), Ile Alataýy (4600 m), Muztaý shyńy (Altaı taýy (4506 m), Manas shyńy (Talas (4482 m), Saýyr taýy (3818 m). Onyń ishinde týrıster men taýshylar kóp baratyn taýlar – Alataý shatqaldary men Altaı taýlary. Týrıster júrgen jer tap-taza tur deý qıyn. О́ıtkeni týrıster kóp baratyn Muztaýda jyl saıyn tazalyq jumysy júrip turady.
Muztaýdyń Reseı eline qaraıtyn jaǵynyń tazalyǵymen aınalysatyn Konstantın Elansevtiń aıtýynsha, jyldar boıy jınalǵan qaldyqtardy tek tikushaqpen ǵana shyǵarýǵa bolady. Sondaı-aq ol ár jyl saıyn 100-ge jýyq qap qoqys shyǵaratynyn aıtady.
Al «Ile-Alataý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde taý týrızmin damytý jáne tabıǵatty taza saqtaý maqsatynda qaldyqtardy bólip jınaý alańdaryn jasaqtaý qolǵa alyndy. qazir Ile-Alataý baýraıy turmystyq qaldyqtardy jınaýdyń ınfraqurylymyn tolyqqandy jasaqtaǵan elimizdegi alǵashqy ulttyq saıabaq bolyp tur. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, ulttyq park aýmaǵynda barlyǵy 31 jańa qaldyq alańy ornatylyp, О́KM operatory 225 konteıner qoıǵan.
Resmı derekterge sensek, Ulttyq parkke jylyna 300 myńnan asa saıahattaýshylar keledi eken. Sondyqtan 2030 jylǵa deıin park aýmaǵyndaǵy qatty turmystyq qaldyqtardy suryptaý deńgeıin 85%-ǵa deıin jetkizý josparlanyp otyr. «Qazir qaldyqtardy tastaıtyn alańdar: Alma-Arasan, Muztaý, Qımasar, Aqqaıyń, Qaskeleń, Aqsaı, Esik, Túrgen, t.b. shatqaldarda ornatyldy», deıdi «Ile-Alataý» MUTP qyzmetkerleri. Olardyń aıtýynsha, kelýshiler jıi qoqys qaldyrady, temeki tuqylyn tastaıdy, jaqqan otyn óshirmeıdi, tipti vandalızm faktileri de kezdesetin kórinedi.
Al jýyrda bastalǵan «Taza Qazaqstan» respýblıkalyq aksııasy aıasynda tazalyq jumystary tek qala mańynda ǵana emes, biz aıtyp otyrǵan taýdaǵy tazalyq máselesine de otandastarymyz kirisip ketti. Onyń bir aıqyn dáleli – Jambyl oblysy Merki aýdanyndaǵy taý shatqalynda júrgizilgen tazalyq jumystaryn aıtýǵa bolady. Baýymyz da, taýymyz da taza tursyn desek, bul ıgi bastama basqa da taýly ólkedegi otandastarymyzǵa úlgi bolýǵa tıis.
