Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qoqıqazdardyń aıdyn betin jaýyp ketkeni – ózgeshe kórinis. Olar kelip qonǵanda Arqadaǵy Teńiz ben Qorǵaljynnyń beti alaýlap qulpyryp ketedi. Qoqıqazdar bizdiń dalamyzǵa baýyr basyp qana qoımaı, tuqym órbitedi. Sol úshin sonaý Afrıka, Túrikmenstan, Aýǵanstan elderinen ushyp keledi. Sáýir, mamyr aılarynan bastap kún sýytqansha aıdyn betiniń ajaryn kirgizip, kóz sýarýshy jurtqa tamasha kóńil kúı syılaıdy. Jyl saıyn Aqmola, Qostanaı, Jambyl, Mańǵystaý oblysynyń aýmaǵyna 100 myńǵa jýyq qoqıqaz ushyp keledi. Elimizdegi negizgi mekenderiniń biri elordaǵa jaqyn Qorǵaljyn qoryǵy bolǵanynyń ózi aıryqsha belgi.
Japondar qanattydan tyrnany qurmetteıdi. Tyrnalardyń taýlarynan ushyp ótkenin aıtýly merekege aınaldyrǵan. Jalpy, japon jurty jerinde qandaı nárse bolsa, sonyń qadirine jetip, ulyqtaı biletinge uqsaıdy. Olardyń sakýrasynyń gúldegeni, tyrnalarynyń qanat qaqqany – aıtyp taýysa almaıtyn áńgime. Japon araldaryna uıa salǵan tyrnalar áýede saıysqanda búrkitterdiń ózin alyp túsetini týraly Rasýl Ǵamzatov jazady. Al avarlyqtar qanattyda búrkitti qasterleıdi. Tipti arǵy ata-babalary taý búrkitinen jaralǵan degen ańyz da bar olarda. Avardyń aıaýly perzenti Rasýl birde Japonııada júrip tyrnalar festıvalin tamashalaǵanyn áserlenip jazady. Múmkin ol jaqtyń búrkitteri álsizdeý shyǵar, tyrnalary myqty shyǵar, álde basqalaı sebepter me eken, áıteýir sol festıvalda tyrnalar búrkitterden basym tússe kerek. Ǵamzatov eline kelgen soń, álgi oqıǵany avardyń úlkenderine áńgimelese, olar kádimgideı tiksinip qalsa kerek. «Qoı, Rasýl, olaı bolýy múmkin emes. Biz biletin búrkitter bolsa, tyrnalardan jeńilmegen shyǵar, olar qaza tapsa kerek», depti. Sol sııaqty árkim óziniń barymen maqtanyp, kózge urady. Qoldaǵysyn qadirlep, máshhúr etedi. Qazirgideı týrızm týsyraǵan ýaqytta ekibastan sóıtse kerek. Sonaý muhıttar men teńizderdi mise tutpaı, bizdiń kólderge qonatyn qoqıqazdyń jóni tipten bólek. Azııanyń, Afrıkanyń, Ortalyq jáne Ońtústik Amerıkanyń, Ońtústik Eýropanyń sýbtropıktik nemese tropıkalyq aımaqtaryndaǵy sýlarynda mekendeıtin bulardyń bizdiń jaqqa kelgishteıtini – Qorǵaljyn tabıǵı qoryǵyndaǵy Teńiz kóliniń tuzdylyǵynan. Kóldiń sýy álemdik teńiz sýynyń tuzdylyǵynan 5-6 ese ashy kórinedi. Sonymen qatar tuzdy kólderde ǵana kezdesetin artemııa salın dep atalatyn sý shaıany qoqıqazdardyń súıikti qoregi desedi. Sondyqtan da olar ár kóktemde osy aımaqty tóńirekteıdi.
«Qyzǵylt qoqıqaz tuzdy kólderdiń 2-3 metrlik taıaz jerinde uzyn aıaqtarymen adymdap júrip, qoregin balshyqtyń arasynan tumsyǵymen súzip alady. Tumsyǵynyń jıekteri usaq aranyń tisshelerindeı tilimdengen. Sol arqyly sý men balshyqtar syrtqa aǵyp ketedi de, qoregi aýzynda qalady. Olar sý ósimdikteriniń tuqymymen, usaq jándiktermen, ulýlarmen qorektenedi. Bul usaq sý shaıany tuzdy kólderde kóptep kezdesedi, sondyqtan artemııa salın shaıanynyń ýyldyryǵyn jınaýǵa tyıym salynǵan. Qyzǵylt qoqıqazdyń sany kúrt azaıyp bara jatqandyqtan, elimizdiń «Qyzyl kitabyna» jáne Halyqaralyq tabıǵat qorǵaý odaǵynyń «Qyzyl kitabyna» da engen», deıdi bıolog ǵalym Rysbaı Sátimbekuly.
