Genderlik alshaqtyq ındeksi 0-den 100-ge deıingi shkala boıynsha ólshenedi jáne álem boıynsha genderlik alshaqtyqtyń azaıý ne ósý mólsherin esepke alady. Genderlik parıtetke jetý jáne elderdiń genderlik alshaqtyǵyn baǵalaý úrdisi bilim deńgeıi, densaýlyq ári ómir súrý kórsetkishi, ekonomıkalyq belsendilik pen múmkindikterge qoljetimdilik jáne saıası quqyqtardy keńeıtý sekildi tórt ólshem boıynsha júrgiziledi. Zertteýde qamtylǵan memleketaralyq salystyrýlar genderlik alshaqtyqty joıýdyń eń tıimdi saıasatyn anyqtaıdy.
Zertteý derekterine súıensek, 2024 jyly genderlik parıtet azdaǵan kórsetkishpen alǵa jyljýdy kórsetti. Degenmen qarqyndy ózgeris deńgeıi joq. Álemde er men áıel arsyndaǵy tepe-teńdikke jetý úshin ındekstiń ekonomıkalyq jáne saıası aspektileri baǵany boıynsha eń uzaq ýaqytty talap etedi. Osyǵan qaramastan ındeks alǵash jarııalanǵan 2006 jyldan beri kóp salada ilgerileýshilik bar. Keıingi onjyldyqta búkil álemde ekonomıkalyq jáne saıası salalardaǵy genderlik parıtet aıtarlyqtaı jaqsardy. Mysaly, joǵary basshylyq, mınıstrler men Parlamenttegi laýazymdardyń jalpy parıteti eki esege artty.
Bıylǵy basylymǵa engizilgen barlyq 146 el boıynsha 2024 jylǵy jahandyq genderlik alshaqtyq kórsetkishi 68,5% kórsetkishti berdi. О́tken jylǵy basylymǵa engizilgen 143 eldiń turaqty úlgisimen salystyrǵanda, jahandyq genderlik alshaqtyq 68,5-ten 68,6%-ke deıin qysqardy. 2006 jyldan 2024 jylǵa deıin úzdiksiz qamtylǵan 101 elde genderlik alshaqtyq kórsetkishi oń nátıje kórsetti. Bıylǵy derekterge súıene otyryp, tolyq tepe-teńdikke jetý úshin áli 134 jyl qajet bolatyny anyqtaldy.
2024 jylǵy Jahandyq genderlik alshaqtyq esebi eshbir el tolyq genderlik teńdikke qol jetkizbegenin kórsetse de, basylymǵa engizilgen ekonomıkalardyń 97%-y genderlik teńdikte 60%-dan astam alshaqtyqty joıǵanyn kórsetti.
Álemdik reıtıng derekterin saralasaq Islandııa (93,5%) qaıtadan 1-orynda jáne on jyldan astam ýaqyt qatarynan ındekste kósh bastap keledi. Sondaı-aq, ol genderlik alshaqtyqty 90%-dan astamǵa qysqartqan jalǵyz ekonomıka. Úzdik 10-ǵa kiretin qalǵan toǵyz ekonomıkanyń segizi óz alshaqtyqtarynyń 80%-dan astamyn qysqartty.
Aımaqtar boıynsha Eýropa (75%) men Soltústik Amerıka (74,8%) genderlik alshaqtyqty qysqartý kórsetkishi boıynsha alda keledi. Ortalyq Azııanyń parıtetke umtylysy 2006 jyldan beri +2,3 kórsetkishke ósip, 69,1%-ǵa jetti. Aımaqqa kiretin 7 memlekettiń ishinde Armenııa (72,1%), Grýzııa (71,6%) jáne Qazaqstan (71%) top basynda.
Zertteýge súıensek, Qazaqstan jalpy reıtıngte 71%-dan 76-orynǵa ornalasty. Bul – álemdik orta upaıdan joǵary kórsetkish (68,6%). Jalpy, Qazaqstan ındekstiń 4 negizgi ındıkatorynyń Bilim berý jáne Densaýlyq saqtaý boıynsha jahandyq orta upaımen teń, al Ekonomıkalyq belsendilik pen múmkindikter ındıkatory boıynsha joǵary nátıje kórsetti. Indekske súıensek Saıası quqyqtardy keńeıtý ólshemi jahandyq kórsetkishten birshama tómen.
2024 jylǵy esepte qamtylǵan 146 ekonomıkanyń ishinde densaýlyq saqtaý jáne ómir súrý salasyndaǵy genderlik alshaqtyq – 96, bilim berý salasyndaǵy úlgerim alshaqtyǵy – 94,9, ekonomıkalyq qatysý men múmkindikter alshaqtyǵy – 60,5 jáne saıası múmkindikter alshaqtyǵy 22,5 paıyzǵa qysqarǵan.
2006 jyldan bastap ishki ındekster 101 eldiń turaqty úlgisine súıene otyryp, ártúrli jerde ózgerdi. Tutastaı alǵanda, eń mańyzdy ózgeris saıası múmkindikterdi keńeıtýde oryn aldy. Onda sońǵy 18-basylymda parıtet jalpy 8,3%-ǵa ósip, 22,8%-ǵa jetti. Ekonomıkalyq qatysý, múmkindikter jáne bilim deńgeıi boıynsha parıtet sáıkesinshe 4,8 jáne 4,2 paıyzǵa ósken. Densaýlyq saqtaý jáne ómir súrý 2006 jylmen salystyrǵanda ortasha tómendeý baıqalǵan jalǵyz qosalqy ındeks (-0,2 tarmaq).
Jahandyq genderlik alshaqtyq esebindegi derekterge súıensek, Densaýlyq pen ómir súrý salasyndaǵy genderlik alshaqtyqty joıý ýaqyty áli belgisiz. Árbir jeke sýbındekstiń damý qarqyny olardyń tıisti merzimine tepe-teńdikke áser etetinin eskere otyryp, bıylǵy nátıjeler bilim deńgeıiniń parıtetin kútýdi 20 jylǵa deıin (2023 jyldan bastap +4 jyl) jáne saıası múmkindikterdi keńeıtýdi 169 jylǵa deıin (2023 jyldan bastap +7 jyl) uzartty. Sonymen birge ekonomıkaǵa qatysý merzimderi men múmkindikterin 152 jylǵa deıin (2023 jyldan bastap -17 jyl) uzartqanyn kórýge bolady.
Esep álemdegi genderlik teńdiktiń ózgeris dınamıkasyn saralaýǵa, derekterdi ǵylymı negizde taldaýǵa, atalǵan baǵytta tıimdi reformalar men sheshimderdi qolǵa alýda qosymsha kómekshi qural bola alady.
Baýyrjan SERIKBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
